S GD&ĐT QU NG NAM Ở Ả
THPT NGUY N VĂN CỄ Ừ

THAM LU N CHUYÊN MÔNẬ Chuyên đ ề
KINH NGHI M & PH NG PHÁP GI I BÀI T P DI TRUY NỆ ƯƠ Ả Ậ Ề
XÁC SU T, KI U GEN, GIAO TẤ Ể Ử
A. Đ T V N ĐẶ Ấ Ề
B. N I DUNGỘ
I. BÀI T P DI TRUY N D NG T H P- XÁC SU TẬ Ề Ạ Ổ Ợ Ấ
1. Các d ng bài t p t h p - xác su t:ạ ậ ổ ợ ấ
Bài t p v xác su t có th phân bi t 2 d ng c b n: ậ ề ấ ể ệ ạ ơ ả
- D ng không liên quan đ n s cách t h p. ạ ế ố ổ ợ
- D ng có b n ch t là s cách t h p: đ n gi n và ph c t p.ạ ả ấ ố ổ ợ ơ ả ứ ạ
2. M t vài kinh nghi m:ộ ệ
● Đ gi i nhanh d ng BT này, ngoài yêu c u hi u đúng b n ch t sinh h c c a v n đ c n cóể ả ạ ầ ể ả ấ ọ ủ ấ ề ầ
ki n th c toán h c v xác su t, t h p(Gi i tích l p 11).ế ứ ọ ề ấ ổ ợ ả ớ
● V i bài t p khó, ph c t p c n phân tích th t k gi thi t đ xác đ nh đ c m i quan h gi aớ ậ ứ ạ ầ ậ ỹ ả ế ể ị ượ ố ệ ữ
các y u t , tìm cách đ bi n m t bài toán ph c t p thành các bài toán đ n gi n nh t trong m iế ố ể ế ộ ứ ạ ơ ả ấ ố
t ng quan v i nhau. Đ làm đ c đi u này nên b t đ u t nh ng v n đ đ n gi n và g n gũi,ươ ớ ể ượ ề ắ ầ ừ ữ ấ ề ơ ả ầ
sau đó xét đ n nh ng v n đ ph c t p d n đ cu i cùng có th đi đ n khái quát chung. ế ữ ấ ề ứ ạ ầ ể ố ể ế
N u nh m i b t đ u làm quen v i toán XS, Th y cô yêu c u HS tìm kh năng đ 1 c p vc sinhế ư ớ ắ ầ ớ ầ ầ ả ể ặ


Ví d 1ụ : Alen A quy đ nh h t màu vàng tr i hoàn toàn so v i a quy đ nh màu xanh. Cây Aa tị ạ ộ ớ ị ự
th , m i qu Fụ ỗ ả
1
cho 5 h t. XS đ có đ c 1 qu Fạ ể ượ ả ở
1
có c h t vàng và xanh?ả ạ
Thay vì c ng XS(1 vàng, 2 vàng, 3 vàng, 4 vàng) có th tính nhanh b ng cách l y: ộ ể ằ ấ
1- xs(5 vàng+5 xanh).
Ví d 2ụ :Phép lai b m g m 3 c p gen d h p PLĐL cho bao nhiêu ki u gen d h p?ố ẹ ồ ặ ị ợ ể ị ợ
Thay vì tính các tr ng h p (d h p 1 c p + d h p 2 căp + d h p 3 c p) s m t r t nhi u th iườ ợ ị ợ ặ ị ợ ị ợ ặ ẽ ấ ấ ề ờ
gian ,ta có th tính nhanh b ng cách l y (t ng s kg – t l 3 c p đ ng h p)=3ể ằ ấ ổ ố ỉ ệ ặ ồ ợ
3
-2
3
= 19.
Ví d 3ụ : Có bao nhiêu lo i b mã có ch a Ađênin?ạ ộ ứ
Thay vì tính t t c các tr ng h p ch a 1A,2A,3A. Ta có th tính nhanh b ng cách l y t ng sấ ả ườ ợ ứ ể ằ ấ ổ ố
lo i b mã tr cho s b mã không có A( 4ạ ộ ừ ố ộ
3
– 3
3
= 37).
Ví d 4ụ :Cho c u trúc di truy n qu n th nh sau: 0,2AABb : 0,2 AaBb : 0,3aaBB :ấ ề ầ ể ư

