ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint
vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao
chất lợng hiệu quả giờ lên lớp.
I. Đặt vấn đề:
Thế kỷ XXI- thế kỷ của sự phát triển mạnh mẽ khoa học và công nghệ. Yêu
cầu mới của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc và những thách thức
bị tụt hậu trên con đờng tiến lên CNXH đòi hỏi các nhà trờng phải đào tạo nên
những con ngời lao động mới: thông minh, sáng tạo.
Để đạt đợc mục tiêu đó, hiện nay việc đổi mới chơng trình và phơng pháp
dạy học ở các trờng phổ thông đã và đang đợc quan tâm rất lớn.
Trong định hớng về phơng pháp và thiết bị dạy học Sinh học bậc THPT, sách
GK phân ban mới, Bộ GD- ĐT chỉ rõ:
"Cần xây dựng những băng hình, đĩa CD, phần mềm máy vi tính tạo thuận lợi
cho giáo viên giảng dạy những cấu trúc, quá trình sống ở cấp tế bào, phân tử và
các cấp trên cơ thể.
Trích:SGV SH Ban KHXH&NV Bộ sách thứ nhất-NXBGD-2003.
"Sinh học là khoa học thực nghiệm, phơng pháp dạy học gắn bó chặt chẽ với
thiết bị dạy học, do đó dạy Sinh học không thể thiếu các phơng tiện trực quan nh
mô hình, tranh vẽ, mẫu vật, phim ảnh ".
Trích: SGV SH BanKH TN Bộ sách thứ hai-NXBGD-2003.
Nh vậy, một trong những hớng để đổi mới phơng pháp dạy học đó là tăng c-
ờng việc sử dụng các phơng tiện dạy học hiện đại.
ở các trờng THPT nói chung và trờng THPT chuyên Phan Bội Châu nơi hiện
tôi đang công tác nói riêng đã và đang từng bớc đợc tăng cờng trang bị cơ sở vật
chất kỹ thuật cho các phòng học với sự trợ giúp của công nghệ thông tin. Bởi vậy,
việc thiết kế các bài giảng với sự trợ giúp của công nghệ thông tin nhằm nâng cao

không chỉ một nhóm đối tợng HS, mọi GV có thể vừa kiểm tra bài cũ, vừa khai
thác xây dựng, hình thành các kiến thức mới, không những thế còn phải khắc sâu,
mở rộng kiến thức mới cho HS, giúp các em vận dụng tốt các kiến thức mới khi
giải thích các sự vật, hiện tợng thực tiễn trong cuộc sống và có thể hoàn thành tốt
mọi bài tập có liên quan, giúp HS có thêm hào hứng, hứng thú khi học tập để rồi
ngày một yêu thích môn sinh học hơn. Đây cũng chính là một trong những yếu tố
góp phần nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp.
Để góp phần khắc phục đợc các khó khăn nêu trên, tôi đã chọn đề tài: ứng
dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro, paint vào thiết kế bài
giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên
lớp.
II. Nội dung.
II.1. Mục đích, yêu cầu giảng dạy của bài :
Qua bài này học sinh phải:
Qua bài này học sinh phải:
-
-
Nêu đ
Nêu đ
ợc những thành phần tham gia vào quá trình sinh tổng hợp prôtêin.
ợc những thành phần tham gia vào quá trình sinh tổng hợp prôtêin.
-
-
Trình tự diễn biến của quá trình sinh tổng hợp prôtêin.
Trình tự diễn biến của quá trình sinh tổng hợp prôtêin.
-
-
Cơ chế giải mã để hình thành cấu trúc bậc I của phân tử prôtêin.
Cơ chế giải mã để hình thành cấu trúc bậc I của phân tử prôtêin.
-

