TIỂU LUẬN MÔN TRIẾT HỌC
Đề tài:
Sự giống và khác nhau giữa chủ nghĩa duy tâm
và duy vật trong Triết học Hy Lạp

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
MỤC LỤC
1/ VỊ TRÍ TRIẾT HỌC HY LẠP THỜI CỔ ĐẠI TRONG BỨC TRANH TRIẾT HỌC 3
2/ HOÀN CẢNH LỊCH SỬ XÃ HỘI HY LẠP THỜI CỔ ĐẠI 6
3/ SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TRIẾT HỌC HY LẠP THỜI CỔ ĐẠI 9
4/ CHỦ NGHĨA DUY VẬT & CHỦ NGHĨA DUY TÂM - SỰ TƯƠNG ĐỒNG 12
5/ CHỦ NGHĨA DUY VẬT & CHỦ NGHĨA DUY TÂM - SỰ KHÁC BIỆT 15
6/ Ý NGHĨA, GIÁ TRỊ TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI 15
7/ TÀI LIỆU THAM KHẢO 15
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 2
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
1/ VỊ TRÍ TRIẾT HỌC HY LẠP THỜI CỔ ĐẠI TRONG BỨC TRANH
TRIẾT HỌC
Triết học ra đời gần như cùng một thời gian (khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ VI
TCN) tại một số trung tâm văn minh cổ đại như Trung Hoa, Ấn Độ, Hy Lạp. Các
nền Triết học này đóng vai trò quan trọng, nền tảng và là khởi nguồn cho các hệ
thống lý luận xuất hiện và tồn tại đến tận ngày nay.
Tiến trình lịch sử Triết học Phương Tây:
Trong phạm vi của bài luận tôi xin trình bày về Triết học Hy Lạp cổ đại và chi tiết
hơn đó là: “Sự giống và khác nhau giữa chủ nghĩa duy tâm và duy vật trong Triết
học Hy Lạp”.
Triết học Hy Lạp cổ đại được xem là thành tựu rực rỡ của văn minh phương Tây,
tạo nên cơ sở xuất phát của triết học châu Âu sau này. Nền triết học Hy Lạp cổ đại là
khúc dạo đầu cho một bản nhạc giao hưởng, bản hợp xướng của triết học phương
Tây. Một giai đoạn lịch sử khởi nguyên tiềm tàng của triết học nhân loại làm tiền đề
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 3

tâm
epistemology,
ethics
Siêu hình học,
Nhận thức luận,
Luận lý học, Mỹ
học, Chính trị,
Giáo dục, Triết
học về Toán học
Luân lí học,
Chính trị, Siêu
hình học, Khoa
học, Logic
Thuyết nguyên
tử, Chủ nghĩa
khoái lạc
Tư
tưởng
Châm biếm Chủ nghĩa hiện
thực Platon
The Golden
mean, Nguyên
nhân sau cùng
Ảnh
hưởng
bởi ai:
Socrates,
Archytas,
Democritus,
Parmenides

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
Hadrian,
Metrodorus of
Lampsacus (the
younger),
Philodemus,
Amafinius,
Catius
2/ HOÀN CẢNH LỊCH SỬ XÃ HỘI HY LẠP THỜI CỔ ĐẠI
Triết học Hy Lạp cổ đại là nền triết học được hình thành vào khoảng thế kỷ VI
trước công nguyên đến thế kỷ VI tại Hy Lạp. Triết học Hy Lạp cổ đại được xem là
thành tựu rực rỡ của văn minh phương tây, tạo nên cơ sở xuất phát của triết học
châu Âu sau này. Các nhà triết học Hy Lạp cổ đại tập trung vào hai chủ đề chính.
- Thứ nhất là mối liên hệ giữa nguyên nhân và hệ quả, hay nói cách khác, tìm
câu trả lời cho câu hỏi phải chăng các sự vật hiện tượng vận động theo một
chuỗi nguyên nhân-hệ quả tất yếu khách quan hay chỉ là sự trùng hợp, tình cờ
ngẫu nhiên.
- Thứ hai là bản chất và khởi thủy của thế giới tồn tại.
Hy Lạp là cái nôi của văn minh phương Tây. Nhờ có điều kiện tự nhiên thuận lợi,
khí hậu ôn hòa, những đồng bằng trù phú và các thành phố lớn như Athens ra đời
sớm. Thương mại cũng phát triển từ rất sớm với các hải cảng và đảo rải rác trên biển
Egée. Đó là nơi hội tụ những điều kiện hết sức thuận lợi cho nền văn hóa tinh thần,
bao gồm triết học phát triển mạnh mẽ.
Năng lực sản xuất tiến bộ mạnh mẽ trong thời kỳ thế kỷ VIII-VI trước công
nguyên cùng với những mô hình nhà nước thành bang cũng góp phần tạo nền tảng
cho triết học Hy Lạp ra đời và phát triển nhanh chóng. Triết học Hy Lạp cổ đại ra
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 6
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
đời trong bối cảnh diễn ra sự chuyển biến lâu dài và sâu sắc các quan hệ xã hội. Đó
là sự ra đời của xã hội có giai cấp đầu tiên trong lịch sử-chế độ chiếm hữu nô lệ.

Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 7
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
chính của giai cấp chủ nô.
Chế độ chiếm hữu nô lệ Hy Lạp ra đời từ thế kỷ VI TCN và suy tàn vào thế kỷ V.
Sự phát triển của nó đã mở rộng sự phân công xã hội, tách lao động trí óc khỏi lao
động chân tay, tạo điều kiện cho tầng lớp trí thức chủ nô nghiên cứu triết học, khoa
học và sáng tạo văn học nghệ thuật. Hơn nữa, qua cuộc chiến tranh Hy Lạp - Ba Tư,
nền văn hoá Hy Lạp đã kế thừa được nhiều thành tựu văn hoá của phương Đông.
Tất cả những tiền đề kinh tế, xã hội, khoa học, văn học, nghệ thuật nói trên là
những điều kiện cho sự phát triển rực rỡ của triết học cổ Hy Lạp. Đúng như
Ph.Ăngghen nhận xét: “Không có chế độ nô lệ thì không có quốc gia Hy Lạp, không
có nghệ thuật và khoa học Hy Lạp, không có chế độ nô lệ thì không có đế quốc La
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 8
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
Mã, mà không có cái cơ sở là nền văn minh Hy Lạp và đế quốc La Mã thì không có
Châu Âu hiện đại được”.
3/ SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TRIẾT HỌC HY LẠP THỜI
CỔ ĐẠI
Sự hình thành triết học Hy Lạp không diễn ra một cách ngẫu nhiên mà là kết quả
tất yếu của việc kế thừa những di sản tinh tuý của truyền thống trong sáng tác dân
gian, trong thần thoại, trong các mầm mống của tri thức khoa học (khoa học tự
nhiên). Hy Lạp cổ đại là đất nước của thi ca, thần thoại. Thần thoại là nơi để con
người tưởng tượng, diễn giải về các hiện tượng thiên nhiên kỳ bí mà còn là nơi thể
hiện đời sống tâm linh, sự hình thành số phận cũng như muôn mặt của đời sống
thường ngày. Thần thoại là nơi đầu tiên để tư duy triết học ra đời và từng bước triết
học tách khỏi thần thoại, tự mình tư duy về tự nhiên, đạo đức, về xã hội, về lẽ sống,
về chân lý, về con người…
Những tinh hoa về toán học, thiên văn học, địa lý, hệ thống đo lường, lịch pháp…
đã xuất hiện do nhu cầu buôn bán, vượt biển đến các nước phương Đông. Vì vậy,
các nhà triết học đầu tiên của Hy Lạp cũng là những người đã nhiều lần đến phương

nam nước Ý) như Xênôphan, Pácmênít, Dênông và trường phái Pitago lại có những
quan điểm duy tâm, siêu hình về nguồn gốc vũ trụ. Họ cho rằng, thế giới là một tồn
tại bất động và bất biến (trường phái Êlê), con số là bản nguyên của vũ trụ (trường
phái Pitago).
b/ Thời kỳ thứ hai (bắt đầu từ thế kỷ V. TCN): Đây là thời kỳ chế độ chiếm hữu nô
lệ phát triển đến hình thức cao và cũng là thời kỳ phồn vinh của triết học cổ đại Hy
Lạp. Thời kỳ này, đối tượng nghiên cứu của triết học được mở rộng sang các vấn đề
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 10
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
về kết cấu của vật chất, nhận thức luận và đời sống chính trị. Trong đó, kết cấu của
vật chất là vấn đề trung tâm của nhiều trường phái triết học.
Theo khuynh hướng duy vật. Ămpeđôclơ cho rằng, bản nguyên của vũ trụ không
phải chỉ là một thực thể riêng biệt (như trường phái Milê) mà là gồm 4 thực thể: đất,
nước, lửa, không khí. Anaxago lại cho rằng, mọi vật đều được cấu tạo từ hạt cực nhỏ
nhờ quá trình phân giải và đồng nhất của chúng.
Đạt tới đỉnh cao nhất của chủ nghĩa duy vật thời kì này là học thuyết về nguyên tử
của Đêmôcrít. Theo ông, tất cả mọi vật đều được cấu thành từ những nguyên tử.
Nguyên tử là những phần tử vật chất nhỏ nhất, không thể phân chia được, chúng
vĩnh viễn vận động, không có điểm kết thúc.
Đối lập lại chủ nghĩa duy vật trên đây là chủ nghĩa duy tâm khách quan của
Platôn. Ông là đại biểu lớn nhất của chủ nghĩa duy tâm thời cổ đại Hy Lạp. Ông đã
xây dựng học thuyết về ý niệm để chống lại chủ nghĩa duy vật. Theo ông, giới tự
nhiên bắt nguồn từ ý niệm.
Dao động giữa đường lối duy vật của Đêmôcrít và đường lối duy tâm của Platôn
là Arixtốt. Ông là một nhà triết học lớn, bộ óc bách khoa thời cổ đại Hy Lạp, nhưng
là một nhà triết học không triệt để. Một mặt, ông bác bỏ thuyết ý niệm của Platôn;
mặt khác ông lại chủ trương hình thức là bản chất của mọi sự vật, mà hình thức của
mọi hình thức là tư duy (hình thức thuần tuý).
c/ Thời kỳ thứ ba (từ thế kỷ thứ III TCN): Đây là thời kỳ khủng hoảng và suy
vong của chế độ chiếm hữu nô lệ ở Hy Lạp. Cùng với sự suy tàn đó, nền văn hoá mà