tin.
3. Ph ng pháp gi i:ươ ả
● Nghiên c u gi thi t đ xác đ nh b n ch t c a v n đ có liên quan đ n s t h p? ứ ả ế ể ị ả ấ ủ ấ ề ế ố ổ ợ
● Tùy t ng tr ng h p c th mà s d ng quy t c c ng ho c nhân xác su t ho c đ ng th i c ngừ ườ ợ ụ ể ử ụ ắ ộ ặ ấ ặ ồ ờ ộ
và nhân xác su t: ấ
- N u ế các bi n c đ c l pế ố ộ ậ : dùng quy t c nhân xác su t.ắ ấ
Ví d : Xác su t sinh con gái có nhóm máu O.(XS con gái x XS máu O)ụ ấ
- N u ế các bi n c h pế ố ợ : dùng quy t c c ng xác su t .ắ ộ ấ
Ví d : Cây có kg AaBbDd t th . Xác su t đ đ i con có đ c ki u hình ít nh t g m 2 tínhụ ự ụ ấ ể ờ ượ ể ấ ồ
tr ng tr i. (XS 2 tr i 1l n +XS 3 tr i)ạ ộ ộ ặ ộ
- Khi các ph n t c a bi n c không đ ng kh năng (XS các ph n t khác nhau) thì:ầ ử ủ ế ố ồ ả ầ ử
2

XS chung = T ng XS c a m i bi n c .ổ ủ ỗ ế ố
Ví d : Cho phép lai: AabbDd x AABbDd. Xác su t đ đ i con có ki u hình g m 2 tính tr ngụ ấ ể ờ ể ồ ạ
tr i, 1 tính tr ng l n. (XS tr i(1.2).l n(3) +XS tr i(1.3).l n(2) ộ ạ ặ ộ ặ ộ ặ
- Khi các ph n t c a bi n c là đ ng kh năng (XS các ph n t b ng nhau) thì: ầ ử ủ ế ố ồ ả ầ ử ằ
XS chung = (XS c a bi n c ) x (s t h p c a bi n c )ủ ế ố ố ổ ợ ủ ế ố .
Ví d : Cây có kg AaBbDd t th . Xác su t đ đ i con có đ c ki u hình g m 2 tính tr ng tr i,ụ ự ụ ấ ể ờ ượ ể ồ ạ ộ
1 tính tr ng l n. ( [(3/4)ạ ặ
2
.1/4].C
1
3