phân tử prôtêin mới đ
ợc hình thành.
ợc hình thành.
-
-
Xác định đ
Xác định đ
ợc các sản phẩm tạo ra sau quá trình sinh tổng hợp prôtêin khi
ợc các sản phẩm tạo ra sau quá trình sinh tổng hợp prôtêin khi
nó cần đến.
nó cần đến.
-
-
Phát triển năng lực suy luận ở học sinh qua việc xác định nhiệm vụ của các
Phát triển năng lực suy luận ở học sinh qua việc xác định nhiệm vụ của các
bộ ba mã sao và số axit amin có trong phân tử prôtêin do nó quy định, từ chiều
bộ ba mã sao và số axit amin có trong phân tử prôtêin do nó quy định, từ chiều
của mã gốc suy ra chiều mã sao và chiều dịch mã.
của mã gốc suy ra chiều mã sao và chiều dịch mã.
-
-
Từ kiến thức: Hoạt động của các cấu trúc vật chất trong tế bào là nhịp
Từ kiến thức: Hoạt động của các cấu trúc vật chất trong tế bào là nhịp
nhàng và thống nhất, bố mẹ truyền cho con không phải là các tính trạng có sẵn mà
nhàng và thống nhất, bố mẹ truyền cho con không phải là các tính trạng có sẵn mà
là các ADN- cơ sở vật chất của các tính trạng biểu hiện, học sinh quan niệm
là các ADN- cơ sở vật chất của các tính trạng biểu hiện, học sinh quan niệm
đúng về tính vật chất của hiện t
đúng về tính vật chất của hiện t
ợng di truyền.

nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
ứng dụng trình duyệt Power Point trong phần này, trớc tiên tôi cho hiển thị
lên màn hình đề bài, tiếp đến điều khiển bút laze (hoặc con trỏ) đến các vị trí
nuclêôtít (trên ADN mẫu) hoặc ribônuclêôtit (trên mARN tơng ứng) cần xác định,
yêu cầu học sinh trả lời rồi mới cho hiển thị lên màn hình phần đáp án sau khi các
em đã hoàn thành xong.
Giáo viên cũng có thể thiết kế cho các em học sinh sử dụng máy (dới sự giám
sát của giáo viên), tự lựa chọn các nuclêôtit (hoặc các ribônuclêôtit) tơng ứng lắp
ghép vào các vị trí xác định.
Nếu các em lựa chọn để ghép sai, máy sẽ không chấp nhận, báo lỗi rồi yêu
cầu các em chọn lại.
Còn nếu các em làm đúng, máy sẽ chấp nhận và việc lắp ghép của các em
thành công.
Với bài tập này có thể giúp cho các em ôn lại các kiến thức về nguyên tắc bổ
sung cũng nh tái hiện lại về cơ chế quá trình sinh tổng hợp mARN diễn ra nh thế
nào.
Tiếp theo, dựa vào sơ đồ sẵn có trên bảng (vừa đợc thiết lập trong bài tập
trên), giáo viên có thể hỏi thêm các em về mã mở đầu và mã kết thúc của mARN,
đặc điểm của mã di truyền - Bởi vì đây là những câu hỏi có đề cập đến những vấn
đề liên quan đến nội dung bài mới, làm cơ sở nền tảng cho việc tiếp thu bài mới đ-
ợc thuận lợi hơn.
Kết thúc phần kiểm tra bài cũ, giáo viên phân tích-đánh giá những ý học sinh
đã và cha trả lời đợc rồi cho điểm.
Sau đó, giáo viên đặt vấn đề để chuyển sang dạy nội dung bài mới, cho hiển
thị lên màn hình mục bài rồi yêu cầu học sinh ghi đề mục vào vở.
Giáo viên giới thiệu qua về bố cục bài giảng rồi đặt vấn đề để các em cùng
xây dựng nội dung phần A:
A. Quá trình tổng hợp prôtêin trong tế bào.
I. Sao mã:
Nh chúng ta đã biết, trớc khi học đến bài này thì các em đã đợc nghiên cứu


7
Để học sinh dễ hình dung và
nhớ hơn (nhất là đối với các em ở
khối không chuyên và không thi
đại học môn sinh), bằng mô hình
động về quá trình sinh tổng hợp
các loại ARN - giáo viên có thể hệ
thống lại một số kiến thức cơ bản.
Cụ thể, trớc tiên trên màn
hình sẽ xuất hiện cấu trúc đại cơng
của tế bào với ba phần tách biệt:
màng, tế bào chất và nhân. ADN -
vật chất di truyền quy định cấu
trúc các phân tử prôtêin nằm trong
nhân ( Quá trình sao mã
AUG
UAG
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
Kế tiếp sau giai đoạn sao mã là giai đoạn giải mã.
Giáo viên đặt vấn đề để cùng các em học sinh xây dựng sang phần nội dung
thứ hai của bài:
II . Giải mã.
1. Khái niệm.
Trớc tiên, chúng ta xây dựng cho các em khái niệm về quá trình giải mã. Sau
đó, chúng ta có thể yêu cầu các em thống kê các yếu tố tham gia, nhấn mạnh
thêm cho các em về nguồn gốc của các thành phần cũng nh vai trò của mỗi yếu tố
trong quá trình giải mã.

