- 2 -
B¶NG K£ C¸C CH÷ VIÕT T¾T
Bộ Giáo dục và Đào tạo Bộ GD&ĐT Kế hoạch cá nhân KHCN
Cán bộ quản lý giáo dục CBQLGD Kế hoạch chuyên môn KHCM
Cao đẳng sư phạm CĐSP Lý luận dạy học LLDH
Chương trình CT Nhà xuất bản Nxb
Công nghệ thông tin CNTT Phòng Giáo dục và Đào tạo Phòng GD&ĐT
Dạy học DH Phổ thông PT
Đại học sư phạm ĐHSP Phương pháp PP
Đồng chí Đ/c Phương pháp dạy học PPDH
Giáo dục GD Sở Giáo dục và Đào tạo Sở GD&ĐT
Giáo viên GV Sách giáo khoa SGK
Giáo dục phổ thông GDPT Tổ chuyên môn TCM
Giáo viên chủ nhiệm GVCN Tổ trưởng chuyên môn TTCM
Học viên HV Trắc nghiệm khách quan TNKQ
Học sinh HS Trang Tr
Hướng dẫn HD Trung học cơ sở THCS
Hướng dẫn viên HDV Trung học phổ thông THPT
Kế hoạch KH
Khoa học quản lý KHQL
là nội dung “Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh vào dạy học – giáo dục-
quản lý nhà trường” cùng 4 chuyên đề:
1. Chuyên đề 1: Những vấn đề chung về quản lý tổ chuyên môn trong
trường trung học
2. Chuyên đề 4: Xây dựng kế hoạch của tổ chuyên môn
- 4 -
3. Chuyên đề 2: Tổ trưởng chuyên môn với công tác quản lý hoạt động dạy
học trong trường trung học
4. Chuyên đề 3: Tổ trưởng chuyên môn với công tác quản lý phát triển
chuyên môn, nghiệp vụ cho giáo viên trường trung học
Các chuyên đề nêu trên cố gắng bao quát kiến thức, kỹ năng quản lý chủ yếu
của TTCM ở trường THCS, THPT. Tài liệu được trình bày đan xen, kết hợp
giữa lý thuyết và tổ chức các hoạt động nhằm tăng cường tối đa khả năng vận
dụng, thực hành của các học viên tham gia tập huấn. Tài liệu được biên soạn
bởi tập thể tác giả có nhiều kinh nghiệm từ các cơ quan: Viện Khoa học giáo
dục Việt Nam, Học viện Quản lý giáo dục, Trường ĐHSP Hà Nội và đội ngũ
nhà giáo, cán bộ quản lý cơ sở giáo dục của một số trường THCS, THPT trong
toàn quốc. Tài liệu đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp quí báu của các nhà
khoa học, các nhà giáo và các CBQL có bề dày kinh nghiệm ở các Sở
GD&ĐT, các trường THCS, THPT.
Các tác giả dù đã có nhiều cố gắng, song trong sự vận động phát triển không
ngừng về khoa học quản lý và thực tiễn giáo dục của trường THCS, THPT,
chắc chắn tài liệu chưa đáp ứng được mọi nhu cầu của đội ngũ TTCM, đồng
thời khó tránh khỏi thiếu sót.
Trong quá trình triển khai, Ban soạn thảo biên soạn mong tiếp tục nhận được
những ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, nhà giáo, nhà quản lý thực tiễn
và học viên để bổ sung, điều chỉnh tài liệu thêm hoàn thiện và hữu ích.
Ban soạn thảo chân thành cảm ơn mọi ý kiến đóng góp cho việc nâng cao chất
lượng của tài liệu.
Nn giỏo dc, H thng giỏo dc quc dõn, Nh trng, Bi hc v Nhõn cỏch. T tng
ny va k tha tinh hoa vn hoỏ ca dõn tc, va thõu gúp tinh hoa vn hoỏ ca thi i,
hng ti vic xõy dng v phỏt trin mt nn giỏo dc Vit Nam ton dõn quỏn trit cỏc
mc tiờu: Dõn ch, Nhõn vn, Hin i, mt nn giỏo dc lm "Phỏt trin hi ho nhng
nng lc sn cú" ca th h tr Vit Nam. Do t tng giỏo dc ca Ngi, t nc t
ch 95% nhõn dõn cũn mự ch thnh t nc cú sc mnh vn hoỏ lm tht bi hai cuc
xõm lc ca thc dõn Phỏp v quc M
Bc vo thiờn niờn k mi, UNESCO tng cú khuyn cỏo: "Qu
c gia no, cng
ng no coi nh giỏo dc hoc khụng bit cỏch lm giỏo dc thỡ u lc hu v iu
ny cũn ti t hn l s phỏ sn".
T tng giỏo dc ca Bỏc H l di sn vụ giỏ cho cỏc th h ngi Vit Nam nhn
thc ỳng n tm quan trng ca giỏo dc v lm giỏo dc hiu qu.
