PHẦN I- ĐẶT VẤN ĐỀ :
i- LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Với mục tiêu giáo dục phổ thông là “ giúp học sinh phát triển toàn diện về
đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá
nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội
chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp
tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia và bảo vệ Tổ quốc ”. Đứng
trước mục tiêu giáo dục đó mỗi giáo viên trong thời đại mới phải biết làm gì? Làm
như thế nào để đưa kiến thức đến cho học sinh một cách hiệu quả nhất.
Từ xưa đến nay, công việc dạy văn là một công việc hết sức khó khăn của cả thầy
và trò, bởi dạy văn , học văn trước hết phải cảm được văn. Và muốn “cảm ” được thì
người dạy và người học phải thật yêu và hiểu nó. Lí luận văn học đã chỉ rõ rằng:
Văn học chính là bộ môn nghệ thuật, nếu như người nhạc sĩ nhờ vào âm thanh, ng-
ười hoạ sĩ nhờ vào sắc màu, đường nét, hình khối để thể hiện tác phẩm của mình thì
văn học lại lấy ngôn từ làm chất liệu. Song ngôn từ văn học lại có thể chất chứa đ-
ược cả âm thanh, đường nét, hình khối mà không phải bộ môn nghệ thuật nào cũng
làm được.
Một tác phẩm văn học ra đời chính là thành quả của việc “mang nặng, đẻ
đau” của nhà văn. Đứa con tinh thần ấy ra đời mang dấu ấn của lịch sử, của thời
đại và nó phản ánh một cách sâu sắc tâm tư, tình cảm, thái độ của nhà văn. Chính
vì thế, việc tiếp cận văn bản không phải là một việc làm bình thường mà nó phải
phụ thuộc nhiều yếu tố. Những tác phẩm văn học đã được nhà văn tổ chức một
cách khéo léo và tinh vi nhằm tạo nên những cách nói hay và có hiệu quả. Vậy mà
trong thời đại hiện nay, văn học dường như dần bị lãng quên bởi có rất nhiều lí do,
mà xét cho cùng thì lí do nào cũng có sự biện minh chính đáng của nó. Chính vì
thế, chúng tôi- những người trực tiếp chuyển tải thông điệp của tác giả- nhà văn
đến tầng lớp trẻ để họ hiểu hơn qua công việc đọc- hiểu và quan trọng hơn nữa là
giúp các em viết ra được những suy nghĩ của mình khi học tác phẩm ấy.
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
1

học và biến dòng suy nghĩ của mình thành một bài tập làm văn tốt lại là việc làm của
mỗi giáo viên văn học.
Đứng trước yêu cầu của việc học văn hiện nay , tôi tự thấy rằng bản thân mình cũng
như các giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn nói chung phải có trách nhiệm giúp
học sinh yêu thích bộ môn và đồng thời viết ra được những cảm xúc của bản thân về
tác phẩm mình vừa học.
Do những vấn đề nêu trên, tôi tự nhận thấy rằng mình nên mạnh dạn trao đổi với bạn
bè đồng nghiệp những gì mình băn khoăn, những gì mình đã làm để được nhận lại
những lời đóng góp để cho bộ môn nói chung và dạng bài nghị luận nói riêng có
hiệu quả hơn nữa.
PHẦN II- NỘI DUNG
II.1- CƠ SỞ LÍ LUẬN:
Thực ra đây không phải là một phát hiện mới , đồng thời nó cũng không phải là
vấn đề chưa có ai nói đến . Mà đây là vấn đề được rất nhiều giáo viên quan tâm bởi
thực trạng của học sinh hiện nay dường như các em thờ ơ với bộ môn ngữ văn. Các
em cho rằng bộ môn này khó học , khó viết , nhất là cụm bài nghị luận .
Trong chương trình cũ, cụm bài nghị luận không được phân chia nhỏ
thành các dạng như : nghị luận về một hiện tượng , sự việc ; nghị luận về tư tưởng
đạo lí ; nghị luận về một tác phẩm , một đoạn trích Mà lại được bố trí thành các
dạng : Bình luận , phân tích , chứng minh . Bởi vậy học sinh cứ bị ràng buộc trong
một kiểu nhất định . Đề nghị luận trong chương trình mới hiện nay hầu hết là dạng
đề mở phát huy được hết năng lực sáng tạo của học sinh , kích thích được tư duy suy
nghĩ của các em . Không chỉ lên lớp 9 các em mới được làm quen với văn nghị luận
mà ngay từ lớp 7 đã được học . Ở lớp 7 nội dung chủ yếu là giúp học sinh tìm hiểu
chung về văn nghị luận , nhu cầu nghị luận trong đời sống và hướng dẫn học sinh
nắm được bố cục và phương pháp lập luận trong bài nghị luận. Lên lớp 8 kiểu bài
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
3
này lại được chú trọng trong việc xây dựng luận điểm , kĩ năng xây dựng và trình

