 SKKN: Nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học và dụng cụ thí nghiệm
trong dạy học Vật Lí THPT
A. Lời nói đầu
Như chúng ta biết thế giới đã bước sang thế kỷ 21 với xu hướng phát triển
một nền kinh tế tri thức trên phạm vi toàn cầu và sự bùng nổ của công nghệ
thông tin. Việt Nam cũng trên đà phát triển, Đảng ta xác định xem giáo dục là
công cụ mạnh nhất để theo kịp với các nước phát triển trên thế giới.
Trong những năm gần đây, Nghị quyết của Đại hội Đảng và nhiều văn kiện
khác của nhà nước, của Bộ Giáo dục- Đào tạo đều nhấn mạnh việc đổi mới
phương pháp là một nhiệm vụ quan trọng của tất cả các cấp học và bậc học ở
nước ta, nhằm đào tạo những con người tích cực, tự giác, năng động sáng tạo,
có năng lực giải quyết vấn đề, vận dụng kiến thức vào cuộc sống. Nghị quyết
hội nghị lần thứ 2 của ban chấp hành trung ương khóa VIII về những giải pháp
chủ yếu trong giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương
pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện
thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng những
phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm
bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của học sinh, ”.
Năm học 2007 – 2008 là năm thứ sáu thực hiện chủ trương của ngành Giáo
dục Đào tạo là: Phải thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy từ phương
pháp dạy học cũ thụ động “thầy đọc – trò chép” sang phương pháp giảng dạy
tích cực, chủ động, sáng tạo theo hướng “Phát huy trí lực của học sinh, lấy học
sinh làm trung tâm”. Là một giáo viên mới ra trường song cũng như các thầy
cô giáo khác trong 1 năm học qua tôi nhận thấy nhóm giáo viên dạy Vật lý
trường THPT Bắc Sơn và bản thân tôi cũng đã trăn trở, tìm tòi những các biện
pháp giảng dạy tốt nhất giúp học sinh tham gia một cách tích cực chủ động
vào học tập, phát huy tính năng động, sáng tạo của học sinh, từ đó học sinh
thấy thích học các môn học nói chung cũng như bộ môn Vật lý nói riêng và
ham muốn khám phá tri thức nhân loại.
Vật lí là một môn khoa học thực nghiệm, các khái niệm, định luật, thuyết
Vật lí đều xây dựng trên cơ sở khảo sát, phân tích các hiện tượng và được

cụ thí nghiệm (DCTN)) sẽ có những ưu điểm sau đây:
- Các TBDH là công cụ hữu hiệu giúp HS trực quan, dễ nắm bắt nội dung kiến
thức, hiểu kiến thức một cách có cơ sở thực tế, khắc phục những khó khăn do
sự suy diễn trừu tượng.
- Sử dụng DCTN trong các tiết học lí thuyết và làm thực hành sẽ giúp HS rèn
luyện kĩ năng thao tác với các thiết bị Vật lí, là một trong những biện pháp
quan trọng để thu thập thông tin từ thực tế. Thông qua thí nghiệm thực hành
để xây dựng các nội dung kiến thức (khái niệm, định luật, quy tắc…) về sự
vật, hiện tượng mà không có lời lẽ nào có thể mô tả đầy đủ được.
- Các TBDH hiện đại có sự trợ giúp của CNTT như máy tính, máy chiếu
projector, máy chiếu hắt, tivi, loa… giúp các nội dung kiến thức được làm rõ,
giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn do giáo viên có thể mô tả được các
khái niệm trừu tượng, mô phỏng các thí nghiệm không thể thực hiện được với
các thiết bị hiện có, xem phim, hình ảnh, ôn tập hoặc kiểm tra kiến thức học
sinh thông qua các trò chơi, ô chữ… mà bình thường không thể thực hiện trên
lớp học truyền thống…
 Người thực hiện: Nguyễn thị Bé
2
 SKKN: Nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học và dụng cụ thí nghiệm
trong dạy học Vật Lí THPT
Như vậy có thể khẳng định: muốn nâng cao được chất lượng và hiệu
quả dạy học môn Vật Lí các giáo viên cần phải sử dụng tích cực và phát huy
tối đa những chức năng của TBDH và DCTN theo hướng phòng học bộ môn.
II. Cơ sở thực tiễn
Trong những năm gần đây, song song với việc đổi mới chương trình và
SGK, các trường phổ thông đẫ được trang bị đồng bộ các TBDH và TBTN
theo danh mục tối thiểu của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tuy nhiên việc khai thác
và sử dụng các thiết bị đó vào dạy học vẫn còn rất hạn chế dẫn đến hiệu quả
sư phạm thấp, kìm hãm khả năng của HS và GV, gây lãng phí lớn trong việc
đầu tư TBDH do các thiết bị “chết” vì không được sử dụng. Theo tôi, sự hạn

