Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
Phần 1: ĐỊA LÝ ĐẠI CƯƠNG
Chuyên đề 1:
VỊ TRÍ, HÌNH DẠNG, KÍCH THƯỚC CỦA TRÁI ĐẤT
1. Vị trí của TĐ trong hệ Mặt Trời
* Vị trí:
- TĐ là 1 trong 8 hành tinh quay xung quanh một ngôi sao lớn tự phát ra ánh sáng. Đó
là MT, MT cùng các hành tinh quay xung quanh nó gọi là HMT.
- TĐ nằm ở vị trí số 3 trong số 8 hành tinh theo thứ tự xa dần MT (sao thủy, sao kim,
TĐ, sao hỏa, sao mộc, sao thổ, sao thiên vương, sao hải vương)
* Ý nghĩa: của vị trí thứ 3 của TĐ
Vị trí thứ 3 của TĐ là một trong những điều kiện quan trọng để góp phần nên TĐ là
hành tinh duy nhất có sự sống trong HMT.
2. Hình dạng, kích thước của TĐ và hệ thống kinh, vĩ tuyến
* Hình dạng:
- TĐ có dạng hình cầu và kích thước rất lớn. Quả địa cầu là mô hình thu nhỏ của TĐ.
- Vẽ mô hình quả địa cầu: diện tích, bán kính

* Kích thước:
- Diện tích bề mặt TĐ: 510 triệu km2
- Thể tích của TĐ: 1083 tỉ m3
- Các cực B và N của TĐ là 2 điểm cố định trên bề mặt TĐ là nơi tiếp xúc của hai đầu
cực với bề mặt TĐ ( Trên quả địa cầu, điểm cực B ở trên, điểm cực N ở dưới)
* Hệ thống kinh tuyến, vĩ tuyến:
- Kinh tuyến là các đường nối liền 2 điểm cực B và N, có độ dài bằng nhau
- Nếu mỗi KT cách nhau 1
0
thì trên quả Địa cầu sẽ có tất cả 360 đường kinh tuyến.
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 1
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
- Kinh tuyến gốc là kinh tuyến đi qua đài thiên văn Grin - uýt ở ngoại ô thành phố

- Dạng hình cầu của TĐ làm cho những tia sáng MT chiếu // xuống bề mặt TĐ trong
cùng 1 lúc tạo ra các góc nhập xạ (góc chiếu) khác nhau ở các kinh độ và vĩ độ khác nhau
nên ảnh hưởng đến sự phân bố bức xạ của MT lên bề mặt TĐ theo vĩ độ và theo thời gian
trong ngày.
- Hình cầu của TĐ sinh ra hiện tượng càng lên cao, cách xa MT thì tầm nhìn của con
người về phía chân trời càng được mở rộng
- Khối hình cầu của TĐ có hai nửa đối xứng qua mặt phẳng xích đạo nên hình thành 2
bán cầu B và N, nhiều hiện tượng địa lí thường xảy ra trái ngược nhau ở 2 bán cầu này.
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 2
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
- Hình dạng khối cầu dẹp của TĐ tuy là kết quả của sự vận động của TĐ nhưng sức
ma sát của triều lực do dạng hình cầu sinh ra cũng ảnh hưởng ngược lại đến tốc độ tự quay
làm cho nó chậm dần.
- Kích thước và khối lượng vật chất của TĐ đã sinh ra sức hút đủ lớn để giữ được lớp
không khí bên ngoài TĐ tạo điều kiện để sự sống hình thành và phát triển.
Câu 2: Thế nào là Xích đạo? Xích đạo có đặc điểm gì?
- Xích đạo là bề mặt tưởng tượng chứa tâm TĐ và vuông góc với địa cực cắt bề mặt
TĐ thành đường tròn lớn.
- Xích đạo có đặc điểm sau:
+ Đường XĐ là vĩ tuyến lớn nhất TĐ, chiều dài là 40076km
+ Mặt phẳng Xích đạo chia TĐ thành 2 nửa cầu bằng nhau: NCB và NCN
+ Bất cứ địa điểm nào nằm trên Xích đạo quanh năm cũng có hiện tượng ngày và đêm
dài bằng nhau và cũng thấy MT ở đỉnh đầu 2 lần trong năm vào các ngày xuân phân 21/3 và
thu phân 23/9.