F
1
x P: (1/3AA ; 2/3Aa) x Aa
G: 2/3A, 1/3a 1/2A, 1/2a
F
2
: aa = 1/6 → (A-) = 5/6
 XS sinh cái tr ng = 5/6.1/2 =ắ 5/12
4.2. Ví d 2: ụ B nh b ch t ng ng i do đ t bi n gen l n trên NST th ng, alen tr i t ng ngệ ạ ạ ở ườ ộ ế ặ ườ ộ ươ ứ
quy đ nh ng i bình th ng. M t c p v ch ng bình th ng nh ng sinh đ a con đ u lòng bị ườ ườ ộ ặ ợ ồ ườ ư ứ ầ ị
b ch t ng.V m t lý thuy t, hãy tính xác su t đ h :ạ ạ ề ặ ế ấ ể ọ
a) Sinh ng i con th 2 khác gi i tính v i ng i con đ u và không b b ch t ng . ườ ứ ớ ớ ườ ầ ị ạ ạ
b) Sinh 3 ng i con trong đó có c trai l n gái và ít nh t có đ c m t ng i không b b nh b chườ ả ẫ ấ ượ ộ ườ ị ệ ạ
t ng.ạ
Gi iả
Theo gt B m đ u ph i d h p v gen gây b nh ố ẹ ề ả ị ợ ề ệ SX sinh :
- con bình th ng(không phân bi t trai hay gái) = 3/4 ườ ệ
- con b nh (không phân bi t trai hay gái) ệ ệ = 1/4
- con trai bình th ng = 3/4.1/2 ườ = 3/8
- con gái bình th ng = 3/4.1/2 ườ = 3/8
- con trai b nh = 1/4.1/2 ệ = 1/8
- con trai b nh = 1/4.1/2 ệ = 1/8
a) - XS sinh ng i con th 2 không b nh ườ ứ ệ = 3/4
- XS sinh ng i con th 2 khác gi i v i ng i con đ u = 1/2 ườ ứ ớ ớ ườ ầ
XS chung theo yêu c u = 3/4.1/2 = ầ 3/8
b) - XS sinh 3 có c trai và gái (tr tr ng h p cùng gi i) = 1 – 2(1/2.1/2.1/2) = 3/4ả ừ ườ ợ ớ
- XS trong 3 ng i ít nh t có 1 ng i bth ng(tr tr ng h p c 3 b nh) = 1 – (1/4)ườ ấ ườ ườ ừ ườ ợ ả ệ
3
= 63/64
3

t th cho 56,25% đ : 43,75% tr ng= 9:7ự ụ ỏ ắ  t ng tác b tr ươ ổ ợ
P: AAbb xaaBB→ F
1
: AaBb(đ )ỏ
F
2
: 1AABB, 2AABb, 2AaBB, 4AaBb, 1Aabb, 2Aabb, 1aaBB, 2aaBb,1aabb .(9/16đ :7/16 tr ng)ỏ ắ
a) Xác su t đ Fấ ể
2
có đ c 3 cây hoa đ trong 4 cây con = (9/16)ượ ỏ
3
.(7/16) C
1
4
= 0,31146
b) F
2
t th → 9 KG trong đó có 6 kg khi t th không phân tính là:ự ụ ự ụ
1AABB;1AAbb;2Aabb;1aaBB;2aaBb;1aabb chi m t l ế ỉ ệ 8/16=1/2
5. M t vài sai nh m có th m c ph i:ộ ầ ể ắ ả
Do tính ch t tr u t ng, ch a hi u đúng b n ch t v n đ , nhi u khi ch quan có th d n đ nấ ừ ượ ư ể ả ấ ấ ề ề ủ ể ẫ ế
sai nh m. Tôi đã chia s v i nhi u đ ng nghi p và các em HS trên Violet-Bach Kim nên nh n raầ ẻ ớ ề ồ ệ ậ
nh ng sai nh m th ng g p nh :ữ ầ ườ ặ ư
 Gi thi t không rõ ràng ả ế

hi u sai ể

gi i sai.ả
 Không phân tích k gi thi t ỹ ả ế


Bài này cũng t ng t nh trên vì ươ ự ư ch a đ thông tinư ủ đ xác đ nh XS kg c a v , ch ng nói trên.ể ị ủ ợ ồ
● Sách GK: Trang 84 SGK sinh h c 12 NC:ọ
ph n Ở ầ I. QT giao ph i ng u nhiên: ố ẫ có đ a ra công th c t ng quát tính s kg trong QT =ư ứ ổ ố
[r(r+1)/2)]
n
song không nêu đi u ki n là công th c trên ch áp d ng trong tr ng h p gen trên NSTề ệ ứ ỉ ụ ườ ợ
th ng(t ng đ ng) và cũng không yêu c u ch ng minh.ườ ươ ồ ầ ứ
Theo tôi khi d y ph n này nên l u ý v i HS đi u ki n trên và n u s alen các gen khác nhau thì kqạ ầ ư ớ ề ệ ế ố
là tích ch không ph i lũy th a, n u có th i gian nên ch ng minh công th c t ng quát đó vì m tứ ả ừ ế ờ ứ ứ ổ ộ
khi ph i ch p nh n máy móc e r ng các em s chóng quên và c ng nh c khi v n d ng. V i HSả ấ ậ ằ ẽ ứ ắ ậ ụ ớ
khá gi i, có th đ t v n đ gen nhi u alen trên NST gi i tính đ v nhà t tìm s kg.ỏ ể ặ ấ ề ề ớ ể ề ự ố
● Sách GK: Ph n BT ch ng I, SGKNC 12. Bài t p 5/trang 38 nh sau:ầ ươ ậ ư
th đ t bi n c a m t loài ,sau khi t bào sinh d c s khai nguyên phân liên ti p 4 l n đã t o raỞ ể ộ ế ủ ộ ế ụ ơ ế ầ ạ
s t bào có t ng c ng là 144 NST.ố ế ổ ộ
a) B NST c a loài đó có th là bao nhiêu? Đó là d ng đ t bi n nào?ộ ủ ể ạ ộ ế
b) Có th có bao nhiêu lo i giao t không bình th ng v s l ng NST?ể ạ ử ườ ề ố ượ
4