nhiều mà không được sử dụng vẫn còn khá phổ biến, nhất là đối với những
trường mà cơ sở vật chất, hệ thống phòng, điện… còn chưa được hoàn thiện.
Thực tế cho thấy trong gần một năm học qua bản thân tôi thực hiện nhiệm vụ
chuyên môn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt đối với các giờ thực hành vì vậy
chất lượng giảng dạy cũng chưa cao. Qua bài viết này tôi muốn đóng góp một
số biện pháp nhằm phát huy hiệu quả của việc sử dụng các TBDH và DCTN
cũng như nâng cao chất lượng của các tiết học Vật Lí ở phòng học bộ môn.
III. Những biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học và dụng
cụ thí nghiệm trong dạy học Vật lí THPT.
1. Xây dựng và sắp xếp một phòng bộ môn (Vật Lí) đảm bảo tính khoa
học:
a. Về trang thiết bị.
Hiện nay với sự đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục thì các TBDH bộ môn
được trang cấp nhiều cho các trường, song tình trạng các TBDH và DCTN
được xếp chung vào một phòng, phòng TN thực chất chỉ như cái “kho” chứa
đủ mọi thứ và hiệu quả sử dụng TBDH còn thấp. Do vậy cần có một phòng
học bộ môn chỉ dành riêng cho môn Vật Lí, phòng bộ môn cần được trang bị
tối thiểu gồm:
- Các TBDH như: bảng, máy vi tính, máy chiếu, loa… các bảng biểu của bộ
môn, tranh ảnh, các loại thước đo…được bố trí một cách khoa học, gọn gàng
ngay trong phòng học.
- Các dụng cụ thí nghiệm cần thiết, các bộ thí nghiệm thực hành… của bộ
môn, được sắp xếp theo một trật tự của từng khối lớp (10, 11, 12) và theo trình
tự kiến thức của chương trình trong một “kho học cụ” được nối liền với phòng
học bằng cánh cửa lớn.
Tuy nhiên trong điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường còn nhiều khó
khăn, kinh phí còn hạn chế, số lượng học sinh đông và trình độ nhận thức của
học sinh còn thấp… thì việc xây dựng đủ phòng học bộ môn (dành riêng cho
từng môn) là một chiến lược lâu dài. Vì vậy, trong điều kiện trước mắt theo tôi
vẫn có thể thực hiện giải pháp sử dụng một phòng học chung cho các môn có

hoặc hướng dẫn của giáo viên và làm thí
nghiệm một cách thoải mái đồng thời cũng
thuận lợi để các em được làm thí nghiệm và
trao đổi theo nhóm.
 Người thực hiện: Nguyễn thị Bé
5
Phòng
chứa các
dụng cụ
thí
nghiệm
 SKKN: Nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học và dụng cụ thí nghiệm
trong dạy học Vật Lí THPT
(ảnh minh hoạ)
2. Có kế hoạch tăng cường sử dụng các TBDH và DCTN trong các bài
học và giờ thực hành.
Kế hoạch này được thể hiện qua các khâu:
a. Chuẩn bị của GV:
- Soạn bài:
+ Lập kế hoạch chi tiết để tổ chức thực hiện giờ dạy.
+ Nội dung bài soạn đảm bảo chính xác kiến thức cần truyền đạt trên cơ sở
phù hợp điều kiện các TBDH và DCTN hiện có, trình độ HS…
+ Hoạch định các hoạt động của HS và GV trong từng thời điểm của giờ dạy.
+ Dự đoán những tình huống có thể xảy ra và phương án xử lí những tình
huống đó một cách hiệu quả.
- Chuẩn bị đồ dùng dạy học:
+ Đảm bảo phản ánh chính xác kiến thức cần truyền đạt theo mục tiêu bài học
hay mục tiêu bài thực hành.
+ Đảm bảo các yêu cầu về kích thước, màu sắc, độ chính xác, số lượng
 Muốn vậy, giáo viên cần hình thành thói quen nghiên cứu và làm thí

