Sao băng lạnh giá – Vũ Khắc Ngọc 0985052510

[email protected] http://my.opera.com/saobanglanhgia
Dịch vụ ôn thi chất lượng cao – GSA Education: http://giasuams.com/
Liên hệ: 04.39152590 - 0989768553 (Linh)
MỘT SỐ VẤN ĐỀ TRONG VIỆC SỬ DỤNG
CÁC CÔNG THỨC TÍNH NHANH ĐỂ GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC

Bắt đầu từ năm học 2006-2007, các kỳ thi Tốt nghiệp THPT và Tuyển sinh ĐH-CĐ đã chính thức
chuyển sang hình thức thi trắc nghiệm, đánh dấu một sự thay đổi quan trọng về mặt kỹ thuật trong việc
đánh giá chất lượng học sinh. Cũng từ đó đến nay, việc đổi mới các phương pháp giảng dạy và học tập
cho phù hợp với hình thức thi mới cũ
ng liên tục được đặt ra và đạt được những kết quả đáng kể. Tuy
nhiên, bên cạnh đó, tâm lý đối phó với kỳ thi cũng làm nảy sinh những hình thức học tập tiêu cực mà việc
sử dụng tùy tiện các công thức giải nhanh trong bài tập Hóa học là một điển hình.
Trong các bài viết của mình, cũng có đôi lần tôi đề cập tới các công thức giải toán có thể dùng trong
bài tập Hóa học (điển hình là “công th
ức tính nhanh cho bài toán vô cơ kinh điển”: m
Fe
= 0,7*m
hh (Fe và các
oxit)
+ 5,6n
e (hh cho)
và công thức tính nhanh hiệu suất của phản ứng crackinh ankan mà đã có rất nhiều thầy
cô giáo và các tác giả đã “ăn theo” trong các bài giảng, sách tham khảo, bài viết trên tạp chí HH&ƯD,
…). Tuy nhiên, khi giới thiệu một công thức giải toán nào tôi cũng luôn luôn cố gắng diễn giải công thức
đó một cách dễ hiểu nhất, con đường chứng minh các công thức ấy và các khả năng – giới hạn trong quá
trình ứng dụng, …. Tất cả đều nhằm mộ
t mục đích là để giúp cho các bạn học sinh dễ dàng tiếp nhận,
hiểu được và vận dụng được trong các tình huống thích hợp.

SO
4
, ta sẽ thấy nó không còn nghiệm đúng
nữa!
Sao băng lạnh giá – Vũ Khắc Ngọc 0985052510

[email protected] http://my.opera.com/saobanglanhgia
Dịch vụ ôn thi chất lượng cao – GSA Education: http://giasuams.com/
Liên hệ: 04.39152590 - 0989768553 (Linh)
Một công thức khác mà tôi đã từng giới thiệu trong bài viết “Phương pháp phân tích hệ số” (và đã
được rất nhiều người khác “chôm” lại) là công thức tính hiệu suất của phản ứng crackinh ankan dựa vào
KLPT trung bình của hỗn hợp khí trước và sau phản ứng:
t
s
M
H% = - 1 ×100%
M
⎛⎞
⎜⎟
⎝⎠

Công thức này nghiệm đúng trong hầu hết các bài toán, ví dụ:
1, Khi crackinh một ankan thu được hỗn hợp X gồm 3 hiđrocacbon. Biết khối lượng mol của ankan
ban đầu gấp 1,35 lần khối lượng mol trung bình của X. Hỏi có bao nhiêu phần trăm (theo số mol) ankan
ban đầu tham gia phản ứng trên?
(Trích đề thi Học sinh giỏi Thành phố Hà Nội năm 2008)
2, Crackinh C
4
H
10

C. C
4
H
10
D. C
5
H
12

(Trích đề thi tuyển sinh ĐH – CĐ khối A – 2008)
Đề bài cho phản ứng hoàn toàn hay:
t
ts
s
M
H% = - 1 100% = 100% M = 2M = 2 2 12 = 48 v« nghiÖm ????
M
⎛⎞
×→××→
⎜⎟
⎝⎠Công thức này có đáng để học thuộc không, khi mà trong chương trình ta chỉ học 2 rượu thỏa
mãn đặc điểm này là C
2
H
4
(OH)
2

