Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
ĐẶT VẤN ĐỀ
Loài người với hàng nghìn năm phát triển của mình đã là nhân chứng, tác
nhân cho sự đổi thay hàng ngày hàng giờ của chính thế giới mình tồn tại. Cuộc
đấu tranh giữa con người với thiên nhiên, giữa con người với con người đã và
đang là động lực thúc đẩy thế giới ngày càng phát triển.Triết học với vai trò một
hình thái ý thức xã hội là học thuyết về những nguyên tắc chung nhất của tồn tại
và nhận thức về thái độ của con người với thế giới, là khoa học về những quy
luật chung nhất của tự nhiên xã hội và tư duy cũng không nằm ngoài cuộc đấu
tranh gay gắt ấy. Nếu sự phát triển của thế giới được thể hiện bằng cuộc đấu
tranh giữa các giai cấp, hình thái xã hội; bằng sự phủ định lẫn nhau của các chế
độ xã hội thì lịch sử phát triển của triết học lại được đánh dấu bằng cuộc đấu
tranh giữa chủ nghĩa Duy vật và chủ nghĩa Duy tâm.
Cuộc đấu tranh giữa hai trường phái triết học này là sợi chỉ đỏ xuyên suốt
quá trình phát triển của triết học. Nó phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp trong xã
hội đã phân chia thành các giai cấp đối kháng. Thường thường chủ nghĩa duy vật
thể hiện thế giới quan của những lực lượng tiến tiến, tiến bộ của xã hội , còn chủ
nghĩa duy tâm (tuy không phải bao giờ cũng vậy) là thế giới quan của những lực
lượng suy tàn, phản động và bảo thủ trong xã hội. Chủ nghĩa duy vật khẳng định
tính thứ nhất có trước của vật chất và tính thứ hai có sau của ý thức, con người
có khả năng nhận thức được thế giới. Ngược lại chủ nghĩa duy tâm khẳng định
tính thứ nhất có trước của ý thức, phủ nhận khả năng nhận thức của con người
đối với thế giới. Dù sao bất kỳ hệ thống triết học nào cũng đều phải xuất phát từ
các vấn đề cơ bản của triết học, từ đó xây dựng toàn bộ hệ thống trên cơ sở giải
quyết các vấn đề đó. Cũng như sự phong phú của thế giới cuộc đấu tranh trong
triết học diễn ra với nhiều hình thức, mức độ khác nhau, cuộc đấu tranh này vừa
là cuộc đấu tranh giữa tư tưởng, thế giới quan đồng thời cũng là cuộc đấu tranh
của một bộ môn khoa học. Trên con đường đến với chân lý ấy những nhà triết
học, những trường phái triết học không những đấu tranh với nhau mà gay gắt
hơn còn phải đấu tranh với chính mình. Trong tiểu luận này chúng ta sẽ làm sáng
tỏ cuộc đấu tranh của hai khuynh hướng triết học Duy vật và Duy tâm trong thời

Về xã hội: Đồng thời với sự phát triển của sản xuất và thương nghiệp,
trong xã hội Tây Âu thời kì này, sự phân hoá giai cấp ngày càng rõ rệt. Tầng lớp
tư sản xuất hiện gồm các chủ xưởng công trường thủ công, xưởng thợ, thuyền
Ngô Thị Thanh Nga - CH15
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
buôn Vai trò và vị trí của họ trong kinh tế và xã hội ngày càng lớn. Hàng loạt
nông dân từ nông thôn di cư ra thành thị, trở thành người làm thuê cho các công
trường, xưởng thợ. Họ tham gia vào lực lượng lao động xã hội mới, làm hình
thành giai cấp công nhân. Các tầng lớp xã hội trên đại diện cho một nền sản xuất
mới, cùng với nông dân đấu tranh chống chế độ phong kiến đang suy tàn.
Về văn hoá, tư tưởng: Cùng với sự phát triển về kinh tế và xã hội, khoa
học kĩ thuật và tư tưởng thời kì Phục hưng cũng đạt được sự phát triển mạnh mẽ.
Các nhà tư tưởng thời Phục hưng đã phê phán mạnh mẽ các giáo lý Trung cổ.
Mở đầu là nhà triết học người phía Nam nước Đức, Nicôlai Kuzan (1401-1464).
Tiếp đó là các nhà khoa học - triết học như Nicôlai Côpecnich (1475-1543)
người Ba Lan; Lêôna đơ Vanhxi (1452-1519) - nhà danh hoạ, nhà toán học, cơ
học, kĩ sư người Italia; Gioocđanô Brunô (1548-1600) người Italia; Galilêô
Galilê (1564-1642) người Italia. Trong số những thành tựu khoa học tự nhiên có
ảnh hưởng to lớn đến nhận thức duy vật về thế giới, nổi trội hơn cả là thuyết nhật
tâm của Nicôlai Côpecnich (1475-1543), nhà bác học vĩ đại người Ba Lan.
Nicôlai Côpecnich đã đứng trên lập trường của triết học duy vật để bác bỏ thuyết
địa tâm do Ptôlêmê (người Hy Lạp) đề xuất từ thế kỷ thứ II, một giả thuyết sai
lầm coi quả đất là trung tâm của hệ mặt trời và vũ trụ. Thuyết nhật tâm của
Nicôlai Côpecnich đã giáng một đòn nặng nề vào thế giới quan tôn giáo, thần
học. Giả thuyết của ông là một cuộc cách mạng trên trời, báo trước một cuộc
cách mạng trong lĩnh vực các quan hệ xã hội sắp xảy ra.
2. Về triết học :
Cuộc đấu tranh giữa Chủ Nghĩa Duy Vật và Chủ Nghĩa Duy Tâm thời lỳ
này diễn ra gay gắt. Ở thời kỳ này Chủ Nghĩa Duy Vật là thế giới quan của giai
cấp tư sản, giai cấp tiến bộ đang trong quá trình đấu tranh để hình thành phương