Chuyên đề 2:
SỰ VÂN ĐỘNG TỰ QUAY QUANH TRỤC CỦA TRÁI ĐẤT VÀ CÁC HỆ QUẢ
1. Sự vận động tự quay quanh trục của Trái Đất:
- TĐ tự quay quanh trục tưởng tượng nối liền hai cực và nghiêng 66
0

- Nếu chia bề mặt Trái Đất ra 24 khu vực, mỗi khu vực rộng 15
0
có một giờ thống
nhất, thì việc tính giờ trong sinh hoạt sẽ thuận lợi hơn, vì các hoạt động của mọi người dân
sống trong khu vực sẽ được thống nhất về mặt thời gian.
Câu 2: Thời gian tự quay đúng một vòng của TĐ là bao nhiêu?
- Đồng thời với vận động tự quay quanh trục, TĐ cũng di chuyển trên quĩ đạo quanh
MT, khi TĐ tự quay 1 vòng trọn vẹn thì nó cũng di chuyển được 1 khoảng cách nhất định
trên quĩ đạo.
- Lúc đó MT trên xuất hiện trên vị trí cũ trên bầu trời. Để thấy được vị trí xuất hiện
ban đầu của MT, TĐ quay đi 1 thời gian bằng 3
/
56
//.
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 4
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
Như vậy, thời gian tự quay 1 vòng đúng của nó chỉ dài 23
h
54
/
6
//
, người ta gọi đó là ngày thực
hay ngày thiên văn.
Câu 3: Ý nghĩa của sự vận động tự quay của Trái Đất?
- Khi tự quay quanh trục 1 vòng mất 24 giờ hay 1 ngày đêm và chuyển động quanh
MT 1 vòng 365 ngày 6 giờ với tốc độ 28,9km/giây. Khi quay, trục của TĐ nghiêng 66
0
33
/

h
20’ (0,5 đ)
- Mặt khác tốc độ quay quanh trục của Trái Đất : 1
h
= 360° KT : 24
h
= 15° KT/giờ
(0,5đ)
- Vậy kinh độ điểm A là : 4
h
20’ × 15° KT/giờ = 63° KT
Kinh độ địa lí điểm A là 63° Đ.
Câu 6. Giờ khu vực được tính như thế nào theo khu vực giờ gốc?
Nếu ở phía đông, khu vực giờ gốc + thêm số khu vực cách xa khu vực giờ gốc
Nếu ở phía tây, khu vực giờ gốc – bớt số khu vực cách xa khu vực giờ gốc
Câu 7:
a. Sự vận động tự quay quanh trục sinh ra những hệ quả gì? Giải thích các hệ quả đó.
b. Khu vực giờ gốc là 10 giờ, lúc này các khu vực sau đây có giờ là bao nhiêu:
- Khu vực nằm giữa kinh tuyến 97,5
0
Đ và kinh tuyến 112,5
0
Đ
- Khu vực nằm giữa kinh tuyến 112,5
0
T và kinh tuyến 127,5
0
T
> Khu vực giờ gốc là 10 giờ, lúc này các khu vực sau đây có giờ là:
- Khu vực nằm giữa kinh tuyến 97,5

nhiệt và ánh sáng. Lúc đó là mùa nóng của nửa cầu đó. Nửa cầu nào không ngả gần về phía
Mặt Trời ( chếch xa) thì có góc chiếu sáng nhỏ, nhận được ít nhiệt và ánh sáng. Lúc đó là
mùa lạnh của nửa cầu đó.
- Sự phân bố ánh sáng, lượng nhiệt và cách tính mùa ở hai nửa cầu Bắc và Nam trái
ngược nhau:
Ngày Tiết Địa điểm bán
cầu
TĐ ngả gần nhất, chếch xa
nhất
Lượng ánh
sáng
và nhiệt
Mùa
22/6 Hạ chí
Đông
chí
NCB
NCN
Ngã gần MT nhất
Chếch xa MT
Nhiều
Ít
nóng
lạnh
22/12 Đông
chí
Hạ chí
NCN
NCB
Ngã gần MT nhất