1, Nung m gam bột sắt trong oxi, thu được 3 gam hỗ
n hợp chất rắn X. Hòa tan hết hỗn hợp X trong
dung dịch HNO
3
(dư), thoát ra 0,56 lít (ở đktc) NO là sản phẩm khử duy nhất. Giá trị của m là:
A. 2,52 B. 2,22 C. 2,62 D. 2,32
(Trích đề thi tuyển sinh ĐH – CĐ khối B – 2007)
2, Cho 11,36 gam hỗn hợp gồm Fe, FeO, Fe
2
O
3
và Fe
3
O
4
phản ứng hết với dung dịch HNO
3
loãng
(dư), thu được 1,344 lít khí NO (sản phẩm khử duy nhất, ở đktc) và dung dịch X. Cô cạn dung dịch X thu
được m gam muối khan. Giá trị của m là:
A. 49,09 B. 34,36 C. 35,50 D. 38,72
(Trích đề thi tuyển sinh ĐH – CĐ khối A – 2008)
3, Hòa tan hết m gam hỗn hợp Fe, Fe
2
O
3
, Fe
3
O
4

3
loãng, dư được V lít khí Y
(đktc) gồm NO và NO
2
có tỉ khối hơi so với H
2
là 19. Mặt khác, nếu cho cùng lượng khí hỗn hợp X trên
tác dụng với khí CO dư thì sau phản ứng hoàn toàn được 9,52 gam Fe. Giá trị của V là:
A. 2,8 lít B. 5,6 lít C. 1,4 lít D. 1,344 lít
6, Để m gam Fe trong không khí một thời gian được 7,52 gam hỗn hợp X gồm 4 chất. Hòa tan hết X
trong dung dịch H
2
SO
4
đặc, nóng dư được 0,672 lít khí SO
2
(sản phẩm khử duy nhất, ở đktc) và dung dịch
Y. Cô cạn cẩn thận dung dịch Y được m
1
gam muối khan. Giá trị của m và m
1
lần lượt là:
A. 7 gam và 25 gam B. 4,2 gam và 1,5 gam
C. 4,48 gam và 16 gam D. 5,6 gam và 20 gam
Nhưng trong bài toán dưới đây, cả “phương pháp quy đổi nguyên tử” và công thức tính nhanh ở
trên đều chỉ đáng “xách dép” về tốc độ nếu so với một công thức khác:
Hòa tan hoàn toàn 34,8 gam một oxit sắt dạng Fe
x
O
y

⎨⎨
×
⎩
⎪
⎩
oxit Fe O
e cho e nhËn
m = m + m = 56x + 16y = 34,8 gam
x = 0,45 mol
x3
=
1, 68
n = n hay 3x = 2y + 2
y
= 0,6 mol
y
4
22,4

Do đó Oxit đã cho là Fe
3
O
4
.
• Cách 2: Dùng công thức tính nhanh.
34 8
2
16
Fe hh e (hh cho) Fe O
- 25,2

Ở đây, lượng KOH trong 2 trường hợp là khác nhau nhưng lượng kết tủa lại bằng nhau→ để Zn
2+

bảo toàn thì ở trường hợp 1, sản phẩm sinh ra gồm Zn(OH)
2
và Zn
2+
dư, còn ở trường hợp thứ 2, sản
phẩm sinh ra gồm Zn(OH)
2
và
2-
2
ZnO
.
Ở cả 2 trường hợp, ta đều có phản ứng tạo thành kết tủa:
2+ -
2
Zn + 2OH Zn(OH) (1)→↓

với
2+ -
Zn OH
10,112
n = n = = 0,11 mol
22
×

Ở trường hợp 2, còn có thêm phản ứng tạo ra ion zincat:
2+ - 2

ZnSO
OH (TH1) OH ( TH2) Zn Zn
n + n = 4n = (0,11 0,14) 2 = 0,5 mol n = 0,125 mol = n
+ +
+
×→

Sao băng lạnh giá – Vũ Khắc Ngọc 0985052510

[email protected] http://my.opera.com/saobanglanhgia
Dịch vụ ôn thi chất lượng cao – GSA Education: http://giasuams.com/
Liên hệ: 04.39152590 - 0989768553 (Linh)
Do đó, m = 20,125 gam
*
Công thức trên hoàn toàn có thể xây dựng được một cách đơn giản từ ptpư (1) và (2)!
Nếu chỉ nhìn vào 2 cách làm trên, nhiều người sẽ cho rằng cách sử dụng công thức tính nhanh ở
trên là nhanh hơn hẳn so với cách 1, tuy nhiên, việc nhớ chính xác được một công thức như vậy khi đi
thi không hề đơn giản. Hơn nữa, trong bài tập này, ta còn một cách làm khác hoàn toàn không cần
dùng đến công thức mà có phần còn đơn giản và nhanh hơn cách sử dụng công thức rất nhiều:
Cách 3:
Phương pháp biện luận bất phương trình
Vì trường hợp 1 KOH thiếu, trường hợp 2 KOH lại dư (so với phản ứng tạo kết tủa), do đó, số mol
ZnSO
4
phải nằm trong khoảng (0,11;0,14) và khối lượng ZnSO
4
tương ứng phải nằm trong khoảng
(17,71;20,125). Xét cả 4 đáp án thì chỉ có B là thỏa mãn.