chủ yếu làm cho triết học duy vật thời kỳ này mang nặng tính máy móc siêu
hình.
Chính những điều kiện kinh tế - chính trị và khoa học tự nhiên thời cận
đại đã quy định những đặc trưng về mặt triết học thời kì này:
Thứ nhất, đây là thời kì thắng lợi của chủ nghĩa duy vật đối với chủ nghĩa
duy tâm, của những tư tưởng vô thần đối với hữu thần luận.
Ngô Thị Thanh Nga - CH15
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Thứ hai, chủ nghĩa duy vật thời kì này mang hình thức của chủ nghĩa duy
vật siêu hình, máy móc. Phương pháp siêu hình thống trị, phổ biến trong lĩnh
vực tư duy triết học và khoa học.
Thứ ba, đây là thời kì xuất hiện những quan điểm triết học tiến bộ về lĩnh
vực xã hội, nhưng nhìn chung vẫn chưa thoát khỏi quan điểm duy tâm trong việc
giải thích xã hội và lịch sử.
Thứ tư, trước sự phát triển mạnh mẽ của tư tưởng duy vật vô thần của thời
cận đại, chủ nghĩa duy tâm và thần học buộc phải có những cải cách nhất định.
Nhu cầu ấy được phản ánh đặc biệt trong triết học duy tâm chủ quan của nhà
triết học thần học người Anh G.Beccơli.
Những đặc điểm ấy thể hiện rõ nét trong quan niệm của một số triết gia,
điển hình như Bru nô,Galiê, Bê cơn, Hôp pơ, Đê các tơ, Xpi nô đa, Lốc cơ, Béc
cơ li, Hium
* Brunô(1548-1600):
Ông là một đại diện xuất sắc của chủ nghĩa duy vật vô thần: Engel đánh
giá ông là một người khổng lồ về hình thức, tinh thần và tính cách. Giáo hội coi
ông là tà đạo và ông đã từng bị trục xuất đi nhiều nước Châu Âu. Năm 1562 ông
quay về Ý và ông bị giáo hội kết án 6 năm tù và ngày 17 tháng 02 năm 1600,
ông bị toà án giáo hội thiêu sống ở “ Quảng trường hoa” La Mã.
Phạm trù trung tâm của triết học Brunô là cái duy nhất(UNO) được ông
lấy từ phái Platon mới và diễn giải dưới ngôn ngữ tự nhiên thần luận của mình.
UNO chính là thượng đế tồn tại dưới dạng tự nhiên. Nó là một thế giới độc lập

