NÂNG CAO HIỆU SUẤT DẠY HỌC
BẰNG HÌNH VẼ MINH HỌA TRONG MÔN ĐỊA LÝ BẬC THCS.
I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực là vấn đề rất được
sự quan tâm của các giáo viên trung học. Tuy nhiên việc vận dụng nó vào
thực tiễn giảng dạy không phải là chuyện dễ dàng.
Đối với giáo viên Địa lí, lâu nay nhiều người vẫn giảng dạy theo các
phương pháp truyền thống đôi khi lại vận dụng chúng một cách cứng nhắc và
thụ động, thiếu tích cực và không hiệu quả, chúng ta có thể hình dung như
sau:
- Giáo viên trình bày toàn bộ bài giảng - học sinh nghe.
- Giáo viên đặt câu hỏi - học sinh trả lời (thậm chí học sinh đọc nguyên
văn sách giáo khoa để trả lời câu hỏi)
- Giáo viên ghi bảng - học sinh chép vào vở (đôi khi giáo viên đọc cho
học sinh chép).
Một giờ giảng như thế chúng ta có thể hình dung như thế này:
-Giáo viên giảng bài học sinh chăm chú lắng nghe.
- Giáo viên đặt câu hỏi học sinh trả lời.
Làm được như thế được xem là tiết học đạt yêu cầu, tuy rằng chất
lượng chưa cao, học sinh không hứng thú. Vậy một tiết học đạt hiệu suất cao
phải là tiết học đạt được mức yêu cầu chuẩn về Kiến thức - Kĩ năng và Tư
duy đã được đặt ra trong mục đích yêu cầu của từng bài học. Để có được một
tiết dạy đạt hiệu suất cao thì giữa thầy và trò phải có sự phối hợp nhịp nhàng
trong đó thầy giữ vai trò chủ đạo, trò giữ vai trò chủ động. Nhưng làm thế nào
để đạt được điều đó ở mức cao nhất lại luôn làm những người thầy giáo có
tâm huyết với nghề phải trăn trở nhất là khi mà người thầy giáo còn bị gò bó
bởi nhiều thứ : Chương trình, sách giáo khoa, thời lượng một tiết dạy, quy
trình một tiết dạy phải thực hiện,

3
Đối với bộ môn địa lí, để một tiết dạy đạt hiệu suất cao không còn cách

là con đường đi “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng”. Từ đó chúng
ta có thể hiểu rằng trong dạy học địa lí, đồ dùng trực quan đóng một vai trò
cực kì quan trọng. Đồ dùng trực quan làm cho bài học trở nên sinh động, hấp
dẫn, gây hứng thú cho học sinh, nó làm cho các khái niệm và biểu tượng địa lí
gần gũi dễ hiểu hơn.
Trong hoàn cảnh của chúng ta hiện nay, khi mà kinh tế chưa cho phép
chúng ta trang bị những phương tiện dạy học hiện đại như projector chẳng
hạn, đặc biệt là đối với khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa thì
ngay cả những đồ dùng trực quan truyền thống như biểu đồ, lược đồ, tranh
ảnh, vật mẫu cũng còn rất hạn chế thì việc giáo viên chuẩn bị thêm những
hình vẽ để minh họa cho từng bài giảng là rất quan trọng và hết sức ý nghĩa,
thể hiện được tâm huyết của người thầy đối với học sinh.
III. Cơ sở thực tiễn:
Thực tiễn hiện nay, ở các trường trung học cơ sở nhất là các trường ở
vùng nông thôn, thường không có phòng bộ môn, phương tiện dạy học vừa
thiếu vừa không đảm bảo về mặt chất lượng nên việc sử dụng chúng không
đem lại hiệu quả cao. Mặc khác, do không có phòng bộ môn nên đồ dùng dạy
học của tất cả các môn đều được để chung vào một phòng, lại không có cán
bộ chuyên trách nên việc sắp xếp rất thiếu khoa học gây khó khăn cho bảo
quản, sử dụng, gây tâm lý ngại mượn đồ dùng dạy học ( vì phải tự vào kho để
lục tìm). Điều này ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng dạy - học địa lý nói riêng
và các môn học khác nói chung.
Bộ môn địa lý là một bộ môn khoa học tự nhiên đồng thời cũng vừa là
bộ môn khoa học xã hội, kiến thức rộng lớn và luôn thay đổi theo sự phát
triển của xã hội loài người, do đó yêu cầu đồ dùng dạy học cũng luôn phải đổi
mới không ngừng để phù hợp với những thay đổi đó. Ví dụ Hệ Mặt Trời hiện
nay chỉ còn 8 hành tinh, các quốc gia trên thế giới, các đơn vị hành chính ở
Việt Nam luôn biến động nhưng đồ dùng dạy học thì không hề có sự thay đổi
cho phù hợp với sự thay đó. Thực tế cho thấy rằng ở các trường phổ thông ở