Công thức phức tạp này có đáng để nhớ không, khi ta có thể giải bài toán ví dụ một cách cũng rất


Sao băng lạnh giá – Vũ Khắc Ngọc 0985052510

[email protected] http://my.opera.com/saobanglanhgia
Dịch vụ ôn thi chất lượng cao – GSA Education: http://giasuams.com/
Liên hệ: 04.39152590 - 0989768553 (Linh)

Sao băng lạnh giá – Vũ Khắc Ngọc 0985052510

[email protected] http://my.opera.com/saobanglanhgia
Dịch vụ ôn thi chất lượng cao – GSA Education: http://giasuams.com/
Liên hệ: 04.39152590 - 0989768553 (Linh)
Tất cả những thứ gọi là “công thức” này có đáng để học thuộc không khi tất cả chúng đều đơn
giản là bắt nguồn từ phương pháp Tăng – giảm khối lượng???
Việc học thuộc các công thức trên hoàn toàn là vô nghĩa và không cần thiết nếu như học sinh đã
nắm vững các nội dung cơ bản của phương pháp Tăng – giảm khối lượng (còn nếu đã không nắm
v
ững thì không thể nghĩ đến chuyện nhớ và vận dụng đúng công thức được!)

Tất cả các công thức tính đồng phân này có đáng để học không khi mà ta hoàn toàn có thể dùng
một công thức và phương pháp tính đơn giản, hiệu quả hơn hẳn để tính toán số đồng phân của hầu
hết các loại hợp chất hữu cơ trong chương trình phổ thông, đồng thời còn biết được số loại đồng phân
ứng với từng loại cấu tạo (có bao nhiêu đồng phân rượu/amin bậc I, bậc II, bậc III, …)??? Hơn n
ữa,
đề thi ĐH-CĐ hầu như không bao giờ hỏi đơn giản việc tính số đồng phân như trong các công thức
trên mà việc tính số đồng phân luôn đi kèm với biện luận CTCT thỏa mãn các tính chất Hóa học cho
trước!
Như vậy, chỉ bằng một vài ví dụ điển hình, ta có thể thấy rằng việc sử dụng công thức tính nhanh
trong giải toán Hóa học tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Việc áp dụng các công thức tính nhanh vào giải toán đôi
khi cũng là cần thiết và hiệu quả nhưng để làm được như vậy nhất thiết phải nắm vững các điều kiện cần


Các bạn cũng có thể tham khảo các bài giảng chuyên đề trên blog cá nhân của tôi:
http://my.opera.com/saobanglanhgia/blog/
và http://vn.myblog.yahoo.com/vkngoc49cns/

… và các bài viết khác trên Tạp chí Hóa học và Ứng dụng của Hội Hóa học Việt Nam.
Ngoài ra, để giúp các em học sinh có được sự chuẩn bị tốt nhất cho kỳ thi Tốt nghiệp THPT và
Tuyển sinh ĐH-CĐ sắp tới đây,
vào đầu tháng 5 này, Công ty cổ phần Giáo dục GSA tiếp tục khai
giảng Khóa luyện thi ĐH
cấp tốc dành cho các em học sinh lớp 12 và 13. Tham gia vào Khóa học, các
em sẽ có cơ hội:
+
Được tiếp cận với các phương pháp tư duy giải toán mới nhất, nhanh nhất và hiệu quả nhất
+
Làm chủ hoàn toàn các phương pháp giải toán quan trọng với những “dấu hiệu nhận biết” và
cách phân loại hết sức rõ ràng.
+
Làm quen với các dạng bài tập và các phương pháp giải toán hoàn toàn mới và “độc”: giải toán
với đương lượng phản ứng, phương pháp biện luận giới hạn nghiệm, xấp xỉ hóa các đại lượng cực
nhỏ, đường chéo trong các bài toán pH, đường chéo cho các dung dịch có phản ứng với nhau, quy đổi
phản ứng Hóa học, phương pháp Chọn ngẫu nhiên, các “công thức gốc” trong giải toán, …. đặc biệt
là phương pháp Đếm và Tính nhanh số đồng phân các hợp ch
ất hữu cơ.
+
Phương pháp tư duy linh hoạt và giải quyết hiệu quả các yêu cầu phổ biến trong đề thi như: xác
định CTPT, biện luận CTCT, bài tập tính hiệu suất, chuỗi phản ứng, các bài tập so sánh, nhận biết,
tách, …
Các em học sinh và các quý vị phụ huynh có thể truy cập website: http://giasuams.com/ hoặc điện
thoại tới số 04.38684441 – 36230476 - 39152590 – 0989768553 (gặp Chị Hậu hoặc Chị Linh) để tìm hiểu