T tng ny luụn luụn l kim ch nam cho vic thc hin cụng cuc i mi giỏo d
c,
chin lc giỏo dc chin lc con ngi t nc vng bc hon thnh cụng nghip
hoỏ - hin i húa v thc hin s hi nhp quc t.
II. TT THNH - I QUC - CH MINH : NP NH - LP CH - THN DN
1. Cõu i ngy Bỏc i xa
Cõu chuyn sau õy thng c k li: Ngy Bỏc i xa, Si Gũn cũn nm trong vũng
kỡm kp ca M - Thiu. Cn thụng bỏo cho ng bo, nhng cụng khai thỡ khụng c.
- 6 -
Một bộ phận kẻ thù của cách mạng tuy kính nể Bác nhưng bọn đầu sỏ còn ngoan cố. Một
tờ báo Sài Gòn đã cho đăng đôi câu đối sau:
Chí khí tráng sơn hà, kim cổ anh hùng duy hữu nhất
Minh tinh quang vũ trụ, Á Âu hào kiệt thị vô song.
Cái hay của đôi câu đối là chữ đầu của vế trên và vế dưới khớp lại thành tên Bác: "Chí
Minh" và nội dung là tổng kết đánh giá sự nghiệp vĩ đại của Bác:
Chí khí quyện vào sông núi, anh hùng xưa nay hiếm có ai như Người
Bác là Anh hùng giải phóng dân tộc - Danh nhân văn hoá thế giới vì Người đã thâu
góp và phát triển tinh hoa của dân tộc, thời đại.
Song để đi đến sự thâu góp này thì khởi nguyên Bác được thừa hưởng một "Nếp nhà",
nhân tố quan trọng tạo nên tính cách một con người, cái khắc tạo vào con người những
nguyên tắc sống cơ bản để nên người, thành người.
- 7 -
Chú bé Nguyễn Sinh Cung và sau này người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã được nuôi
dưỡng trưởng thành trong một gia đình hấp thu những điều cao đẹp của Nho gia phương Đông.
Từ năm 1923, Bác từng tâm sự với nhà thơ Xôviết Ôxíp Mandenxtam: "Tôi xuất thân
từ một gia đình nhà Nho Việt Nam. Bên nước tôi những gia đình như thế thanh niên đều
theo học đạo Khổng".
Khi khai lý lịch với tư cách đại biểu tham dự Đại hội Quốc tế Cộng sản (1935) tại
Matxcơva ở mục thành phần gia đình, Bác đã không ngần ngại ghi "Nhà nho".
"Nhà nho" ở gia đình Nguyễn Tất Thành ứng xử theo nguyên tắc:
"Khiêm - Cung - Tín - Mẫn - Huệ"
(Khiêm tốn, Cung kính, Trung tín, Cần mẫn, Huệ ái)
Không phải ngẫu nhiên mà hai anh em Bác đã được ông ngoại đặt tên cho là Nguyễn
Sinh Khiêm - Nguyễn Sinh Cung. Phải chăng cụ Hoàng Đường đã gửi vào các cháu niềm
kỳ vọng "Khiêm - Cung" sẽ là lý tưởng hành động sống của các cháu trong cuộc đời.
"Nhà nho" trong gia đình Bác được thấm nhuần nguyên tắc Tu thân và Xử thế:
*/ "Phú quí bất năng dâm
Bần tiện bất năng di
Uy vũ bất năng khuất"
(Giàu sang không thể quyến rũ
Nghèo khổ không thể chuyển lay
Uy vũ không thể khuất phục)
*/ "Hoành mi lãnh đối thiên phu chỉ
Phủ thủ cam vi nhũ tử ngưu"
(Trợn mắt xem khinh ngàn lực sĩ
Đạc sơn thông đại hải
Luyện thạch bồ thanh thiên
Thế thượng vô nan sự
Nhân tâm tự bất kiên
(Đào núi lấp biển
Luyện đá vá trời
Mọi điều không có gì khó cả
Chỉ sợ con người không đủ kiên nhẫn)
(Ấu học ngũ ngôn thi)
Các ý tưởng này đã truyền vào tâm thức Nguyễn Sinh Cung, để rồi sau này trên bước
đường hoạt động cách mạng, Bác Hồ đã có những lời tự sự hoặc lời khuyên thanh niên:
"Thiện ác nguyên lai vô định tính
Đa do giáo dục đích nguyên nhân"
(Hiền dữ phải đâu là tính sẵn
Phần nhiều do giáo dục mà nên)
"Không có việc gì khó
Chỉ sợ lòng không bền
Đào núi và lấp biển
Quyết chí cũng làm nên"
Trên con đường lập chí, Nguyễn Tất Thành đã được thân sinh - ông Bảng Sắc trang bị
cho một vốn tri thức nền tảng. Khi ở Huế dù gia cảnh khá thanh bần, song ông Bảng Sắc đã
- 9 -
mua tân thư cho các con đọc để họ sớm có nhận thức mới. Trạc tuổi 13, Nguyễn Tất Thành
đã làm quen với các từ "Tự do - Bình đẳng - Bác ái" và anh đã có chí hướng tìm đến cội
nguồn các phạm trù này.