Thời kì lạnh: 23/9-21/3
- NCN: ngược lại
Cách tính ngày bắt đầu các mùa ở NCB theo âm-dương lịch với ngày bắt đầu theo
dương lịch
Vẽ bảng trang 32
Chuyên đề 4:
HIỆN TƯỢNG NGÀY ĐÊM DÀI NGẮN KHÁC NHAU THEO MÙA
1. Hiện tượng ngày, đêm dài ngắn khác nhau theo vĩ độ
- Trong khi quay quanh MT, Trái Đất có lúc chúc nửa cầu Bắc, có lúc ngả nửa cầu
Nam về phía Mặt Trời.
- Do đường phân chia sáng tối không trùng với trục Trái Đất nên các địa điểm ở NCB
và NCN có hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau theo vĩ độ.
- Các địa điểm nằm trên đường Xích đạo quanh năm lúc nào cũng có ngày và đêm dài
ngắn như nhau.
- Trong 21/3 và 23/9 ánh sáng MT chiếu thẳng góc xuống xích đạo. Hai nửa cầu B và
N được chiếu sáng như nhau nên thời gian trên mọi nơi trên TĐ bằng nhau.
- Vào các ngày 22/6 và 22/12 các địa điểm ở các vĩ tuyến 66
0
33
/
B và N sẽ có ngày và
đêm có 1 ngày hoặc đêm dài suốt 24 giờ.
- Các địa điểm nằm từ 66
0
33
/
B và N đến 2 cực có số ngày có ngày, đêm dài 24 dao
động theo mùa từ 1 ngày đến 6 tháng.
- Các địa điểm nằm ở cực B và N có ngày hoặc đêm dài suốt 6 tháng
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 8

B đến cực B có ngày dài 24 giờ.
Càng lên các vĩ tuyến cao sự chênh lệch ngày đêm càng rõ rệt. Các địa điểm từ vĩ
tuyến 66
0
33
/
N đến cực N có ngày dài 24 giờ.
- Ở NCN, TĐ chếch xa NCN sang phía MT, lúc đó ánh sáng MT chiếu vuông góc với
mặt đất tại chí tuyến B.
Tất cả các địa điểm ở NCN đều có hiện tượng ngày ngắn, đêm dài. Chỉ riêng các địa
điểm ở Xích đạo có ngày đêm dài = nhau.
Càng lên các vĩ tuyến cao, sự chênh lệch giữa ngày và đêm càng rõ rệt. Các địa điểm
từ vĩ tuyến 66
0
33
/
N đến cực N có đêm dài 24 giờ.
* Ngày 22/12:
- Ở NCB, TĐ chếch xa NCB sang phía MT, lúc đó ánh sáng MT chiếu vuông góc với
mặt đất tại chí tuyến N.
Tất cả các địa điểm ở NCB đều có hiện tượng ngày ngắn, đêm dài. Chỉ riêng các địa
điểm ở Xích đạo có ngày đêm dài = nhau.
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 9
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
Càng lên các vĩ tuyến cao, sự chênh lệch giữa ngày và đêm càng rõ rệt. Các địa điểm
từ vĩ tuyến 66
0
33
/
B đến cực B có đêm dài 24 giờ.

Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 10
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
- Âm lịch trước đây nước ta cũng như 1 số nước ở các nước châu Á có thói quen sử
dụng âm-dương lịch, lịch này là loại lịch phức tạp được đoán nhờ sự phối hợp với các chu kì
chuyển động của mặt trăng và TĐ Mỗi năm có 12 tháng, năm nhuận có 13 tháng, mỗi tháng
có 29 hoặc 30 ngày phù hợp với các tuần trăng. Mỗi năm chia 24 tiết, mỗi tiết cách nhau 15
ngày phù hợp với vị trí của TĐ trên hoàng đạo. Các mùa được tính sớm hơn các mùa trong
dương lịch 45 ngày. Các tiết xuân phân, hạ chí, thu phân, đông chí là những tiết chỉ vị trí
giữa các mùa (X,H,T,Đ)
Ghi các mùa theo âm-dương lịch.
Câu hỏi:
Câu 1: Tại sao Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời sinh ra 2 thời kỳ nóng và lạnh
luân phiên nhau ở 2 nửa cầu?
Trong khi chuyển động quanh MT do trục TĐ nghiêng trên mặt phẳng quĩ đạo nên
NCB và NCN lần lượt có lúc ngã về phía MT có lúc chếch xa MT nên sinh ra 2 thời kì nóng
và lạnh khác nhau. Ngày bắt đầu thời kì nóng là 21/3 và ngày kết thúc là 23/9, tương tự ngày
bắt đầu thời kì lạnh là 23/9 và kết thúc là 21/3 năm sau. Ngày bắt đầu và ngày kết thúc của
mùa lạnh và mùa nóng của NCN hoàn toàn ngược lại.
Câu 2: Nêu cách tính thời gian các mùa theo dương lịch và theo âm – dương lịch? So
sánh 2 cách tính?
Câu 3: Nếu trục Trái Đất thẳng góc với Xích đạo thì có sự thay đổi mùa như hiện nay
không? ( cho ví dụ ở các miền ôn đới, nhiệt đới và vùng cực khí hậu sẽ như thế nào?)
Nếu trục Trái Đất thẳng đứng thành 1 góc với mặt phẳng quĩ đạo thì khi TĐ chuyển
động quanh MT ánh sáng MT bao giờ cũng chiếu thẳng góc vào xích đạo lúc đó hiện tượng
mùa sẽ không có ở bất cứ nơi nào trên TĐ, nhiệt độ lúc nào cũng cao nhất ở Xích đạo và
giảm dần ở 2 cực
Câu 4: Nếu trục Trái Đất nằm trong mặt phẳng quĩ đạo thì hiện tượng mùa trên Trái
Đất diễn ra như thế nào?
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 11
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý

- Nước ta nằm trong khu vực nhiệt đới quanh năm nóng, sự phân hoá ra 4 mùa (Xuân,
Hạ, Thu, Đông) không rõ rệt. (0,5đ)
- Ở miền Bắc tuy cũng có bốn mùa nhưng mùa Xuân và mùa Thu chỉ là những thời kỳ
chuyển tiếp ngắn; Ở miền Nam hầu như nóng quanh năm, chỉ có hai mùa là một mùa khô và
một mùa mưa. (0,5đ)
Tham khảo thêm
Câu 1: Hãy cho biết những năm nào sau đây là những năm nhuận:
596 1678 1184 1600 1800 1842 1898
1993 1995 1999 2002 2004 2008 2009
Những năm sau đây là năm nhuận:
596 1184 1600 1800 2004 2008
Câu 2: Một trận bóng đá ở nước Anh được tổ chức vào hồi 16 giờ ngày 15 tháng 02
năm 2009 được đài truyền hình Việt Nam tường thuật trực tiếp. Em hãy tính giờ, ngày tháng
được truyền hình trực tiếp tại các kinh độ ở các quốc gia trong bảng sau:
Vị trí Anh Việt Nam Nga Ôxtrâylia Hoa Kì
Kinh độ 0
0
105
0
Đ 45
0
Đ 150
0
Đ 120
0
T
Giờ 16 giờ ? ? ? ?
Ngày tháng 15/02/2009 ? ? ? ?
Vị trí Anh Việt Nam Nga Ôxtrâylia Hoa Kì
Kinh

mặt phẳng của đường phân chia sáng tối không đi qua trục Trái Đất, nên các địa điểm ở nửa
cầu Bắc và nửa cầu Nam có hiện tượng ngày, đên dài, ngắn khác nhau theo vĩ độ.
- Các địa điểm nằm trên đường xích đạo, quanh năm có thời gian ngày và đêm bằng
nhau. Càng xa xích đạo về phía hai cực, thời gian ngày, đêm chênh lệch càng biểu hiện rõ.
- Vào các ngày 22-6 và 22-12, các địa điểm ở vĩ tuyến 66
0
33’ Bắc và Nam (vòng cực
Bắc và vòng cực Nam) có một ngày hoặc đêm dài suốt 24 giờ.
- Các địa điểm nằm từ vòng cực Bắc và vòng cực Nam đến hai cực có ngày, đêm dài
24 giờ dao động theo mùa từ 1 ngày đến 6 tháng.
- Các địa điểm nằm ở cực Bắc và cực Nam có ngày, đêm dài suốt 6 tháng.
Câu 5: Một điện tính đánh từ Huế ( VN – múi giờ số 7) lúc 7g ngày 20/4/2006 , 1 giờ
sau trao cho người nhận tại Oasinhtơn (Hoa Kì – múi giờ số 19). Hỏi người nhận được vào
thời gian nào?
- Oasinhtơn và Huế chênh lệch nhau: 19-7 = 12 (múi giờ)
- Khi Huế là 7 giờ ngày 20/4/2006 thì Oasinhtơn sẽ là 19 giờ ngày 19/4/2006 .
- Một giờ sau trao cho người nhận, lúc đó là: 19 + 1 = 20 giờ ngày 19/4/2006 .
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 14
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý

CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Ý nghĩa về hình dạng và kích thước TĐ?
2. Thế nào là xích đạo? Xích đạo có đặc điểm gì?
3: Ý nghĩa của sự vận động tự quay của Trái Đất?
4.Sự chuyển động lệch hướng có tính chất quy luật này ảnh hưởng đến các hiện tượng
gì thường xuyên xảy ra trên Trái Đất?
5. Giờ khu vực được tính như thế nào theo khu vực giờ gốc?
6. Vì sao đường biểu diễn trục TĐ B-N và đường phân chia S-T không trùng nhau?
Trục TĐ và đường phân chia S-T ko trùng nhau mà cắt nhau tại tâm TĐ, do đường
phân chia S-T thẳng góc với mặt phẳng quĩ đạo còn trục TĐ nghiêng với mặt phẳng quĩ đạo