6
Đây là một đề tài dạng mở, xuất phát từ thực tiễn dạy - học, có tính khả
thi cao, bất kì một giáo viên nào cũng có thể thực hiện được một cách hiệu
quả nếu người đó biết yêu nghề, nhiệt huyết với nghề và có tinh thần cầu tiến.
IV. Nội dung nghiên cứu:
Việc sử dụng tranh vẽ minh họa cho từng nội dung bài học đã giúp cho
giáo viên giải quyết được những vướng mắc nêu trên và thực hiện được một
tiết dạy như mong muốn theo hướng tích cực. Đồng thời những hình vẽ minh
họa thêm có thể làm “mềm” hóa kiến thức giúp học sinh phát hiện và tiếp thu
dễ dàng, thông qua hình vẽ, còn có thể huy động được nhiều đối tượng học
sinh tham gia vào bài học một cách tích cực, đặc biệt là các em yếu và trung
bình, tạo ra hứng thú trong tiết học, kích thích tư duy của học sinh, đồng thời
giáo viên còn có thể động viên, hướng dẫn các em tham gia làm đồ dùng dạy
học, đây cũng là cách để các em chiếm lĩnh tri thức khoa học.
Sau đây là một số hình được vẽ thêm để minh họa cho từng bài học cụ
thể trong chương trình địa lí lớp 6:
1. BÀI 10: CẤU TẠO BÊN TRONG CỦA TRÁI ĐẤT
Trong bài này ở mục 1: Cấu tạo bên trong của Trái Đất chỉ có 1 hình 26
như bên dưới. Hình này tương đối trừu tượng, học sinh khó hình dung nhất là
đối với học sinh trung bình và yếu, kém, vậy ta có thể vẽ thêm hình như sau:
(hình 26b)
Đại dương Lục địa

7
Lớp vỏ, độ dày từ 5-70km
Lớp trung gian, độ dày gần
3000km
Lõi Trái Đất, độ dày trên
3000km

Ở bài này, trong mục 3.b: Nhiệt độ
không khí thay đổi theo độ cao cũng chỉ có 1
hình vẽ đó là hình 48, hình này không được
rõ ràng, học sinh khó tư duy do đó ngoài
việc sử dụng hình vẽ này, giáo viên có thể
vẽ nhanh bằng phấn màu trên bảng hình vẽ
như bên cạnh để học sinh dễ hình dung hơn:
Có thể minh họa như sau:
Theo quy luật càng lên cao nhiệt độ
Hình vẽ này có thể sử dụng để dạy bài khí hậu núi cao.
3. BÀI 18: THỜI TIẾT, KHÍ HẬU VÀ NHIỆT ĐỘ KHÔNG KHÍ.
Ở phần củng cố bài học, giáo viên vẽ thêm sơ đồ sau để củng cố bài
học rất nhanh và hiệu quả:
Sau khi cho học sinh quan sát hình vẽ, giáo viên đặt câu hỏi: Đọc kĩ sơ
đồ, suy nghĩ và điền dấu mũi tên vào sơ đồ sao cho đúng.
4. BÀI 19: KHÍ ÁP VÀ GIÓ TRÊN TRÁI ĐẤT
Bài này ở phần 2: Gió và các hoàn lưu khí quyển, không có hình vẽ
minh họa nguyên nhân hình thành các loại gió nên học sinh khó tiếp thu được
trọn vẹn kiến thức thầy truyền đạt, do đó khi dạy xong bài có thể vẽ nhanh lên
bảng các hình vẽ đơn giản sau để củng cố kiến thức đồng thời phát triển khả
năng tư duy, khả năng suy luận cho học sinh:
Khí áp cao Khí áp thấp

9
A B
A B
A B
Các loại đất đá:
mau nóng, mau
nguội

và bổ sung : Hai loại gió này gọi là gió biển và gió đất, ngày xưa ngư dân
thường vận dụng chúng để đi đánh cá bằng thuyền buồm.
5. BÀI 20: HƠI NƯỚC TRONG KHÔNG KHÍ, MƯA
Ở bài này trong mục 1, để chứng minh trong không khí có chứa hơi
nước giáo viên có thể vẽ hình sau (hoặc nếu có điều kiện thì làm thí nghiệm
tại chỗ):
Giọt nước bám vào thành ly.

Cục nước đá.Hỏi: Vì sao thành ly có bám những giọt nước?
Nước bám trên thành ly chứng tỏ trong không khí có chứa gì?

11
Biển
Ở mục 2 sự phân bố lượng mưa trên Trái Đất sau khi cho học sinh nhận
xét về sự phân bố lượng mưa trên thế giới, giáo viên có thể vẽ hình sau để mở
rộng kiến thức cho học sinh:
Gió
/ / Gió
Mưa / / / / /
/ / / /
Sườn A Núi Sườn B

Trong những năm gần đây, trong quá trình giảng dạy tôi luôn cố gắng
vận dụng các phương pháp dạy học tích cực để giúp cho tiết học ngày càng
sinh động, giúp học sinh tiếp thu bài một cách tốt nhất, hiệu quả nhất đồng
thời bản thân cũng kiên trì chịu khó tìm tòi vẽ thêm nhiều tranh, sơ đồ, bảng
biểu đồ, sưu tầm tranh ảnh để phục vụ cho các tiết dạy với khẩu hiệu “ Phải
luôn tự làm mới tiết dạy của mình” để hấp dẫn học sinh.
Trên tinh thần đó, kết quả học tập của học sinh ngày một tốt dần lên đã
khích lệ tôi rất nhiều trong công việc, trong quá trình tìm tòi sáng tạo để đạt
đến hiệu quả dạy học cao nhất.
VI. Kết luận:
Qua việc sử dụng thêm hình vẽ trong quá trình dạy học, tôi đã phần nào
khắc phục được tình trạng thiếu kênh hình trong sách giáo khoa, giúp giải
quyết bài học một cách tốt nhất. Qua quá trình thực nghiệm tôi theo dõi và
nhận thấy học sinh tỏ ra hứng thú với giờ học, tạo được sự chuyển biến tích
cực trong giờ học. Tuy nhiên tùy từng nội dung cụ thể mà giáo viên có những
hình vẽ minh họa sao cho phù hợp nhằm tạo không khí nhẹ nhàng trong lớp
học, tránh tình trạng làm rối rắm thêm bài giảng, .
Việc áp dụng sáng kiến này giúp cho giáo viên giảm việc thuyết giảng.

13