Mỗi vị trí tơng ứng với 1 bộ ba.
Có 1 điều đáng lu ý ở đây là cả trong sách giáo khoa lẫn sách giáo viên đều
không hề có một lời bình chú, giải thích gì về lí do tại sao lại đặt tên cho mỗi vị trí
trên ribôxôm là Peptit và Amin.
Để tránh gây thắc mắc, hoang mang cho học trò khi theo dõi đến phần này,
tôi chủ động chú thích luôn về chức năng, ý nghĩa của mỗi vị trí ngay trên sơ đồ
(chỗ vừa bị để trống) để các em học sinh tiện hình dung, theo dõi.
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm

9
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
Sau đó tôi cho các em chuyển sang nghiên cứu phần nội dung thứ hai của
mục
2. Diễn biến quá trình sao mã.
a) Hoạt hoá axit amin.
ở mục này để học sinh dễ hình dung và dễ nhớ quá trình hoạt hoá axit amin
diễn ra nh thế nào, chúng ta có thể minh hoạ cấu trúc của axit amin tự do (khi cha
đợc hoạt hoá) là một hình tròn có màu xanh nhạt, ATP là một hình tròn màu đỏ,
còn enzim thì màu vàng nhấp nháy để tạo cảm giác hoạt tính mạnh.
Dới tác dụng của enzim, axit amin tự do dễ dàng liên kết đợc với hợp chất
giàu năng lợng ATP để tạo thành axit amin dạng hoạt hoá.
ứng dụng trình duyệt Power Point trong phần này, chúng ta có thể tạo hiệu
ứng cho axit amin tự do và ATP cùng di chuyển (theo đờng dẫn màu xanh) đến
liên kết với nhau-dới tác dụng của enzim - tạo nên phức hợp axit amin dạng hoạt
hoá (axit amin đã chuyển màu).
Axit amin sau khi đã đợc hoạt hoá thì dới tác dụng của một enzim khác nó dễ
dàng liên kết với tARN để tạo thành phức hợp aa-tARN.
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm

thì anticodon tơng ứng trên tARN chỉ có thể là UAX và axit amin mở đầu tơng
ứng chỉ có thể là Metionin ở sinh vật nhân sơ.
Nh vậy, với mô hình động về sự khởi đầu tổng hợp chuỗi polipetit, chúng ta
có thể cho học sinh nắm bắt toàn bộ cơ chế giai đoạn khởi đầu một cách rất dễ
dàng mà không cần phải mất nhiều thời gian cho thuyết trình.
Giáo viên chỉ cần nhấn mạnh về sự quy định chặt chẽ giữa codon mở đầu trên
mARN với anticodon tơng ứng trên tARN theo nguyên tắc bổ sung, và giữa
anticodon tơng ứng trên tARN với axit amin là đợc.
Sau đó chúng ta cho học sinh chuyển sang nghiên cứu giai đoạn thứ hai:
- Giai đoạn 2: Sự kéo dài chuỗi polipeptit
+ Aa
1
- tARN tới vị trí bên cạnh ,đối mã của nó khớp với mã của aa thứ nhất
trên
m
ARN theo nguyên tắc bổ sung.
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm

12
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
ứng dụng trình duyệt Power Point trong phần này, trên cơ sở mô hình đang
sẵn có (trên màn hình), đầu tiên chúng ta cho aa
1
- tARN xuất hiện.
Tiếp theo, aa
1
- tARN tiến vào ribôxôm (theo đờng dẫn màu xanh), tới vị trí
bên cạnh (ngay sau codon mở đầu).