+ Càng lên các vĩ tuyến cao, sự chênh lệch giữa ngày và đêm càng rõ rệt.
+ Các địa điểm từ vĩ tuyến 66
0
33
/
B đến cực Bắc có đêm dài 24 giờ.
8. Hiện tượng đêm trắng là gì? Hiện tượng này xảy ra ở đâu, vì sao?
9.Giả sử Trái Đất không chuyển động quanh trục và quanh Mặt Trời thì có ngày và
đêm không? Vì sao?
Giả sử Trái Đất không chuyển động quanh trục và quanh Mặt Trời thì vẫn có ngày và
đêm.
Vì Trái Đất hình cầu nên ánh sáng Mặt Trời không thể chiếu sáng toàn bộ bề mặt Trái
Đất mà chỉ chiếu sáng được một nửa.
10: ( 1,5 điểm) Giả sử Trái Đất không chuyển động quanh trục mà chỉ chuyển động
tịnh tiến quanh Mặt Trời thì có ngày và đêm không? Vì sao? Nếu có thì thời gian ngày, đêm
là bao nhiêu? Hiện tượng gì sẽ xảy ra trên bề mặt Trái Đất?
Giả sử Trái Đất không chuyển động quanh trục mà chỉ chuyển động quanh Mặt Trời
thì vẫn có ngày và đêm (0,25đ)
Tại vì Trái Đất hình cầu nên trong cùng một lúc ánh sáng Mặt Trời không thể chiếu
sáng toàn bộ bề mặt Trái Đất mà chỉ chiếu sáng được một nửa (0,25đ)
Ngày dài 6 tháng, đêm dài 6 tháng. (0,25đ)
- Ban ngày ( dài 6 tháng) mặt đất sẽ tích một lượng nhiệt rất lớn và nóng lên dữ dội.
Trong khi đó ban đêm ( dài 6 tháng) mặt đất lại toả ra một lượng nhiệt rất lớn, làm cho nhiệt
độ hạ xuống rất thấp. (0,25đ)
Trong điều kiện nhiệt độ chênh lệch như vậy, sự sống trên bề mặt Trái Đất như hiện
nay không thể tồn tại. (0,25đ)
- Ngoài ra sự chênh lệch về nhiệt độ cũng gây ra sự chênh lệch rất lớn về khí áp giữa 2
nửa cầu ngày và đêm, dẫn đến việc hình thành những luồng gió mạnh không sao tưởng
tượng nổi trên bề mặt Trái Đất. (0,25đ)
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 16

Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
+ Văn hoá: VN có nền văn minh lúa nước, tôn giáo, nghệ thuật, kiến trúc và ngôn ngữ
gắn bó với các nước trong khu vực.
- Việt Nam là thành viên của Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN) vào 7/1995.
Việt Nam đã tích cực góp phần xây dựng ASEAN ổn định, tiến bộ, thịnh vượng.
2. Việt Nam trên con đường xây dựng và phát triển:
- Từ sau năm 1986 đến nay, công cuộc đổi mới toàn diện kinh tế – xã hội ở Việt Nam
đã đạt được nhiều thành tựu to lớn và vững chắc
- Mục tiêu tổng quát của chiến lược 10 năm 2001-2010 là: Đưa nước ta ra khỏi tình
trạng kém phát triển; nâng cao rõ rệt đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần của nhân dân; tạo
nền tảng để đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện
đại.
Câu hỏi:
Câu 1 (2đ):
- Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN ) được thành lập vào ngày, tháng, năm
nào?
- Việt Nam gia nhập ASEAN vào năm nào? Khi ấy Việt Nam là thành viên thứ bao
nhiêu?
- Hiện nay có bao nhiêu thành viên tham gia?
- Mục tiêu và nguyên tắc của Hiệp Hội ASEAN?
- Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN ) được thành lập vào ngày 08/08/1967.
(0.25đ)
- Việt Nam gia nhập ASEAN vào năm 1995. Khi ấy Việt Nam là thành viên thứ 7.
Hiện nay có 10 thành viên tham gia.
(0.75đ)
Giáo viên: Phạm Văn Tuấn Trang 18
Trường THCS Cát Hanh Tài liệu bồi dưỡng HSG môn Địa lý
- Mục tiêu : giữ vững hòa bình, an ninh, ổn định khu vực, cùng nhau phát triển kinh tế
- xã hội.
(0.5đ)