Nhà nghiên cứu Kôbêlép người Nga kể lại:
"Qua tác phẩm "Thú tội" của Rousseau, Thành biết được rằng chàng thanh niên
Rousseau trước khi trở thành nhà khai sáng vĩ đại đã có tới mười năm lưu lạc trên các
nẻo đường của các nước châu Âu và ông đã học được nhiều ở một ngành khoa học
Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy". (Sđd tr 91)
- 10 -
Nguyễn Ái Quốc khẳng định từ năm 1921:
"Đức Khổng vĩ đại đã khởi xướng nền đại đồng và thuyết giải quyền bình đẳng về
của cải. Ngài nói tóm tắt là: Nền hoà bình trên thế giới chỉ nảy nở từ một nền đại đồng
trong thiên hạ. Người ta không sợ thiếu mà chỉ sợ không công bằng. Sự công bằng sẽ
xoá bỏ sự nghèo khổ" (1, 35). Sau này năm 1927, trên báo Thanh niên, Người nhấn
mạnh: "Nếu Khổng Tử còn sống ở thời đại chúng ta thì chắc hẳn bậc vĩ nhân ấy sẽ sớm
tuỳ thời biến dịch và sẽ nhanh chóng trở thành người kế tục xứng đáng của Lênin".
Năm 1950, trong Hội nghị bàn về công tác huấn luyện tại chiến khu Việt Bắc, Hồ Chí
Minh đã cho treo song song thông điệp của Khổng Tử với lời dạy: "Học nhi bất yếm, giáo
nhân bất quyện" mà Người dịch là "Học không biết chán, dạy người không biết mỏi" và
thông điệp của Lênin "Học, học nữa, học mãi".
Nhà văn hoá Nguyễn Khắc Viện đã có một nhận xét khá xác đáng: "Giữa các nhà
Mácxít và các bậc chân nho không chỉ có sự tương đồng trong các mục tiêu chính trị
mà còn có cả sự thân thiết trong lĩnh vực tư tưởng khiến đôi bên d
ễ dàng gần gũi nhau.
Nhiều nhà nho đã nhảy vọt từ đạo Khổng sang học thuyết của Mác. Trường hợp nổi
tiếng nhất chắc chắn là trường hợp của Hồ Chí Minh".
"Nếp nhà" - "Lập chí" là nền móng để Nguyễn Ái Quốc hướng tới đỉnh cao văn hoá
mà ở con người này là văn hoá "Thân dân".
Nhà thơ Xô viết Ôxíp Manđenxtam đã dự cảm rất sâu sắc khi lần đầu tiên gặ
p Nguyễn
Ái Quốc năm 1923 (lúc đó Nguyễn Ái Quốc 33 tuổi) tại Matxcơva.
"Cả diện mạo của Nguyễn Ái Quốc toát lên sự lịch thiệp và sự tế nhị. Từ Nguyễn ái
Quốc toả ra một nền văn hoá, không phải nền văn hoá châu Âu mà có lẽ nền văn hoá
tương lai.
Qua phong thái thanh cao trong giọng nói trầm ấm của Nguyễn Ái Quốc ta
như nghe thấy ngày mai, như thấy sự yên tĩnh mênh mông của tình hữu ái trên toàn
Nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi
Nếu dân rét, Đảng và Chính phủ có lỗi
Nếu dân dốt, Đảng và Chính phủ có lỗi
Nếu dân ốm, Đảng và Chính phủ có lỗi " (1955)
Quan điểm "Thân dân" của Hồ Chí Minh xem xét con người với thái độ: "Mỗi con
người đều có cái thiện, cái ác ở trong lòng. Ta phải biết làm cho phần tốt trong mỗi con
người nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu mất dần đi" (12, 558).
Đất nước chúng ta đã đi vào con đường hội nhập sâu với thế giới trước bối cảnh toàn
cầu hoá. Dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh cuộc cải cách giáo dục lần thứ nhất (9/1950
- 1956) đã đào tạo được những con người Việt Nam có các phẩm chất "Nhân - Nghĩa - Trí
- Dũng - Liêm" chiến thắng chủ nghĩa thực dân cũ là bọn thực dân Pháp. Cuộc cải cách
giáo dục lần thứ hai (1956 - 1979) tiếp tục thành quả cuộc cải cách lần thứ nhất đã đào tạo
những con người đánh thắng chủ nghĩa thực dân mới là đế quốc Mỹ. Cuộc cải cách lần thứ
ba từ 1979 và ngày nay là cuộc Đổi mới giáo dục đang thực hiện đào tạo thế hệ trẻ có khả
năng đưa đất nước thoát khỏi cảnh nghèo nàn lạc hậu.
