I/LỜI MỞ ĐẦU
Quốc triều hình luật là bộ luật xưa nhất còn lưu giữ được đầy đủ cho tới
ngày nay. Quốc triều hình luật thời Lê ( hay còn được gọi là Bộ luật Hồng
Đức ) là bộ luật được nhiều nhà khoa học trong nước và nước ngoài đánh giá
rất cao về nhiều phương diện trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Trong bộ
luật này chế định về thừa kế tài sản hương hỏa được các nhà làm luật triều
Lê xây dựng trở thành chế định nổi bật mà không thể tìm thấy trong các bộ
luật phong kiến khác. Sau đây, em sẽ trình bày đề tài : “ Đánh giá về chế độ
hương hỏa tài sản trong bộ Quốc triều hình luật ”.
II/ NỘI DUNG
1. Chế độ thừa kế tài sản
Quốc triều hình luật là bộ luật tổng hợp bao gồm nhiều quy phạm pháp
luật thuộc nhiều ngành luật khác nhau, luật hình sự, luật dân sự, luật tố tụng,
luật hôn nhân và gia đình, luật hành chính…Quốc triều hình luật được mô
phỏng theo cấu trúc của bộ luật nhà Đường – Đường luật sớ nghị. Chế định
thừa kế trong Quốc triều hình luật được quy định tại chương điền sản mà
chương này đã nói lên sự độc lập tương đối của các nhà làm luật triều Lê
trong quá trình xây dựng Bộ luật. Quốc triều hình luật quy định hai hình
thức thừa kế :
1.1 Thừa kế theo di chúc
Quốc triều hình luật đã chú ý đến việc nhắc nhở cha mẹ phải liệu tuổi
già mà làm chúc thư cho các con cũng như quy định những điều kiện để một
chúc thư có hiệu lực pháp luật.
Điều 390 quy định : “ người làm cha, mẹ phải liệu tuổi già mà lập
sẵn chúc thư ”. Về hình thức của di chúc, có di chúc miệng và di chúc viết
( chúc thư ) . Theo tinh thần và nội dung của Điều 366, người làm chúc thư (
cha, mẹ ) phải tự viết lấy ( nếu không biết chữ thì nhờ quan viên nào đó viết
1
giùm ) và phải có sự chứng kiến cũng của quan viên trong làng xã thì chúc
thư mới hợp pháp.
Điều 366 quy định : “ những người làm chúc thư văn khế mà không

Tài sản của vợ chồng được hình thành từ ba nguồn : tài sản của
chồng thừa kế từ gia đình nhà chồng, tài sản của người vợ thừa kế từ gia
đình nhà vợ và tài sản do hai vợ chồng tạo dựng trong quá trình hôn nhân
( tài sản chung ). Khi gia đình tồn tại, tất cả tài sản được coi là của chung.
Còn khi chồng chết trước ( hay vợ chết trước ) tài sản có do bố mẹ dành cho
được chia làm hai phần bằng nhau, một phần dành cho gia đình bên chồng /
vợ để lo việc tế lễ ( bố mẹ bên chồng ) vợ hoặc người thừa tự bên chồng ( vợ
giữ ). Một phần dành cho vợ / chồng để phụng dưỡng một đời ( nhưng
không có quyền sở hữu ). Khi người vợ ( chồng chết thì phần tài sản này
giao lại cho gia đình bên chồng. Đối với tài sản do hai người tạo ra cũng
chia làm hai phần bằng nhau : một phần dành cho vợ ( chồng làm của riêng,
một phần dành cho vợ / chồng chia ra như sau : 1/ 3 dành cho gia đình nhà
chồng / vợ để lo tế lễ; 2/ 3 dành cho vợ / chồng để phụng dưỡng một đời,
không được làm của riêng, khi chết giao lại cho gia đình bên chồng.
Như vậy, Quốc triều hình luật có những quy định rất rõ ràng về
chế định thừa kế ( khác pháp luật Trung Hoa ). Trong chương điền sản nói
trên, các nhà làm luật thời Lê đã quy định một cách cụ thể về cách thức làm
các loại văn tự và chúc thư về chế độ tài sản của vợ, chồng khi góa bụa, về
trường hợp nảy sinh quan hệ thừa kế và phương thức chia tài sản được thừa
kế. Pháp luật đã ghi nhận một cách bình đẳng sự đóng gớp của người vợ
trong tài sản chung của vợ chồng và bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp đối với
tài sản do hai vợ chồng làm ra.
3
Mặt khác, trong lĩnh vực thừa kế quan điểm của các nhà làm luật
thời Lê khá gần gũi với các quan điểm hiện đại về thừa kế. Cụ thể khi cha,
mẹ còn sống không phát sinh các quan hệ về thừa kế, nhằm bảo vệ và duy trì
sự trường tồn của gia đình, dòng họ, thứ hai, là các quan hệ thừa kế theo di
chúc ( thừa kế theo luật ) với các Điều 374,377, 380, 388. Điều đáng chú ý
trong bộ Quốc triều hình luật là người con gái có quyền thừa kế ngang bằng
với người con trai. Đây là một điểm tiến bộ không thể thấy ở các bộ luật

trong các bộ luật phong kiến khác.
III/ KẾT LUẬN
Mặc dù ra đời đã mấy thế kỉ nay nhưng Quốc triều hình luật vẫn
còn mãi như một di sản quý báu của cha ông chúng ta trong kinh nghiệm lập
pháp. Qua tìm hiểu đề tài trên có thể hiểu rõ hơn những kĩ năng lập pháp của
bộ Quốc triều hình luật nói chung và chế định thừa kế tài sản hương hỏa nói
riêng.
5