Sách HD Giáo viên Sinh 12 NC trang 75-76 gi i nh sau:ả ư
a) B NST l ng b i c a loài đó = 144:16 = 9 ộ ưỡ ộ ủ B NST c a th đb = 9ộ ủ ể
V y đó là d ng đ t bi n l ch b i và có th 2 d ng: ậ ạ ộ ế ệ ộ ể ở ạ th ba:(2n+1 = 9)→ 2n =8, ho c thể ặ ể
m t:(2n-1 = 9)→ 2n = 10.ộ
Theo tôi, n u k t lu n th đb thu c 2 d ng th ba và m t là ch a chính xác vì còn nhi u tr ngế ế ậ ể ộ ạ ể ộ ư ề ườ
h p khác có th x y ra(3n, ho c đ ng th i có th b các d ng đb khác). N u ý đ c a tác gi nhợ ể ả ặ ồ ờ ể ị ạ ế ồ ủ ả ư

X
H
, 50%

X
H
Y (1)
P
2
: X
H
X
h
x

X
H
Y 

X
H
X
H
, 25%

X
H
X
h
, 25%

 Kh năng th c hi n mong mu n = 1/6.1/6.Cả ự ệ ố
1
2
= 1/18.
* Cách 2: Đ sinh con bình th ng thì kg c a vc là (Aa x aa) v i xác su t =2/3. V i kg trên thìể ườ ủ ớ ấ ớ
XS sinh con trai bình th ng= con gái bình th ng = 1/2.1/2 = 1/4.ườ ườ
 Kh năng th c hi n mong mu n = 2/3(1/4.1/4.Cả ự ệ ố
1
2
) = 1/12.
2 cách gi i cho 2 k t qu khác nhau. Cách 2 đúng và đ ng nhiên cách 1 sai.ả ế ả ươ
Sai vì m t c p vc nh ng đ n ộ ặ ư ế 2 l n tính XSầ (Aa) = 2/3.
Tuy nhiên n u không th n tr ng, tính nhanh s d làm theo cách 1.ế ậ ọ ẽ ể
II. CÁCH XÁC Đ NH S KI U GEN, GIAO TỊ Ố Ể Ử
Yêu c u v m t th i gian đ i v i bài t p TNKQ r t ng n đòi h i chúng ta tìm cách gi i nhanhầ ề ặ ờ ố ớ ậ ấ ắ ỏ ả
nh t. B ng kinh nghi m và n l c nghiên c u, tôi đã xây d ng và khái quát m t s công th c giúpấ ằ ệ ổ ự ứ ự ộ ố ứ
tính nhanh vài d ng bài t p th ng g p sau đây.ạ ậ ườ ặ
1. Tr ng h p PLĐL: ườ ợ
- S d ng quy t c nhân xác su t đ tính s lo i và t l giao t , ki u gen, ki u hìnhử ụ ắ ấ ể ố ạ ỉ ệ ử ể ể
K t qu chung = tích các kq riêngế ả
2. Tr ng h p DTLK không hoàn toàn ườ ợ ( Xét 1 trình t gen nh t đ nh):ự ấ ị
2.1. Gen trên NST th ng( t ng đ ng)ườ ươ ồ
2.1.a. S lo i giao t t i đa trong qu n th = tích c a s alen c a các gen:ố ạ ử ố ầ ể ủ ố ủ N = r
1
.r
2
r
n
2.1.b. S lo i ki u gen t i đa trong qu n thố ạ ể ố ầ ể = N+C
2