và chính xác cần thiết, lập bảng số liệu, biểu diễn kết quả bằng đồ thị, sơ đồ
+ Xử lí thông tin: lập bảng, biểu, vẽ đồ thị theo những cách khác nhau,
từ đó phân tích dữ liệu, kết quả thí nghiệm và nêu ý nghĩa của chúng. Tìm quy
luật từ kết quả thí nghiệm, biểu bảng, đồ thị. Phân loại dấu hiệu giống nhau,
khác nhau, nhận biết những dấu hiệu bản chất của những nhóm đối tượng đã
quan sát , so sánh, phân tích, tổng hợp dữ liệu và rút ra kết luận.
- Thông báo kết quả làm việc: Mô tả lại những thí nghiệm đã làm, trình
bày, giải thích những việc đã làm bằng lời, bằng hình vẽ hoặc bằng đồ
thị nêu kết luận đã tìm thấy được.
- Vận dụng ghi nhớ kiến thức: Vận dụng giải các bài tập (định tính, định
lượng, thực nghiệm) làm đồ chơi, dụng cụ học tập , học thuộc lòng.
Trong mỗi tiết dạy có thí nghiệm, giáo viên có thể phát huy tính tích
cực học tập của học sinh ở những mức độ khác nhau (có thể giáo viên thực
hiện, có thể giáo viên điều khiển học sinh thực hiện một vài phần, có thể để
học sinh tự thực hiện hoàn toàn )
3. Tận dụng, làm thêm đồ dùng dạy học để bất kì tiết học nào cũng có đồ
dùng thí nghiệm.
Thực tế tôi thấy hiện nay nhà nước không thể cung cấp đầy đủ trang
thiết bị bộ môn cho tất cả các khối lớp, nếu có thì cũng không sử dụng được
nhiều lần hoặc lần sử dụng tiếp theo sẽ cho kết quả kém chính xác. Do đó làm
thế nào để mọi tiết học đều được sử dụng đồ dùng dạy học là một đòi hỏi đối
với mỗi giáo viên bộ môn và nhà trường. Theo tôi vấn đề này có thể khắc
phục nếu giáo viên thực hiện tốt các việc sau:
a. Giáo viên nên tự tay làm các TBDH và DCTN không quá phức tạp trong
các bài học hay trong các thí nghiệm thực hành của chương trình như:
+ Bài “Sự rơi tự do” (Vật lí 10): một vài hòn sỏi, một vài tờ giấy phẳng nhỏ,
vài viên bi xe đạp, tấm bìa, dây dọi…
+ Con lắc đơn, con lắc lò so… dùng cho một số bài trong phần cơ học…
 Người thực hiện: Nguyễn thị Bé
7

cũng đã được sử dụng khá phổ biến ở nhiều nước trên thế giới và một số
trường điểm ở nước ta, phần mềm thí nghiệm ảo có nhiều ưu điểm như:
- Có thể mô phỏng các thí nghiệm biểu diễn, đặc biệt là thí nghiệm mô tả các
hiện tượng vi mô hay siêu vĩ mô mà thí nghiệm thật không thể làm thành công
hoặc không thể quan sát được.
- Có khả năng nén, giãn về thời gian: Trong thí nghiệm thật có các quá trình
cần phải hàng chục phút mới thể hiện rõ (nóng chảy, đông đặc…) nhưng trong
thí nghiệm ảo chỉ có thể cần vài giây. Ngược lại, có hiện tượng chỉ diễn ra
trong vài phần của giây (hình ảnh vật rơi, đạn nổ, chuyển động của
electron…) nhưng trong thí nghiệm ảo có thể chậm lại để dễ quan sát.
- Khá giống thật, khả năng thành công cao, tính trực quan cao.
 Người thực hiện: Nguyễn thị Bé
8
 SKKN: Nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học và dụng cụ thí nghiệm
trong dạy học Vật Lí THPT
- Giáo viên chuẩn bị nhanh và việc tập huấn sử dụng cũng nhanh hơn.
…
Đặc biệt trong các phòng học bộ môn, việc sử dụng kết hợp giữa thí
nghiệm thật và thí nghiệm mô phỏng bằng máy tính sẽ mang lại hiệu quả rất
cao về giáo dục, khoa học và kinh tế. Tuy nhiên giáo viên cần phải nghiên cứu
kĩ và lựa chọn những thí nghiệm được tiến hành mô phỏng trên máy tính sao
cho chúng càng giống thí nghiệm thật càng tốt (về hình ảnh, tính năng của các
dụng cụ, các lắp ráp, bố trí thí nghiệm…) để qua đó giáo viên và nhất là học
sinh có thể tiến hành thí nghiệm với dụng cụ thật sau khi đã thực hiện các thao
tác trên phần mềm.
Sau đây là một ví dụ:
* Thí nghiệm nghiên cứu về
quy tắc hợp lực song song:
- Các dụng cụ thí nghiệm như:
Bảng trắng, lò xo, thước chia