viết của mình.
Một điều nữa mà tôi nhận thấy rằng học sinh chưa phân biệt được các phương
pháp làm bài, các em còn nhầm lẫn giữa cảm nhận với suy nghĩ hoặc phân tích. Do
vậy
khi gặp bài viết nào có nhan đề về tác phẩm cần tìm thì ngay lập tức các em chép
vào bất kể đó là cảm nhận hay phân tích , cả tác phẩm hay một khía cạnh, một vấn
đề…
Đứng trước thực trạng đó, là một giáo viên Ngữ văn, bản thân tôi luôn lo lắng,
trăn trở làm sao để nâng cao chất lượng và giúp các em có thêm lòng say mê văn
học? Và
tôi biết rằng đó không thể là việc làm của cá nhân mà phải có sự đồng thuận của rất
nhiều các bạn bè, đồng nghiệp khác.
II.3- CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
Để giúp học sinh làm được một bài văn có hiệu quả không phải là ngày một
ngày hai , không phải người giáo viên muốn là được mà đó là cả quá trình áp dụng .
Không phải áp dụng là được ngay mà cũng không có ít thất bại , cũng đã có lần bản
thân tôi chấm bài của các em trong tâm trạng chán nản , rồi lại phê vào với lời nhận
xét là : '' Không hiểu bài '' nhưng rồi lại nghĩ : Không hiểu bài là do đâu ? Phải
chăng điều đó phản ánh rằng mình đã không làm tròn trách nhiệm của một giáo viên
dạy văn ? Qua những lần như thế tôi đã tự tìm ra một phương pháp riêng để có thể
giúp học trò của mình hứng thú hơn trong việc học văn , đồng thời các em có thể
điều chỉnh được suy nghĩ của mình để làm một bài văn có hiệu quả.
a - Hướng dẫn học sinh hiểu đúng về văn nghị luận
Muốn viết được bài văn nghị luận điều đầu tiên học sinh phải hiểu thế nào là
nghị luận ? Và muốn học sinh hiểu được thì đó lại là nhiệm vụ của người giáo viên:
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
5
Giáo viên phải giúp học sinh hiểu một cách sơ lược văn nghị luận là loại văn
được viết ra nhằm xác lập cho người đọc, người nghe một quan điểm nào đó. Muốn