Chỉ có thể thành công trong sự nghiệp vĩ
đại này nếu xây dựng mỗi gia đình Việt Nam
thành "Gia đình học hiệu". Năm 1947, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Pháp bước vào
thời kỳ nóng bỏng và gian khổ, Bác Hồ đã giao cho chính quyền Thanh Hoá, các vị trí thức
Thanh Hoá mà đại diện là các ông Đặng Thai Mai, Lê Thước nhiệm vụ xây dựng các gia
đình tỉnh Thanh Hoá thành "Gia đình học hiệu", mỗi người dân Thanh Hoá là một "tiểu
giáo viên". Ngày nay, UNESCO phát động các quốc gia kiến tạo xã hội học tập đã l
ưu ý
vấn đề gia đình học hiệu (learning family). Tự hào thay ý tưởng của thời đại đã được Bác
cảm nhận từ trước đó hàng mấy thập niên khi đất nước còn vô vàn khó khăn và Bác đã
truyền tâm ý của mình cho đồng chí, cho nhân dân thực hiện ý tưởng này.
"Nếp nhà" là cái cơ bản để có gia đình học hiệu, để tuổi trẻ lập được chí và rồi lập
thân, lập nghiệp. Phát động thế hệ trẻ lập thân, lập nghiệp song không lập chí làm sao lập
được thân, lập được nghiệp.
3. Tất Thành - Ái Quốc - Chí Minh và nhân cách con người có 3H & 3T
Trong hành trình cách mạng, Bác Hồ mang nhiều tên, song "Nguyễn Tất Thành -
Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh" gợi mở và thúc đẩy thế hệ trẻ Việt Nam sống có mục
đích, sống với lòng yêu nước, sự bền chí và thông minh. Một nhà giáo dục khả kính của
Việt Nam từ " Tất Thành - Ái Quốc - Chí Minh " đã thu hoạch về 3H-3T của người thanh
niên trên con đường sáng nghiệp.
Tất Thành : Tính mục đích: Thế tự lập (T
1
)
Ái Quốc : Lòng yêu nước: Tình gắn bó (T
2
)
Chí Minh: Sự bền chí thông minh: Tâm ổn định (T
3
)
(Tất Thành & Ái Quốc) : Tư duy Hiện thực (H
1
)
(ái Quốc & Chí Minh): Lý tưởng Hoài bão (H
2
)
- 13 -
(Tất Thành & Chí Minh) : Làm việc Hiệu quả (H
3
)
"Nếp nhà - Lập chí - Thân dân" trong hành trình cách mạng của Bác Hồ mãi mãi là di
sản vô giá cho ngành giáo dục, cho các nhà trường rèn luyện thế hệ trẻ đưa đất nước tiến
đến đài vinh quang sánh vai với các cường quốc năm châu.
đến đâu cũng không thể hiện thực được mục tiêu về xã hội học tập.
Hoài bão
Hiệu quả
Con người
sáng nghiệp
Hiện thực
Ái Quốc
Tình gắn bó
Chí Minh
Tâm ổn định
Tất Thành
Thế tự lập
- 14 -
Song khi đã tạo ra nhu cầu - Người dân có tha thiết học mà người quản lý không giúp
người dân có năng lực để "Học được" và cơ hội "Được học" thì cũng không thể hình thành
xã hội học tập.
Nhu cầu càng lớn thì năng lực và cơ hội càng phải được nâng cao và mở rộng
và ngược lại càng nâng cao năng lực và mở rộng cơ hội học tập thì càng phải thúc đẩy
nhu cầu.
Để cho ba nhân tố này rời rạc với nhau thì không thể nói đến xã hội học tập. Xã hội
học tập hội tụ và làm phát triển ba nguồn vốn: vốn con người, vốn tổ chức, vốn xã hội
(human capital, organizational capital, social capital), nó là nhân tố đưa quốc gia tăng
trưởng có chất lượng và phát triển bền vững.
- 15 -
hoà trước thế giới, Chính phủ đã nêu ra chương trình, nội dung chính của chính sách phát
triển đất nước. Mục tiêu của giáo dục trong chương trình này đã được khẳng định: "Nền
giáo dục mới đang ở thời kỳ tổ chức. Chắc chắn là bậc sơ học sẽ cấp bách. Trong thời hạn
rất ngắn sẽ thi hành lệnh bắt buộc học chữ quốc ngữ để chống nạn mù chữ đến triệt để.
Vấn đề vô cùng quan trọng ấy chúng ta chẳng chờ đến lúc sự sinh hoạt trở nên bình thường
mới giải quyết mà ngay trong hoàn cảnh eo hẹp này chúng ta phải kiên quyết tiến hành.
(Đồng chí Võ Nguyên Giáp được Hồ Chủ tịch giao cho việc trình bày chính sách nội chính
của Chính phủ. Tư liệu: Những sự kiện giáo dục phổ thông 1945 - 1985. Viện Khoa học
Giáo dục 1985, tr2)".
