Tìm hiểu tác phẩm truyền kỳ mạn lục
Giới thiệu truyền kỳ mạn lục Trong quá trình nghiên cứu chuyên đề văn
xuôi tự sự trong văn học trung đại Việt Nam, chúng tôi có một số thu hoạch
nhỏ xoay quanh một tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn: tác phẩm Truyền kỳ
mạn lục sáng tác vào khoảng đầu thế kỷ XVI của tác giả Nguyễn Tự - 阮 嶼
(căn cứ vào những cứ liệu xác đáng về tên tác giả, chúng tôi ủng hộ ý kiến
của PGS.TS Nguyễn Đăng Na và các nhà nghiên cứu đồng quan điểm là phải
trả lại đúng tên gọi cho tác giả, không theo thói quen lâu nay gọi tên ông là
Nguyễn Dữ!). Truyền kỳ mạn lục được mệnh danh là áng “thiên cổ kỳ bút”
trong truyện ngắn trung đại Việt Nam, và đây cũng là tác phẩm văn xuôi chữ
Hán thu hút được sự quan tâm của giới phê bình nghiên cứu văn học trung
đại. Việc đánh giá về giá trị của tác phẩm này cũng có nhiều xu hướng khác
nhau, nhiều phương pháp tiếp cận tổng thể cũng như phân tích đánh giá sâu
vào một tác phẩm. Tìm hiểu một loạt các tài liệu, chúng tôi đặc biệt tâm đắc
với ý kiến của tác giả Nguyễn Đăng Na về Truyền kỳ mạn lục, khẳng định giá
trị độc đáo riêng biệt của tác phẩm : “Nếu Lê Thánh Tông hướng văn học vào
việc phản ánh con người, lấy con người làm đối tượng và trung tâm phản ánh
thì Nguyễn Tự đi xa hơn một bước: phản ánh số phận con người, chủ yếu là
số phận mang tính chất bi kịch của người phụ nữ. Nhờ đó mà Nguyễn Tự đã
mở đầu cho chủ nghĩa nhân văn trong văn học Việt Nam thời trung đại.
Thông qua số phận các nhân vật, Nguyễn Tự đi tìm giải pháp xã hội: Con
người phải sống ra sao để vươn tới hạnh phúc, để nắm bắt được hạnh phúc?
Hạnh phúc tồn tại ở đâu: trên trần gian này hay miền tiên giới, cõi thiên tào
hay nơi thủy cung…? Đối với người đàn ông, hạnh phúc là gì và đối với
người phụ nữ, như thế nào là hạnh phúc? Nguyễn Tự đưa ra nhiều giả thiết
bằng những cuộc thử nghiệm, nhưng tất cả đều bế tắc. Đó là thông điệp cuối
cùng ông để lại cho người đọc…” (Truyền kỳ mạn lục dưới góc độ so sánh
văn học – Con đường giải mã văn học trung đại Việt Nam, tr.216). Ý kiến
ngắn gọn nhưng khá đầy đủ này đã gợi hứng và mang tính chất định hướng
đúng đắn với những người đang dạy phổ thông khi tiếp xúc với tác phẩm này.
Trong phạm vi bài viết này, người viết chỉ xin nêu những suy nghĩ của bản

Nguyễn Tự, “lấy con người làm đối tượng và trung tâm phản ánh”, hướng về
các giá trị nhân bản.
Đi cụ thể vào nội dung tiếp cận tác phẩm của Nguyễn Tự, chúng tôi nhận thấy
những nét thật thú vị khi các truyện của ông đã hết sức táo bạo khi đề cập đến
những đề tài cấm kỵ của văn chương phong kiến. Trong một xu hướng văn
chương hiện đại và hậu hiện đại hiện nay, người ta kêu gọi giải phóng cá
nhân, tìm đến sex như là một sự giải toả những ẩn ức, dục tính được mổ xẻ
một cách có phần thái quá thì chúng ta có thể tìm đến tác phẩm của Nguyễn
Tự để thấy ông cha ta đề cập đến yếu tố này một cách độc đáo và nhân văn
như thế nào. Nguyễn Tự đã không ngần ngại lý giải tình yêu muôn mặt đời
thường gắn liền với yếu tố nhục cảm. Tất nhiên đây là một vấn đề tế nhị và
dường như vẫn còn là đề tài “cấm kỵ” trong nhà trường chúng ta hiện nay,
nhưng có nên chăng giáo viên cũng cần tự trang bị cho mình những kiến thức
nền tảng này để có thể giải đáp những câu hỏi từ phía học sinh mà không cảm
thấy lúng túng khi các em hỏi về những vấn đề “nhạy cảm” trong Truyền kỳ
mạn lục. Hiện tại, ở chương trình lớp 9 chọn lọc đưa vào tác phẩm quen thuộc
Chuyện người con gái Nam Xương, chương trình lớp 10 chuẩn và phân ban
đều chọn tác phẩm Tản Viên phán sự lục (Chức phán sự đền Tản Viên). Đây
là những tác phẩm hay trong Truyền kỳ mạn lục nhưng nhìn chung vẫn chưa
thoả mãn những ai muốn hiểu một cách tương đối khái quát về tư tưởng của
Nguyễn Tự trong tác phẩm. Đặt tác phẩm của Nguyễn Tự vào xu hướng thế
tục hoá để nhận thấy vai trò của ông trong việc hoàn chỉnh thể loại truyện
ngắn trung đại Việt Nam. Nguyễn Tự quan tâm đặc biệt đến số phận của
người phụ nữ với những bất hạnh, bi kịch điển hình cho những đau khổ của
con người thời trung đại.Những bất hạnh, bi kịch của con người được đề cập
trong tác phẩm không chỉ gói gọn trong câu chuyện của Vũ Nương với
Trương Sinh (Chuyện người con gái Nam Xương) mà còn là những bi kịch
của tình yêu bị ngăn cấm, của duyên phận hẩm hiu, của thói đời đen bạc…Có
đề cập một cách khái quát thì mới có thể phản ánh tư tưởng nhân đạo của
Nguyễn Tự một cách đúng đắn. Do vậy, nên chăng có một sự khái quát về xu