n
N
.C
m
M
(Trong đó n, N và m, M l n l t là s alen m i lo i trong ầ ượ ố ỗ ạ giao tử và trong ki u gen).ể
▲ Ví d :ụ T l các lo i gt t o ra t c th (6n) có kg AAAAaa là:ỉ ệ ạ ạ ừ ơ ể
AAA = C
3
4
= 4
AAa = C
2
4
.C
1
2
= 12
Aaa = C
1
4
.C
2
2
= 4
D th y t ng s gt = Cể ấ ổ ố
3
6
= 20 = 4+12+4
2.2. Gen trên NST gi i tính:ớ

c) S kg t i đa trong QTố ố = 3.4.5(3.4.5+1)/2 + (3.4.5)
2
= 5430
d) - S kg trên XX = 3.4(3.4+1)/2 = 78ố
- S kg trên XY = (3.4).(4.5) = 240ố
6

S kg t i đa trong QT = 78+ 240 = 318ố ố
III. S KI U GIAO PH I(PHÉP LAI)Ố Ể Ố TRONG QT
1. Gen trên NST th ng ườ
V i N là s ki u genớ ố ể
- S phép lai trong đó kg b &m gi ng nhau = Nố ố ẹ ố
- S phép lai trong đó kg b &m khác nhau = Cố ố ẹ
2
N
S phép lai = ố N+C
2
N
= N/2(N+1)
▲ Ví d :ụ Gen I có 2 alen, gen II có 3 alen. C 2 gen đ u n m trên NST th ng và PLĐL v iả ề ằ ườ ớ
nhau. QT có t i đa bao nhiêu ki u giao ph i?ố ể ố
S ki u gp = 3.6/2(3.6+1) = ố ể 171
2. Gen trên NST gi i tính Xớ
- S phép lai = ố (S kg trên XX).(S kg trên XY)ố ố

.4).(5 !)/(2 !.2 !.1 !) = 7680
2. Bài 2: Cho r ng quá trình gi m phân, NST các c p đ u phân li bình th ng.ằ ả ở ặ ề ườ
Th đ t bi n th m t nhi m kép (2n – 1– 1) khi gi m phân s t o ra:ể ộ ế ể ộ ễ ả ẽ ạ
a) Giao t có (n – 1 – 1)NST v i t l là bao nhiêu?ử ớ ỉ ệ
b) Giao t có (n)NST v i t l là bao nhiêu?ử ớ ỉ ệ
c) Giao t có (n - 1)NST v i t l là bao nhiêu?ử ớ ỉ ệ
- M i c p NST b đb gp cho 2 lo i gt : (0)NST và (1)NST, m i lo i t l =1/2.ỗ ặ ị ạ ỗ ạ ỉ ệ
a) Giao t (n-1-1) nghĩa là gt đ u không nh n đ c NST c 2 c p b đb nói trên nên t l =ử ề ậ ượ ở ả ặ ị ỉ ệ
1/2.1/2 = 1/4
b) Giao t (n) nghĩa là gt đ u nh n đ c NST c 2 c p b đb nói trên nên t l = 1/2.1/2 = 1/4 .ử ề ậ ượ ở ả ặ ị ỉ ệ
c) Giao t (n-1) nghĩa là gt nh n đ c 1 NST c p này và không nh n đ c NST c p kia nên tử ậ ượ ở ặ ậ ượ ở ặ ỉ
l = 1/2.1/2.Cệ
1
2
= 1/2 .
7