Ngày 3/9/1945, trong phiên họp đầu tiên của chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà,
Người nêu nhiệm vụ giáo dục - chống giặc dốt là nhiệm vụ cấp bách của chính quyền mới
với lời khẳng định:
"Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu" (4, 8). Trong tháng 9 năm 1945, Người có bức thư
tâm huyết gửi học sinh các lứa tuổi với lời kêu gọi tha thiết: "Non sông Việt Nam có trở nên
tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường
quốc năm châu được hay không chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em" (4, 33).
Tháng 10/1945, Người ra lời kêu gọi chống nạn thất học như một mệnh lệnh hội tụ
toàn dân tộc đưa đất nước vào công cuộc đại nghĩa mở ra kỷ nguyên mới của đất nước.
Người viết:
"Những người chưa biết chữ hãy gắng sức mà học cho biết đi. Vợ chưa biết thì chồng
bảo, em chưa biết thì anh bảo, cha mẹ không biết thì con bảo, người ăn người làm không
biết thì chủ nhà bảo, các người giàu có thì mở lớp học ở tư gia dạy cho những người không
biết chữ ở hàng xóm láng giềng, các chủ ấp, chủ đồn điền, chủ hầm mỏ, nhà máy thì mở
lớp cho những tá điền những người làm của mình.
Phụ nữ lại càng cần phải học, đã lâu chị em bị kìm hãm, đây là lúc chị em phải cố gắng để
kịp nam giới để xứng đáng mình là một phần tử trong nước có quyền bầu cử và ứng cử.
Công việc này mong anh chị em thanh niên sốt sắng giúp sức" (4, 37).
Dưới sự lãnh đạo của Bác chỉ có 4 tháng của năm 1945 hệ thống giáo dục quốc dân v
giáo dục quốc dân (ngày nay chính là giáo dục cộng đồng); Người nói với anh chị em giáo
viên bình dân học vụ: "Anh chị em yêu quí! Chương trình của Chính phủ ta là làm thế nào
cho đồng bào cả nước ai cũng có ăn, có mặc, có học.
Vậy nên khẩu hiệu của chúng ta là:
1. Tăng gia sản xuất
2. Chống nạn mù chữ
Anh chị em làm việc mà không có lương bổng, thành công mà không có tiếng tăm, anh
chị em là những người "Vô danh anh hùng". Tuy là vô danh nhưng rất hữu ích. Một phần
tương lai của dân tộc nước nhà nằm trong sự cố gắng của anh chị em.
Tôi mong rằng trong một thời kỳ rất ngắn lòng hăng hái và sự nỗ lực của anh chị em sẽ
có kết quả rất vẻ vang: đồng bào ta ai cũng biết đọc, biết viết. Cái vinh dự đó thì tượng
đồng, bia đá nào cũng không bằng" (4, 220).
Trước khi bước lên máy bay đi Pháp (4/5/1946), Người còn căn dặn cụ Huỳnh Thúc
Kháng, lúc đó là Quyền Chủ tịch nước: "Chú ý đến công việc bình dân học vụ".
Ngay sau khi đi Pháp về, Bác tổ chức k
ỳ họp thứ 2 Quốc hội khoá 1 thành lập Chính
phủ mới (từ 3/11/1946). Dù có rất nhiều công việc khẩn trương của thời gian nóng bỏng
này (Thực dân Pháp tạo ra những gây chiến khiêu khích ngay trong lòng Hà Nội), Bác vẫn
quan tâm đến sự nghiệp bình dân học vụ. Ngày 5/11/1946, Người viết văn kiện "Công việc
khẩn cấp bây giờ" chỉ ra nhiệm vụ và phương hướng kháng chiến toàn quốc. Tối cùng
ngày Bác đến thăm các lớp bình dân ở Tr
ường Hàng Than và khu phố Hàng Bún (Hà Nội)
sát nơi đóng quân của quân đội Pháp. Vào từng lớp học Bác ân cần hỏi học viên làm những
nghề gì, học viên trả lời người thì kéo xe, người đi ở, người đi bán kẹo rong, người làm nội
trợ, Bác khen thầy trò trường Hàng Than: "Thầy siêng dạy, trò siêng học thế là tốt lắm".
Ngày 24/11/1946 (trước Toàn quốc kháng chiến 19/12/1946 gần một tháng), Bác đọc
diễn văn khai mạc Hội nghị Văn hoá toàn quốc lần thứ nhất, Bác kêu gọi các nhà văn hoá
Việt Nam xây dựng nền văn hoá mới sửa đổi được: "Tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ,
- 17 -
thức. Dù số người biết chữ có tỷ lệ cao, nhiều trường học mở ra, số thanh thiếu niên được
đi học đông, song để có một nền học vấn thiết thực từ nhu cầu không phù phiếm, tạo cho
công dân có kỹ năng đời sống phát triển cộng đồng bền vững thì vấ
n đề lại còn nhiều nỗi
băn khoăn.
Nước ta đang thực hiện chương trình giáo dục cho mọi người (Education for All-EFA),
các chương trình phổ cập giáo dục tiểu học, trung học cơ sở, những dự án mở rộng trung
học phổ thông, những ý tưởng đưa đại học tinh hoa thành đại học đại chúng nhằm tạo
ra nền móng của "Xã hội học tập". Có thể khẳng định rằng các chương trình này chỉ có
ý nghĩa nếu ta quán triệt được các ý tưởng giáo dục nhân văn và thân dân của Bác Hồ
kính yêu.