điều không thể bỏ qua đó là học sinh phải thuộc tác phẩm ( đối với thơ ) , nhớ được
một cách chính xác các chi tiết ( đối với truyện ) . Có được như vậy thì bài văn mới
có hiệu quả . Cách đây mấy năm , khi ra đề cho học sinh : cảm nhận của em về nhân
vật anh thanh niên trong đoạn trích '' Lặng lẽ Sa Pa '' , vì không nhớ chi tiết nên khi
chấm bài giáo viên không khỏi sửng sốt vì những sáng tạo '' mới '' không có trong
tác phẩm được học của học sinh . Muốn giúp các em làm bài tốt thì giáo viên phải
truyền thụ như thế nào về các văn bản mà rồi đây những văn bản ấy lại được các em
bộc lộ tình cảm , thái độ , nhận xét của mình ?
Trong chương trình trước đây phân môn tập làm văn luôn coi trọng nghị luận
xã hội thì trong những năm gần đây lại chủ yếu thiên về nghị luận văn chương . Đối
với dạng bài này khi hướng dẫn cho học sinh làm bài , giáo viên cần chú trọng hơn
nhiều trong cách hướng cho học sinh tìm hiểu ngay từ khâu đầu tiên là tìm hiểu đề .
Muốn có bài viết hiệu quả thì phần mở bài chiếm một phần quan trọng trong bài, bởi
qua mở bài giáo viên có thể đánh giá được năng lực của học sinh . Khi hướng dẫn
học sinh làm bài , một nguyên tắc không bao giờ quên đó là giáo viên cần phải lưu ý
cho học sinh đối tượng và vấn đề mình viết là gì ? Ngay Chủ tịch Hồ Chí Minh của
chúng ta , trước lúc viết Người thường đặt ra câu hỏi : Viết cho ai ? Viết để làm gì ?
Viết cái gì ? và Viết như thế nào ? Vì vậy , trước lúc cầm bút để viết học sinh cũng
cần xác định đúng vấn đề mà mình sẽ viết trong bài.
Điều đầu tiên trong một bài văn chính là cách mở bài , nhiều học sinh cho rằng mở
bài là khó nhất điều đó cũng đúng bởi nếu vào bài sai thì cả bài văn sẽ không đi
đúng hướng. Và như vậy vô tình học sinh đã làm cho vốn văn học của mình bị mai
một đi . Có nhiều cách để mở bài có hiệu quả , một trong những cách mà học sinh dễ
dàng để
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
7
làm nhất đó là mở bài trực tiếp . Vậy thế nào là mở bài trực tiếp ? Để giúp học sinh
hiểu được mở bài trực tiếp thì giáo viên phải nói rõ cho các em mở bài trực tiếp tức
là cách giới thiệu ngay vấn đề cần nghị luận ( đi thẳng vào vấn đề )

được thể hiện một cách sinh động qua tình huống ông Hai nghe tin làng chợ
Dầu của ông theo giặc .
Cách mở bài theo cách gián tiếp thường dài dòng nhưng đánh giá được năng lực về
văn học của các em .
Sau khi hướng dẫn học sinh viết phần mở bài giáo viên cần tiếp tục định hướng cho
học sinh những tri thức cần thiết để viết phần thân bài . Điều bắt buộc ở học sinh
trong lúc này là phải nhớ hết những chi tiết trong tác phẩm ( nếu là truyện )
và chú ý đến ngôn ngữ , hình ảnh , các biện pháp nghệ thuật ( nếu là thơ ) . Có được
như thế thì các em mới tự tin làm chủ được bài viết của mình .
Một điều mà giáo viên cần chú ý khi ra đề cho học sinh là tránh ra đề có ở các sách
tham khảo bởi như thế vô tình giáo viên tạo điều kiện cho học sinh chép trong các
sách tham khảo mà không phát huy được tính tích cực , sáng tạo của học sinh như
phương pháp dạy học mới yêu cầu . Trong phần thân bài giáo viên hướng dẫn học
sinh sử dụng các phép lập luận như : phép giải thích , phân tích , chứng minh…
đồng thời sử dụng tốt các phép liên kết câu , liên kết đoạn để bài viết chặt chẽ , hấp
dẫn bạn đọc .
Với đề bài đã cho như trên , giáo viên yêu cầu học sinh nhớ các chi tiết sau để phục
vụ trong phần bài làm : Ông Hai nghe tin làng chợ Dầu của ông theo giặc trong
tình huống nào ? Tâm trạng của ông trong tình huống này là gì ? Khi
nghe tin thái độ của ông như thế nào ? Phản ứng ra sao ? Những chi tiết nào
cho thấy ông rất sững sờ khi đón nhận tin dữ ấy ? Qua đó em thấy được cách
miêu tả của ngòi bút Kim Lân như thế nào ?
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
9
Việc học sinh giải quyết được các câu hỏi đó đồng nghĩa với việc các em thực hiện
được yêu cầu nghị luận về diễn biến của tâm trạng ông Hai khi nghe tin làng chợ
Dầu theo giặc .
Việc khó nhất của học sinh trong lúc này là cách dựng đoạn và làm cho các đoạn
liên kết với nhau nhằm giúp bài văn có tính liên kết . Với phần này giáo viên hướng

