MỞ ĐẦU
Quốc triều hình luật được coi là bộ luật cổ được lưu giữ đầy đủ nhất ở
nước ta hiện nay. Nó là sự biểu hiện cho một trình độ lập pháp cao với nội
dung phong phú và hoàn thiện của chế độ phong kiến Việt Nam. Ta có thể
thấy rõ điều đó qua những chế định về thừa kế tài sản hương hỏa được quy
định trong bộ luật với nội dung rõ ràng, quy định chặt chẽ, chi tiết, mang tính
khoa học cao, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Đại Việt đựa trên sự kết hợp
hài hòa nhưng khác biệt với văn hóa Trung Hoa. Nhận thấy đây là một vấn đề
quan trọng không chỉ mang tính lí luận cao mà còn có ý nghĩa quan trọng
trong thực tế đời sống, em xin chọn đề “Đánh giá chế độ thừa kế hương hỏa
trong Quốc triều hình luật”.
NỘI DUNG
I. Khái quát về Quốc triều hình luật và chế độ thừa kế
1. Quốc triều hình luật (bộ luật Hồng Đức)
Bộ luật ra đời vào thời Hậu Lê (Lê Sơ), thời kì đất nước đat đỉnh cao
của chế độ phong kiến tập quyền. Về tác giả, niên đại, tên chính thống chưa
được xác định một cách rõ ràng vì không được ghi chép lại ở bất kì một văn
bản cổ nào hiện còn. Văn bản gốc của Bộ luật này hiện nay không còn. Bản
“Quốc triều hình luật” được giữ lại cho đến ngày nay đã được các vua thời Lê
mạt bổ sung ít nhiều, ban hành năm 1777 (Cảnh Hưng thứ 38). Bộ Quốc triều
hình luật bao gồm 6 quyển, 722 điều: quyển 1 có 2 chương: Danh lệ (49 điều),
Cấm vệ (47 điều); quyển 2 có 2 chương: Vi chế (144 điều), Quân chính (43
điều); quyển 3 có 3 chương: Hộ hôn (58 điều), Điền sản (59 điều), Thông gian
(10 điều); quyển 4 có 2 chương: Đạo tặc (54 điều), Đấu tụng (50 điều); quyển
5 có 2 chương: Trá nguỵ (38 điều), Tạp luật (92 điều), quyển 6 có 2 chương:
Bộ vong (13 điều), Đoản ngục (65 điều)
1
.
1
2. Chế độ thừa kế
Thừa kế là một chế định quan trọng của luật dân sự, đã được quy định

.
Về số lượng tài sản hương hỏa, Điều 390 quy định là 1/20 di sản “
Người trưởng họ kiệu chia nhiều ít cho phải, rồi phải làm giấy giao lại về
phần hương hỏa thì theo lệ cũ lấy một phần hai mươi (trong số điền sản)…”
3
.
Sở dĩ có giới hạn như trên là để tránh sự tích lũy hương hỏa từ đời này sang
đời khác tới diện tích quá lớn. Ruộng đất hương hỏa chỉ được dung vào việc
trồng cây lấy hoa lợi để thờ cũng tổ tiên và không được bán ruộng đát hương
hỏa( Điều 400). Theo điều 399, ruộng đất hương hỏa không truyền quá 5 đời
vì con cháu chỉ thờ cũng trong vòng 5 đời.
Trật tự truyền ruộng đất hương hỏa được quy định trong phần lớn các
điều khoản quy định về trình tự người nhận hương hỏa. Thông thường, việc
hương hỏa phải triệt để tuân theo nguyên tắc trọng nam, trọng trưởng. Khi
người con trưởng chết được trao cho cháu trai trưởng và tiếp tục truyền lại
cho các đời sau. nhưng nguyên tắc này đã được “mềm hóa” với quy định sau:
Ruộng đất hương hỏa được truyền cho con trai trưởng (hoặc cháu trai
trưởng), nếu không có thì truyền cho con trai thứ, con trai không có thì truyền
cho con gái, con gái không có thì truyền cho người trong họ và không bao giờ
để truyền sang dòng họ khác. Người tàn phế hoặc bất hiếu thì không được
nhận ruộng đất hương hỏa. Điều 395: “Cha mẹ sinh được hai con trai, người
con trai trưởng chỉ sinh con gái, con thứ lại có con trai thì phần hương hỏa
giao cho con trai người con thứ; nhưng con trai người con thứ chỉ sinh cháu
gái thì phần hương hỏa trước kia lại phải giao trả cho con gái người con
3
trưởng”. Điều 393: “Người cha lấy vợ trước sinh được một con trai, phần
hương hoả đã giao cho giữ; nhưng người con trai ấy lại chỉ sinh được một
người con gái; mà cha có vợ lẽ hay nàng hầu lại sinh được một con trai
nhưng lại bị cố tật, người con trai cố tật ấy sinh được cháu trai, thì ruộng đất
hương hoả phải giao cho người cháu trai con kẻ cố tật, để tỏ ra rằng dòng họ

vẫn còn tồn tại.
KẾT LUẬN
Tóm lại, qua bài ta có đã có thể phân tích và đánh giá được một cách khái
quát những đặc điểm, nét đặc sắc về nội dung, kĩ thuật lập pháp,… về chế
định thừa kế tài sản hương hỏa trong Quốc triều hình luật, đồng thời, hiểu
được phần nào những truyền thống đạo lí, tư tưởng của dân tộc.
CHÚ THÍCH
1. Quốc triều hình luật, NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội 2005
2. Hương hỏa . Đăng lúc 00:40, ngày 8 tháng 11 năm 2013, xem lúc 00:10 1/4/2014
http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_h%E1%BB%8Fa
3. Mọi điều luật đều được trích trong Quốc triều hình luật, NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội
2005
5
6