- 18 -
IV. MỘT THÔNG ĐIỆP CÓ Ý NGHĨA VĨNH HẰNG
Ngày 13/09/1958 đến thăm lớp học chính trị của giáo viên cấp II, cấp III toàn miền
Bắc đặt tại Hội trường Trường Bổ túc Công nông Trung ương (nay là Học viện Quản lý
Giáo dục), Bác Hồ sau khi ân cần thăm hỏi khích lệ lớp học, nói về vị trí của giáo dục
trong giai đoạn mới đã ra lời kêu gọi:
"Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây,
Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người"
Lời kêu gọi của Bác trở thành thông điệp cốt lõi của chiến lược phát triển giáo dục,
chiến lược phát triển con người của đất nước.
1. Thông điệp là kết tinh tư tưởng "giáo dục thân dân" coi giáo dục vừa là
mục tiêu vừa là sức mạnh của quá trình phát triển.
Để lĩnh hội ý kiến sâu sắc của lời dạy, cần nhắc lại vài sự kiện lịch sử của nền giáo dục
cách mạng gắn với công việc của vị Chủ tịch nước.
Ngày 03/9/1945 trong phiên họp đầu tiên của chính phủ, Bác đã nêu những nhiệm vụ cấp
bách của nền Dân chủ Cộng hoà mà trong dó giáo dục được Người đặt vào vị trí then chốt:
Người nói: "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu"; Người yêu cầu "Chúng ta có nhiệm
vụ cấp bách là phải giáo dục lại nhân dân chúng ta. Chúng ta phải làm cho dân tộc chúng ta
dục phổ thông toàn quốc 3/1956, Bác chỉ thị: Hai việc đó liên quan mật thiết với nhau.
Giáo dục có khó khăn thì kinh tế phải khắc phục. Chúng ta đồng tâm hiệp lực thì kinh tế
cũng thành công, giáo dục cũng thành công.
Người mong các cán bộ làm công tác giáo dục nhận thức được: Không có giáo dục,
không có cán bộ thì cũng không nói gì đến kinh tế văn hóa. Việc đào tạo cán bộ giáo dục
cần phải coi là hàng đầu. Tuy không có gì là oanh liệt nhưng làm tròn nhiệm vụ này cũng
là anh hùng, tập thể anh hùng.
2. Thông điệp là sự kế thừa chọn lọc và phát triển ý tưởng của tiền nhân
Ôn lại thông điệp của Bác Hồ xin được nhắc đến danh nhân Quản Trọng. Là nhà chính
trị Trung Hoa cổ đại (725-645 TCN), ông từng có lời phát biểu sau đây:
Nhất niên chi kế, mạc như thụ cốc
Thập niên chi kế, mạc như thụ mộc
Chung thân chi kế, mạc như thụ nhân.
(Trù liệu việc một năm không gì bằng trồng lúa
Trù liệu việc mười năm không gì bằng trồng cây
Trù liệu việc cả đời không gì bằng trồng người).
Nhà chính trị văn hóa Hồ Chí Minh khi tìm đường cứu nước đã nghiên cứu tư tưởng
chính trị của các danh nhân Tiên Tần và các dòng tư tưởng khác. Trên nền tảng chủ nghĩa
Mác - Lênin, Người chắt lọc cái hay gạt đi cái dở của các tư tưởng này để xây dựng những
quan điểm chính trị giáo dục thích hợp với hoàn cảnh Việt Nam.
Quản Trọng, còn nói: "Đạo tr
ị nước trước hết phải làm cho dân giàu" (Đạo trị quốc tất
tiên phú dân), song ông quan niệm:
"Dân giàu thì dễ sai, dân nghèo thì khó trị" (Dân phú tắc dĩ sử dã, dân bần tắc nan trị dã ).
Ông bày cho nhà cầm quyền:
Trị dân như trị thủy
Mục dân như mục súc
Dưỡng dân như dưỡng thảo
(Trị dân như trị nước
Ích lợi của việc học là điều kiện cần, song lợi ích của người học phải là điều kiện đủ
trong chiến lược giáo dục cho mọi người.
Sự nhất quán trong quan điểm giáo dục của Bác là phải xây dựng phát triển được nền
giáo dục, hệ thống giáo dục kiểu nhà trường, cách dạy học vì lợi ích của nhân dân, vì lợi
ích của người học. Đó là nền giáo dục dân tộc, dân chủ nhân văn, lao động, thiết thực giải
quyết các vấn đề phát triển của đất nước về chính trị, văn hóa, kinh tế, khoa học kỹ thuật,
nền giáo dục phải chứa đựng các thiết chế "hợp với hoàn cảnh mới của đất nước".