14
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
Dựa vào hình ảnh trực quan sinh động trên màn hình học sinh có thể dễ dàng
hình dung đợc bớc tiếp theo sẽ là tARN mang aa thứ hai Tirozin bám vào. Đồng
thời tARN của aa mở đầu lúc bấy giờ đã hoàn thành xong nhiệm vụ nên liền rời
khỏi ribôxôm. (Sự dịch chuyển của aa
2
2
- tARN và tARN mở đầu diễn ra theo đờng
dẫn màu xanh).
+ Liên kết peptit giữa aa
1
1
và aa
2
2
đợc tạo thành . Sự chuyển vị lại xảy ra .
Enzim lại xuất hiện, tiến tới (theo đờng dẫn màu đỏ) xúc tác cho quá trình
hình thành liên kết peptit giữa aa
1
1
(Val) và aa
2
2
(Tir), đồng thời 1 phân tử nớc lại đợc
giải phóng (đi ra theo đờng dẫn màu tím).
Ribôxôm lại dịch chuyển, quá trình cứ nh thế tiếp diễn.

Trong mô hình này bộ ba kết thúc là UAG, ngoài ra khi gặp một trong hai bộ
ba khác là UGA hoặc UAA thì quá trình tổng hợp chuỗi polipeptit cũng sẽ kết
thúc .
Ribôxôm khi không còn tổng hợp prôtêin nữa thì sẽ bị tách khỏi mARN để
trở về trạng thái ban đầu (theo đờng dẫn màu xanh).
Chuỗi pôlipeptit đợc giải phóng, đồng thời axit amin mở đầu Metionin cũng
bị tách rời khỏi mạch (theo đờng dẫn màu tím).
Chuỗi pôlipeptit sau đó đi hình thành phân tử prôtêin hoàn chỉnh.
Sau đó, tôi yêu cầu các em làm bài tập sau:
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm

17
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
Với bài tập này, các em sẽ vừa củng cố lại đợc các kiến thức đã học, đồng
thời có 1 tầm nhìn tổng quát hơn về cả quá trình, bởi hoàn thành đợc bài tập này
cũng đồng nghĩa với việc các em đã hoàn thành đợc sơ đồ tóm tắt quá trình sinh
tổng hợp prôtêin trong tế bào diễn ra nh thế nào.
Tiếp theo, chúng ta có thể tiếp tục đặt câu hỏi, yêu cầu các em nhận xét về
mối quan hệ giữa ADN- mARN -Prôtêin.
Các câu trả lời thu đợc từ các em sẽ là cơ sở để cho chúng ta đi đến kết luận:
Quá trình sinh tổng hợp prôtêin gồm hai giai đoạn: sao mã và giải mã. Trình tự
của các nuclêôtit trên ADN quy định trình tự các ribonuclêôtit trong mARN, trình
tự các ribonuclêôtit trong mARN lại quy định của các axit amin trong phân tử
prôtêin .
Đồng thời cho hiển thị sơ đồ về mối quan hệ giữa ADN- mARN -Prôtêin lên
màn hình:
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm


- 3
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
- Số liên kết peptit trong phân tử prôtêin là:
Tiếp theo, chúng ta cho học sinh chuyển sang nghiên cứu phần:
3. Pôliribôxôm:
Mặc dù đây không phải là kiến thức trọng tâm của bài tuy nhiên để học sinh
dễ hình dung, chúng ta có thể cung cấp cho các em 1 đoạn phim.
Sau đây là một trong những hình ảnh đợc lấy ra từ đoạn phim đó:
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm

20
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
Rõ ràng, chỉ có 1 phân tử mARN (đợc minh hoạ bằng một sợi màu đỏ trên
màn hình) nhng có đến rất nhiều các ribôxôm (là các hạt màu xanh) cùng đang
bám vào và đang tham gia giải mã.
Các hạt ribôxôm dịch chuyển trên mARN đến đâu thì các bản dịch là các
chuỗi polipeptit đợc kéo dài ra đến đó.
Kết quả là từ 1 phân tử mARN dới tác dụng của nhiều ribôxôm có thể hình
thành nên đợc rất nhiều chuỗi polipeptit cùng loại.
Sau khi cho các em theo dõi đoạn phim trên, chúng ta có thể đa ra một số câu
hỏi nh:
- Em hiểu thế nào là poliribôxôm?
- Sự hình thành poliribôxôm diễn ra nh thế nào?
- Kết quả của hiện tợng poliribôxôm là gì?
Các thông tin thu đợc từ đoạn phim sẽ giúp các em hoàn thành đợc các mục
đích, yêu cầu của mục này một cách rất nhẹ nhàng. Và khi các em học sinh trả lời

paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
Đầu tiên chúng ta giới thiệu cho học sinh:
ADN trong mỗi tế bào của cơ thể đều chứa đầy đủ toàn bộ các gen quy định
cấu trúc của tất cả các loại prôtêin của cơ thể .
Nhng trong quá trình phát triển cá thể, tuỳ tế bào trong từng loại mô, tuỳ giai
đoạn phát triển mà chỉ một số gen trong đó hoạt động.
Sở dĩ làm đợc nh thế là vì trên phân tử ADN có nhiều gen, mỗi gen giữ
những chức năng khác nhau:
+ Gen điều hoà: là một đoạn ADN mã hoá cấu trúc của prôtêin ức chế
điều hoà hoạt động của một gen (hoặc nhóm gen) cấu trúc.
+ Gen khởi động: là một đoạn của ADN đứng trớc và liền kề gen vận hành,
là nơi bám của enzim ARN polimeraza xúc tiến quá trình sao mã.
+ Gen vận hành: là một đoạn của ADN có chức năng kiểm soát sự hoạt động
của một gen (hoặc nhóm gen) cấu trúc thông qua cơ chế cảm ứng với chất ức chế.
+ Gen cấu trúc: làm nhiệm vụ mã hoá thông tin cấu trúc của các Prôtêin
Sau đó, để dễ cho học sinh trong quá trình hình dung, chúng ta biểu diễn cơ
chế điều hoà quá trình sinh tổng hợp prôtêin bằng một đoạn phim (hoặc mô hình
động):
Trên một mạch ADN (đợc minh hoạ bằng một đờng thẳng) có nhiều đoạn
(với nhiều màu sắc khác nhau), mỗi đoạn là một gen mang những chức năng khác
nhau: gen điều hoà (màu đỏ - R), gen khởi động (màu tím - P), gen vận hành (màu
vàng - O), gen cấu trúc (màu xanh - G).
Khi tế bào không cần loại prôtêin do gen cấu trúc (G) quy dịnh, gen điều hoà
(R) sẽ tổng hợp ra chất ức chế, chất ức chế này sẽ (theo đờng dẫn màu đỏ) tới
phong toả hoạt động của gen vận hành (O) làm cho enzim sao mã ARN
polimeraza (đang bám ở gen khởi động(P)) không thể trợt qua gen vận hành để
đến gen cấu trúc (G) thực hiện quá trình sao mã đợc.
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm


sự điều hoà quá trình sinh tổng hợp prôtêin còn diễn ra phức tạp và hoàn thiện hơn
nhiều.
Tuy nhiên trong giới hạn thời gian và khuôn khổ chơng trình phổ thông, các
em sẽ tự tìm hiểu thêm về vấn đề này ở các tài liệu tham khảo hoặc khi học lên
các cấp học cao hơn.
Cuối cùng, để củng cố kiến thức và tăng cờng khả năng tự học, tự nghiên
cứu, tìm tòi, sáng tạo cho các em, gv có thể đa ra một số phiếu học tập về các
vấn đề có liên quan đến nội dung bài học để các em có thể thực hành ngay tại lớp
hoặc sẽ hoàn thành khi về nhà.
Một số ví dụ:
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm

25
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
Lê Thị Kim Khánh Sáng kiến kinh nghiệm

26
ứng dụng phần mềm tin học Power Point, Get Quick Time Pro,
paint vào thiết kế bài giảng "Sinh tổng hợp Prôtêin" nhằm mục đích
nâng cao chất lợng hiệu quả giờ lên lớp
II.4. Kết quả:
Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy:
Trớc đây, cùng với những lí do về nhận thức là đồ dùng dạy học không đợc
trang bị đầy đủ, không đợc hiện đại, tối u hoá.
Và vì thế, với những bài giảng có nội dung kiến thức khá dài và rất trừu tợng
nh bài: Sinh tổng hợp Prôtêin, để triển khai đầy đủ các mục, nhất là để khai thác
kỹ các phần trọng tâm, các giáo viên thờng rất khó thực hiện đợc trong một đơn vị
thời gian chỉ là một tiết.