Trung Ngộ những lời hết sức táo bạo trong lần gặp gỡ đầu tiên: “Người ta
sinh ở đời, cốt được thỏa chí, chứ văn chương thời có làm gì, chẳng qua rồi
cũng nắm đất vàng là hết chuyện. Đời trước những người hay chữ như Ban
Cơ, Sái Nữ (7) nay còn gì nữa đâu. Sao bằng ngay trước mắt, tìm thú vui say,
để khỏi phụ mất một thời xuân tươi tốt. ”. Tất nhiên, mối tình Người – Ma
mang màu sắc vô luân ngược đạo lý xã hội này phải bị ngăn cản quyết liệt.
Thế nhưng khát vọng tự do yêu đương bị cấm cản đã tạo thành phản ứng
quyết liệt của đôi tình nhân ma này. Mọi sự phản ứng ấy bắt đầu đến khi
Trung Ngộ hoá thành ma, họ đã thành đôi yêu quái trong mắt mọi người, một
đôi ma “dắt tay nhau đi đôi, khi khóc, khi hát”. Bi kịch trong thời đại ấy chính
là ở chỗ không cho con người được tự do yêu đương, nên cả khi đôi tình nhân
này đã hoá ma thì họ cũng bị truy cùng diệt tận, “đào mả phá quan tài”, nhập
vào cây gạo thì bị đạo nhân tiêu diệt, huy động cả sáu bảy trăm đầu trâu áp
giải đi. Tội lỗi của họ chỉ là yêu nhau, bất chấp mọi sự cấm cản. Có thể thấy
trong lời bình, tác giả không một lời phê phán cá nhân Nhị Khanh, còn Trình
Trung Ngộ chỉ có một lời bình là hạng “thất phu đa dục”, “không đáng
trách”.
Chuyện tình trong Chuyện kỳ ngộ ở trại Tây còn táo bạo hơn khi đưa ra mối
tình tay ba, miêu tả say sưa cảnh tự do luyến ái giữa Hà Nhân với Liễu Nhu,
Đào Hồng. Tình cảm ấy không chỉ là sự say mê giữa giai nhân tài tử mà còn
là một thách thức với xã hội khi tình dục được thăng hoa trong cảm xúc văn
chương, thành những bài thơ miêu tả cảnh ân ái táo bạo. Phải chăng từ cảm
hứng này mà sau này Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du mới có sự kế thừa.
Chính Nguyễn Tự là “cha đẻ của dòng thơ sexy Việt Nam” (Giáo trình Văn
học trung đại Việt Nam, t.2, NXBĐHSP, 2007, tr.51). Qua đó, cũng bày tỏ
được khát vọng trần thế vượt ra những ngăn cấm khắc nghiệt của xã hội
đương thời, dẫu cho những con đường tìm kiếm hạnh phúc mà Nguyễn Tự
vạch ra cuối cùng đều bế tắc, thế nhưng cũng phần nào phản ánh tâm lý con
người trong thời đại muốn phá tung những rào cản cấm đoán vô lý.
Không chỉ miêu tả những mối tình của người phàm, Nguyễn Tự còn chỉ ra

hướng thế tục đã khiến cho những câu chuyện của Nguyễn Tự thật sự có một
diện mạo riêng, đạt đến chuẩn mực của truyện ngắn trung đại Việt Nam.
Những giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo ẩn sau lớp vỏ truyền kỳ cần được
tiếp nhận một cách đúng đắn để hiểu rõ thời đại của Nguyễn Tự, khám phá
những uẩn khúc những chiều sâu tâm hồn con người thời trung đại. Ngoài ra,
cũng từ cái mốc Truyền kỳ mạn lục, chúng ta cũng có thể thấy được những
sáng tạo mang đậm dấu ấn tác giả, sự tiếp thu có chọn lọc tinh thần văn
chương thời đại trước, mối quan hệ với văn chương khu vực và ảnh hưởng
của Nguyễn Tự đối với văn học giai đoạn sau này. Từ đó, trong việc giảng
dạy, hướng dẫn đọc thêm cho học sinh, chúng ta sẽ chọn lọc được những
truyện có tính giáo dục cao, có giá trị thẩm mỹ, giúp các em hiểu sâu hơn vẻ
đẹp của tác phẩm nói riêng và của văn xuôi trung đại nói chung.