dung hầu hết là những phán đoán hoặc nhận xét , đánh giá sâu sắc .
Khi hướng dẫn cho học sinh sử dụng luận cứ và cách trình bày các luận cứ thì
giáo viên cần nói rõ cho học sinh hiểu một điều rằng : Lí lẽ giúp người ta hiểu ,
luận cứ
giúp người ta tin , một khi đã hiểu và tin tức là đã làm cho người ta bị thuyết phục .
Trong bài văn nghị luận , luận cứ có hai loại :
+ Luận cứ bắt buộc , tức là những luận cứ nằm trong phạm vi của đề
bài .
+ Luận cứ mở rộng , tức là những luận cứ nằm ngoài phạm vi nhưng
người viết sử dụng để đối chiếu , so sánh nhằm giúp bài viết sâu sắc hơn .
Như vậy công việc của phần thân bài rất nặng nề , học sinh phản ánh sự tiếp nhận
của mình được thể hiện rõ trong phần này .
Cuối cùng , giáo viên hướng dẫn học sinh viết kết luận cho bài viết . Phần này
cũng là phần quan trọng bởi sau quá trình đánh giá , phân tích thì đến đây học
sinh có nhiệm vụ tổng kết lại những điều mình đã viết ở trên . Việc viết tổng kết là
đánh giá năng lực tổng hợp của học sinh , giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng
phép tổng hợp để tổng kết lại vấn đề .
Sau khi hướng dẫn học sinh trình bày các phần như trên , giáo viên cần hướng dẫn
các em cách kiểm tra lại bằng cách sau :
+ Học sinh đổi bài cho nhau - đây là hình thức giúp các em nhận ra được
những lỗi thường gặp của mình như : dấu câu , chính tả , lỗi dùng từ , đặt câu .
Và cuối cùng là một bài soạn mà tôi đã thực hiện:
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
11
CÁCH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ TÁC PHẨM TRUYỆN HOẶC
ĐOẠN TRÍCH
A. MỤC TIÊU CẦN ĐẠT
Giúp học sinh:
- Nắm lại kiến thức về văn nghị luận về một tác phẩm truyện, một đoạn trích

Sáng
? Quan sát các đề, hãy cho biết đề bài
gồm mấy phần?
? Tìm vấn đề cần nghị luận trong các đề
trên?
? Phát hiện những điểm khác nhau của
phần yêu cầu trong 4đề trên?
( Đề1- Yêu cầu nêu suy nghĩ ; Đề 2-
Yêu cầu phân tích ; Đề 3- Yêu cầu nêu
suy nghĩ ; Đề 4- Nêu suy nghĩ.
Đề bài gồm 2phần:
+ Phần yêu cầu
+ Phần nội dung nghị luận
Vấn đề nghị luận:
Đề1: Thân phận người phụ nữ trong xã
hội cũ qua nhân vật Vũ Nương.
Đề2: Diễn biến cốt truyện Làng.
Đề3: Thân phận Kiều trong Mã Giám
Sinh mua Kiều.
Đề4: Đời sống tình cảm gia đình trong
chiến tranh qua Chiếc lược ngà.
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
13
? Vậy các từ “ suy nghĩ, phân tích”
trong đề đòi hỏi bài làm phải khác nhau
như thế nào?
( Suy nghĩ: là cách nêu nhận xét của bản
thân về tác phẩm trên một tư tưởng, một
góc nhìn, một khía cạnh.