các lực thành phần: F=F
1
+F
2
, d
1
/d
2
=F
2
/F
1
.
+ lặp lại thí nghiệm để kiểm tra dự đoán trên và đưa ra quy tắc hợp lực song
song.
Như vậy, khi sử dụng phần mềm, giáo viên và học sinh đã tìm hiểu được
dụng cụ thí nghiệm, biết cách lắp ráp và bố trí thí nghiệm, sau đó có thể tự lắp
ráp và tiến hành thí nghiệm này với bộ dụng cụ thật.
Thí nghiệm nêu trên chỉ là một ví dụ nhỏ, ngoài ra còn có rất nhiều thí
nghiệm nữa trong chương trình Vật lí THPT đã được mô phỏng, giáo viên có
thể khai thác để sử dụng từ các phần mềm có bán trên thị trường (đĩa CD) hay
mua các sản phẩm có bản quyền hoặc khai thác trên Internet… Ngoài ra giáo
viên cũng có thể tự làm ra các thí nghiệm mô phỏng nhờ các phần mềm công
cụ đơn giản như Power Point, Sketchpad, Violet…
5. Phân công cán bộ, giáo viên hỗ trợ công tác chuẩn bị TBDH và DCTN.
- Việc phân công cán bộ, giáo viên phục vụ công tác thiết bị phải bảo đảm
năng lực chuyên môn, khả năng hiểu biết về trang thiết bị thí nghiệm của
nhiều bộ môn.
- Thường xuyên bồi dưỡng, nâng cao kiến thức của đội ngũ làm công tác thiết
bị để đảm bảo thực hiện tốt nhiệm vụ được giao.

ở trường THPT đã được trang bị đầy đủ về mặt số lượng và tương đối về chất
lượng đã góp phần rất lớn cho phương pháp thực nghiệm có điệu kiện phát
huy mạnh mẽ tính tích cực vốn sẵn có của nó
Để đạt được những yêu cầu trên, bản thân mỗi giáo viên phải tự trang bị
cho mình cơ sở lí luận về phương pháp thực nghiệm và tích luỹ kinh nghiệm
thực tế để ngày càng rút ngắn thời gian và công sức trong việc chuẩn bị cho
một tiết học Vật lí thực sự chất lượng và hứng thú đối với học sinh. Muốn vậy,
giáo viên cần không ngừng đầu tư, tìm tòi những phương án thí nghiệm tốt,
cách tiến hành thí nghiệm có hiệu quả, tự thực hiện hoặc sưu tầm một số dụng
cụ, phương tiện đơn giản; đồng thời cần thường xuyên học hỏi để nâng cao
năng lực sử dụng các TBDH hiện đại và cập nhật các ứng dụng mới trong dạy
học …
V. Đề xuất kiến nghị
* Tăng cường cơ sở vật chất, kinh phí:
+Xây dựng các phòng học bộ môn;
+ Bổ sung, hoàn thiện bàn ghế, hệ thống điện;
+ Trang thiết bị dạy học: Đủ về số lượng kể cả dự phòng để thay thế, bảo đảm
chất lượng, hiện đại hoá. Sửa chữa, bổ sung kịp thời những thiết bị hư hỏng.
+ Đầu tư trang thiết bị công nghệ thông tin.
* Đối với đội ngũ giáo viên:
+ Bồi dưỡng kĩ năng thực nghiệm, kiến thức tin học và ngoại ngữ.
+ Tổ chức các hội thi làm đồ dùng dạy học.
* Bố trí cán bộ thiết bị:
+ Đủ năng lực đảm đương nhiệm vụ hỗ trợ giáo viên.
+ Thực hiện đúng quy định về quản lí, bảo quản thiết bị; bố trí, sắp xếp thời
gian chuẩn bị và tiết học có sử dụng TBDH và DCTN cho các giáo viên theo
đúng thời khoá biểu do BGH đề ra.
* Tăng cường hội nghị chuyên đề và các buổi sinh hoạt chuyên môn trong tổ
và toàn trường để kịp thời khắc phục những khó khăn trong quá trình thực
 Người thực hiện: Nguyễn thị Bé

Trường THPT Bắc Sơn
Nguyễn Thị Bé

 Người thực hiện: Nguyễn thị Bé
12