− Triết học Hy Lạp gắn bó mật thiết với khoa học tự nhiên để tổng hợp mọi
hiểu biết về các lĩnh vực khác nhau nhằm xây dựng bức tranh về thế giới như
một hình ảnh chỉnh thể thống nhất mọi sự vật hiện tượng xảy ra trong nó.
− Triết học thời kỳ này coi trọng vấn đề về con người khẳng định con người là
tinh hoa cao quý nhất của tạo hóa.
− Cùng giải quyết vấn đề của triết học đó là vật chất và ý thức.
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 12
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
− Triết học Hy Lạp cổ đại ngay từ khi mới ra đời đã đề cập đến nhiều vấn đề
khác nhau như: Nguồn gốc của thế giới là gì? Cuộc đời, số phận của con
người như thế nào? Các quan niệm về đạo đức, con người, thần linh…
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 13
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 14
Bình Diện Chủ nghĩa Duy Vật Chủ Nghĩa Duy Tâm
Trường phái Có 4 trường phái:
− Trường phái Milê
− Trường phái Hêráclít
− Trường phái đa nguyên Êmpêđốc –
Anaxago
− Trường phái nguyên tử luận Lơxíp
– Đêmôcrít
Có 3 trường phái:
− Trường phái Pytago
− Trường phái Êlê
− Trường phái Duy tâm khách quan
của Xôcrát - Platông
Nhân vật
tiêu biểu
− Milê: Talét, Anaximăngđrơ,

− Talet cho rằng bản nguyên thế giới
là “nước”, Anaximăngđrơ cho là
“apeiron”, Anaximen cho là “lửa”.
− Hêraclit cho rằng bản nguyên của
thế giới là lửa.
− Empêđốc cho rằng bản nguyên thế
giới đó là “đất, nước, không khí và
lửa”.
− Anaxago đó là các “hạt giống”.
− Đêmocrit giải thích về bản chất thế
giới: cho rằng nguyên tử là cơ sở
của vạn vật trong vũ trụ.
− Nguyên tử là dạng vật chất nhỏ
nhất không thể phân chia, không
màu, không mùi, không vị, không
âm thanh. Nguyên tử giống nhau
về chất nhưng khác nhau về hình
thức, trật tự và tư thế. Đêmocrit
cho rằng vạn vật đều biến đổi, đó
là sự thay đổi trình tự sắp xếp của
Khẳng định bản nguyên của thế giới là
tinh thần.
− Pytago cho rằng bản nguyên thế
giới là “con số”.
− Pácmêníc cho rằng bản nguyên
thế giới là “tồn tại”.
− Platông đã giải thích về bản chất
thế giới, cho rằng thế giới gồm có
2 phần: thế giới ý niệm và thế giới
sự vật cảm tính. Platông cho rằng

mang đến cho nhân loại vẫn còn nguyên giá trị đó. Triết lý Hy Lạp cổ đại là
những viên gạch đầu tiên xây nên toàn bộ ngôi nhà văn minh của Châu Âu
ngày nay. Ta có thể thấy cả bề mặt và bề trái của Châu Âu ngày nay qua nền
triết học Hy Lạp cổ đại. Điều đó làm cho nó sáng rực rỡ trên vũ đài triết học
nhân loại và trở nên bất hủ. Marx nói: “Dại dột cho ai không thấy giá trị Hy
Lạp cổ đại”.
7/ TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. TS. Bùi Văn Mưa (2010), Giáo trình Triết học tập 1, 2, 3 Trường Đại học kinh
tế TP.HCM.
2. TS. Nguyễn Ngọc Thu (2003), Đại cương lịch sử triết học, NXB tổng hợp
TP.HCM
3. GS.TS Nguyễn Hữu Vui (2002), Lịch sử triết học, NXB chính trị quốc gia HN
4. Slide bài giảng của thầy TS Bùi Văn Mưa, TS Nguyễn Ngọc Thu.
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 15
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC GVHD: TS. Bùi Văn Mưa
5. Website: Wikipedia.org, tailieu.vn, thuvienebook.com, caohockinhte.vn,
diendankienthuc.net, hanhchinh.vn
Học Viên: Trần Quốc Việt Trang 16