+ Nhóm 1: Viết đoạn 1 ở phần thân bài.
+ Nhóm 2 : Viết đoạn 2 phần thân bài.
- HS đọc ở SGK.
?. Yêu cầu HS đọc các lại phần mở bài,
thân bài, kết bài?
- GV khái quát nội dung bài học.
HS đọc ghi nhớ ở SGK
bài.
c. Kết bài : Sức hấp dẫn của hình tượng
nhân vật. Thành công của nhà văn khi
xây dựng nhân vật ông Hai.
3. Viết bài
a. Mở bài :
- HS xem phần mở bài ở SGK.
- GV lưu ý 2 cách mở bài: mở bài trực
tiếp và gián tiếp.
- Đi từ khái quát đến cụ thể
- Nêu trực tiếp suy nghĩ của người viết.
b. Thân bài:
- HS đọc yêu cầu ở SGK.
- Các nhóm làm việc, đại diện các nhóm
trình bày.
c. Kết bài: HS đọc ở SGK.
4. Đọc lại bài viết và sửa chữa
- HS đọc lại.
Sửa các lỗi.
HS đọc ghi nhớ ở SGK
Sau khi cho học sinh tìm hiểu cách làm bài ở đề bài trong SGK. GV tiếp tục đưa ra
một dạng đề khác nhằm giúp học sinh hình thành được cách làm bài.
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,

một đoạn trích có hiệu quả
16
cảm nhận của bản thân về một người cha yêu thương con hết mực, chiến tranh đã
làm cho cha con họ phải xa cách nhau. Song tình yêu con của ông là bất diệt.
Kết bài: Trình bày suy nghĩ của em về nhân vật. Khẳng định vẻ đẹp của gia đình.
Điều khó cho học sinh là phải phân biệt được: Suy nghĩ, cảm nhận và phân
tích. Thường học sinh sa vào kể chuyện vì vậy giáo viên cần chú ý giúp học sinh
nhận diện đúng cách làm. Nếu là phân tích tác phẩm, cần làm rõ cho học sinh thấy
được cách đánh giá tác phẩm cả về nội dung lẫn nghệ thuật của tác phẩm ấy. Nếu là
suy nghĩ, thì với đề này giáo viên giúp học sinh làm chủ được những điều mà bản
thân học sinh trăn trở có thể bộc lộ được một cách rõ ràng hơn của một khía cạnh,
một phương diện của văn bản.
Từ việc giúp học sinh làm dàn bài chi tiết như thế này, người giáo viên đã tạo được
hứng thú trong việc viết bài cho các em. HS chỉ cần thêm “ phần thịt ” vào để hoàn
thành bài viết của mình. Song cách lắp vào cũng cần có sự tham gia của ngôn ngữ
văn chương, nó đòi hỏi cảm xúc chân thành xuất phát từ người viết, như một nhận
xét nào đó nói rằng: Cái gì xuất phát từ trái tim sẽ đi đến trái tim. Và bài văn được
viết ra từ dòng cảm xúc chân thành của người viết chắc chắn sẽ đi vào lòng người
đọc bằng những tình cảm thiết tha nhất. Làm văn vốn là quá trình sáng tạo của cá
nhân học sinh, là một cơ hội để học sinh bộc lộ được rõ nét nhất, tập trung nhất vốn
hiểu biết nhiều mặt cùng tư duy, năng lực sáng tạo, năng lực hoạt động ngôn ngữ
nên khi đánh giá bài viết của học sinh, giáo viên phải tìm được những tình cảm tự
nhiên của các em, từ đó giúp các em tự tin hơn trong bài viết của mình.
Một vấn đề nữa tôi muốn chia sẻ với bạn bè đồng nghiệp chính là ở khâu ra đề. Đề
văn tốt phải sát với học sinh, gây hứng thú cho học sinh và đảm bảo tính khoa học.
Đề văn tốt tạo sức bật cho quá trình sản sinh văn bản, chính đề văn hay sẽ giúp cho
học sinh đi vào văn bản một cách hứng thú.
PHẦN III- KẾT LUẬN
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả

+ Phải là người có kiến thức về những tác phẩm cùng chủ đề để khơi dậy
được hứng thú trong học sinh.
+ Phải biết sáng tạo đề bài nhằm giúp các em vừa không bị lệ thuộc vào tài
liệu mà còn phát huy được khả năng cảm thụ văn chương.
Hướng dẫn học sinh làm bài văn Nghị luận về một tác phẩm truyện,
một đoạn trích có hiệu quả
19