Thông điệp:
"Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây
Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người"
của Bác Hồ có ý nghĩa vĩnh hằng. Đó mãi mãi là phương châm hành động của nền giáo
dục Việt Nam nhằm phục vụ có kết quả sự nghiệp phát triển đất nước bền vững, giải quyết
thiết thực, toàn diện và sâu sắc các vấn đề phát triển con người của nước ta.
- 21 -
VI. VĂN HOÁ DẠY HỌC HỒ CHÍ MINH: THÀY QUÝ TRÒ, TRÒ KÍNH THÀY, DẠY
ĐỂ NÊN NGƯỜI VÀ HỌC ĐỂ LÀM NGƯỜI
1. Đặc trưng nhân cách con người Việt Nam thời đại mới
a/. Bác Hồ coi "Thiện" là cái gốc trong Đạo làm người
Bác nêu ra "Thiện" đối lập với "ác"
"Chính" đối lập với "Tà".
Người dạy:
"Trong xã hội tuy có trăm công nghìn việc song những công việc ấy chưa làm hai thứ
việc Chính và việc Tà.
Làm việc Chính là người thiện.
Làm việc Tà là người ác.
Siêng năng (Cần), tằn tiện (Kiệm), trong sạch (Liêm) là Chính, là Thiện. Lười biếng,
xa xỉ, tham lam là Tà, là ác".(5, 643)
Người nhấn mạnh:
"Việc thiện thì dù nhỏ mấy cũng làm
của chế độ mới cao rộng hơn, không chỉ có hiếu với bố mẹ và "Trung" với một cá nhân ai
đó mà Trung với nước, Hiếu với dân. Khái niệm Trung với nước, Hiếu với dân được
Người thể hiện trong bài thơ tặng cụ Võ Liêm Sơn một nhân sĩ yêu nước khi cụ tham dự
Hội nghị văn hoá toàn quốc lần thứ hai (16 - 20/7/1948).
Người viết:
Tặng Võ công
Thiên lý công tầm ngã
Bách cảm nhất ngôn trung
Sự dân nguyện tận hiếu
Sự quốc nguyện tận trung
Công lai ngã hân hỉ
Công khứ ngã tư công
Tặng công chỉ nhất cú
Kháng chiến tất thành công (5, 540)
(Ngàn dặm cụ tìm đến
Một lời trăm cảm thông
Thờ dân trọn đạo hiếu
Thờ nước vẹn lòng trung
Cụ đến tôi mừng rỡ
Cụ đi tôi nhớ nhung
Một câu xin tặng cụ
Kháng chiến ắt thành công).
"Trung với nước - Hiếu với dân" lời của Hồ Chí Minh nói với cụ Võ Liêm Sơn hơn 60
năm trước đây đã thấm vào nếp nghĩ, nếp sống của mỗi người dân Việt Nam qua hai cuộc
kháng chiến hào hùng chống xâm lược, qua công cuộc xây dựng kiến thiết đất nước. Ngày
nay, nó là lý tưởng cao cả nhất của thế hệ trẻ Việt Nam.
Hồ Chí Minh đã xây dựng hệ thống "Ngũ thường" mới cho dân tộc Việt Nam. Kế thừa
Khổng học, biết chắt lọc các tinh hoa và đặt vào hoàn cảnh của một đất nước phải tiến
hành cuộc kháng chiến chống bọn xâm lược, xây dựng đời sống mới, Người xác định:
"Người đảng viên, người cán bộ tốt muốn trở nên người cách mạng chân chính không có gì
mạng. Người nhấn mạnh: "Nó là đạo đức vĩ đại, nó không phải vì danh vọng của cá nhân
mà vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc, của loài người" (5, 252).
Nguyện vọng tha thiết của Hồ Chí Minh là làm cho dân tộc từ bỏ những thói xấu lười
biếng, gian giảo, tham ô mà chế độ thực dân đã đầu độc. Ngay trong phiên họp đầu tiên
của Chính phủ nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (3/9/1945), vị Chủ tịch nước xác
định nhiệm vụ cấp bách của nhà nước mới là phải giáo dục lại nhân dân, làm cho dân tộc
Việt Nam trở nên một dân tộc dũng cảm, yêu nước, yêu lao động, một dân tộc xứng đáng
với nước Việt Nam độc lập. Nền tảng của việc giáo dục đó theo Người là thực hiện:
"Cần - Kiệm - Liêm- Chính"
Hồ Chí Minh mong mỏi tha thiết mỗi người Việt Nam, cả dân tộc Việt Nam phải lấy
"Cần - Kiệm - Liêm - Chính" là phương châm sống trong cuộc sống mới. ở nhiều bài nói
chuyện với cán bộ, thanh niên, nhân dân về sự tu dưỡng, hành động của họ trong công
cuộc xây dựng kiến thiết chế độ mới, vấn đề "Cần - Kiệm - Liêm - Chính" thường được
Người nhắc nhở với những giải thích phát triển v
ừa giản dị, vừa sâu sắc làm cho các phạm
trù này dù hình thức diễn đạt có tính cổ điển mà ý tưởng lại vô cùng sống động trong hoàn
cảnh mới của đất nước.
- 24 -
Đồng chí Võ Nguyên Giáp kể lại:
Ngày 19/5/1946, trong dịp sinh nhật Bác Hồ, các đại biểu trong Ban vận động đời sống
mới đến chúc thọ Bác, xin Bác cho cuộc vận động một khẩu hiệu, Bác nói:
"Các chú muốn có một khẩu hiệu ư! Cần Kiệm Liêm Chính Chí Công Vô Tư. Khẩu
hiệu đó".
Một đồng chí thưa với Bác khẩu hiệu này đã quen thuộc xin Bác một khẩu hiệu mới.
Bác cười rồi nói: "Hàng ngày ta phải ăn cơm uống nước, phải thở khí trời để sống.
Những việc đó ngày xưa ông cha ta phải làm, bây giờ chúng ta phải làm, con cháu ta sau
này cũng phải làm. Vậy ăn cơm, uống nước, thở khí trời để đem lại cuộc sống cho con
người thì đó là những việc không bao giờ cũ cả. Cần Kiệm Liêm Chính Chí Công Vô Tư
đối với đời sống mới cũng như vậy".
bốn biển một nhà.
Khi hỏi các đồng chí của mình:
"Các chú có biết nhân dân ta sống với nhau thế nào không?" và được nghe trả lời
"Thưa Bác, nhân dân ta có câu: Tắt lửa tối đèn có nhau", Người đã nhắc nhở: "Đúng là như
vậy! Nhân dân ta từ lâu đã sống với nhau có tình có nghĩa. Từ khi có Đảng ta lãnh đạo và
giáo dục, tình nghĩa ấy càng cao đẹp hơn trở thành tình nghĩa đồng bào, đồng chí, tình
nghĩa năm châu bốn biển một nhà".
Người căn dặn: "Hiểu Chủ nghĩa Mác - Lênin là phải sống với nhau có tình có nghĩa.
Nếu thuộc bao nhiêu sách mà sống không có tình có nghĩa thì sao gọi là hiểu chủ nghĩa
Mác - Lênin được".
Người khẳng định: "Mấy chục năm nay nhân dân ta thực hành chủ nghĩa Mác - Lênin
bằng cách ra sức làm tròn nhiệm vụ cách mạng và sống với nhau có tình có nghĩa"
(12, 554).
d/ Các giá trị đạo đức nhân cách Bác Hồ nói với học sinh
Các giá trị: Trung - Hiếu, Nhân - Trí - Dũng, Cần - Kiệm - Liêm- Chính, Tình - Nghĩa
đã được vị Chủ tịch nước nói với các em học sinh thanh thiếu niên với tấm lòng của "Một
người anh lớn lúc nào cũng ân cần mong mỏi cho các em được giỏi giang" một cách dung
dị như sau:
1 - Phải siêng học
2 - Phải giữ sạch sẽ
3 - Phải giữ kỷ luật
4 - Phải làm theo đời sống mới
5 - Phải thương yêu giúp đỡ cha mẹ anh em
(Thư gửi các cháu thiếu nhi sau khi Người đi Pháp về 24/10/1946, 4.421)
- Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào
- Học tập tốt, lao động tốt
- Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt
- Giữ gìn vệ sinh
- Thật thà, dũng cảm
(Thư gửi Thiếu niên - Nhi đồng toàn quốc
Người nhấn mạnh mục tiêu của việc học "Học để làm việc, làm người "
Người chỉ ra cái "Học" đích thực là cái "Học gắn liền với Hành", học gắn với lao động
sản xuất với thực tiễn, kết hợp Học và Tự học.
Người dạy: "Một người học xong đại học có thể gọi là có tri thức. Song y không biết
cày ruộng, không biết làm công, không biết đánh giặc, không biết làm nhiều việc khác. Nói
tóm lại: Công việc thực tế y không biết gì cả. Thế là y chỉ có tri thức một nửa. Tri thức của
y là tri thức học sách chưa phải tri thức hoàn toàn. Y muốn thành người tri thức hoàn toàn
thì phải đem tri thức đó áp dụng vào thực tế" (5, 235).
Hồ Chí Minh chê những người "Xem nhiều sách để mà loè, để làm ra ta đây", Người
coi những con người đó không phải là biết lý luận. Người khuyên mọi người phải chữa
được bệnh kém lý luận, khinh lý luận và lý luận suông.
Hồ Chí Minh khẳng định con đường học vấn là rộng lớn, muốn đạt được học vấn đích
thực thì phải có đạo đức trong sáng, có sự chính tâm, sự thành ý biết đem kết quả học tập
của mình phục vụ cho hạnh phúc của nhân dân.
Hồ Chí Minh khuyên thế hệ trẻ phải biết kết hợp lao động trí óc và lao động chân tay,
Người dạy: "Lao động chân tay cũng phải có văn hoá mà người lao động trí óc cũng phải
Copyright: Tài liệu đại học ©