trái đất.
Brunô còn xây dựng học thuyết đơn tử. Theo học thuyết này, tất cả nói
chung cả vũ trụ đều được cấu tạo từ các đơn tử.
Về nhận thức luận: Brunô cho rằng đối tượng của nhận thức là giới tự
nhiên và ông đánh giá thấp vai trò của nhận thức cảm tính. Theo ông hạn chế lớn
nhất của cảm tính là không thấy được cái vô cùng hay, vô cùng không phải là đối
tượng của cảm giác, ông đề cao vai trò của trí tuệ con ngườivà chỉ thừa nhận một
Ngô Thị Thanh Nga - CH15
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
chân lý do triết học và khoa học đem lại. Theo ông con đường nhận thức phải từ
cảm giác đến lý trí và cuối cùng là trí tuệ.
Qua những quan điểm của Brunô ta thấy rằng ông là một đại diện tiêu
biểu của Chủ Nghĩa Duy Vật thời kỳ này chống lại Chủ Nghĩa Duy Tâm. Ông đã
không ngừng tuyên truyền các tư tưởng khoa học và Chủ Nghĩa Duy Vật triết
học và do hoảng sợ toà án giáo hội đã thiêu sống ông. Đây là bằng chứng cho
thấy cuộc đấu tranh gay gắt giữa Chủ Nghĩa Duy Vật và Chủ Nghĩa Duy Tâm
thời kỳ này.
* Phranxis Bêcơn (1561-1621)
Ông là người dáng lập ra triết học Duy Vật Anh Bêcơn thừa nhận sự tồn tại
khách quan của vật chất. Bêcơn là người phê phán gay gắt chủ nghĩa kinh viện,
coi chủ nghĩa kinh viện chỉ là vô ích, chỉ là những lập luận trừu tượng không có
nội dung, khoa học mới sẽ đem lại sức mạnh cho con người trong việc chinh
phục thế giới tự nhiên. Để đạt được điều đó nhận thức khoa học phải dựa trên
các sự kiện và từ đó khái quát thành những lý luận, phương pháp quy nạp dựa
trên các quan sát, phân tích, so sánh thực nghiệm là phương pháp chủ yếu để
nhận thức chân lý. Song để có được phương pháp trước hết phải loại bỏ những
“nhầm lẫn” cản trở côn đường nhận thức như “ nhầm lẫn của chúng tôi”, nhầm
lẫn của hang động.
Bêcơn là người đã đưa ra được các quan điểm duy vật. Ông quan niệm
rằng vật chất là tổng hợp của các hạt và cho rằng giới tự nhiên là tổng hợp của

Ông cho rằng cảm giác kinh viện là ngu ngốc, của mọi tri thức song ông cũng
không coi nhẹ vai trò của lý tính. Hốpxơ đã phát triển tư tưởng đúng đắn cho
rằng cơ sở của nhận thức là tri giác, cảm tính nhưng do hạn chế về mặt lịch sử,
Hốp xơ vẫn chưa hiểu được mối quan hệ biện chứng giữa cảm tính và lý tính.
Khi nêu ra quan điểm về con người và Nhà nước Hốpxơ cho rằng con
người là một thể thống nhất giữa tính tự nhiên và tính xã hội. Tính tự nhiên làm
cho con người đều giống nhau về thể xác và tinh thần. Khi con người còn nằm
trong trạng thái tự nhiên thì tính ích kỷ hung ác chiếm vị trí thống trị. Để khắc
phục trạng thái tự nhiên, con người đi tới thoả thuận, ký kết khế ước xã hội và
Ngô Thị Thanh Nga - CH15
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
“trạng thái tự nhiên” chuyển sang “trạng thái xã hội”. Như vậy, Nhà nước là do
nhân dân lập ra chứ không hề có nguồn gốc thần thánh.
Hốpxơ là một nhà triết học vô thần mọi lĩnh vực siêu nhiên đều bị loại ra
khỏi triết học của ông. Nhưng ông không triệt để. Ông quan niệm con người và
Nhà nước đều cần tôn giáo. Con người cần tôn giáo vì con người cần có lòng tin,
mà tôn giáo thì đưa lại niềm tin. Còn Nhà nước tôn giáo làm cái “đầy trói buộc
xã hội ”.
Tóm lại Hốpxơ là một nhà triết học Duy Vật. Ông đã nêu ra các quan
điểm duy vật đấu tranh chống lại Chủ Nghĩa Duy Tâm. Qua triết học của ông
chúng ta thấy rõ hơn cuộc đấu tranh gay gắt giữa Chủ Nghĩa Duy Vật và Chủ
Nghĩa Duy Tâm thế kỷ XVII.
* Rơnê Đêcáctơ (1596-1654)
Nếu như Bêcơn và Hốpxơ chỉ ra phương pháp cơ bản của khoa học là
phương pháp thực nghiệm, kinh nghiệm về thế giới tự nhiên thì ngược lại
Đêcáctơ lại đề cao vai trò của lý tính.
Triết học của Đêcáctơ là triết học nhị nguyên luận điển hình vì ông cho
rằng có hai thực thể đầu tiên tồn tại độc lập với nhau. Thực thể vật chất có quảng
tính hình thành nên thế giới vật chất còn thực thể tinh thần có tư duy tạo nên thế
giới tinh thần. Như vậy học thuyết vật chất và tinh thần của Đêcáctơ cho thấy

nguyên luận của Đê các tơ và ông lại là người phát triển Chủ Nghĩa Duy Vật và
chủ nghĩa duy lý của triết học Đê các tơ .
Xpi-nô-za coi giới tự nhiên như một thực thể sáng tạo duy nhất bao gồm
những đặc tính cơ bản đó là:
- Nó đang tồn tại trọn vẹn và đầy đủ.
- Nó là thực thể tồn tại hoàn toàn độc lập.
- Thực thể này là vô cùng vô tận về không gian và vĩnh hằng về thời
gian.
Ông quan niệm thực thể là nguyên nhân của mọi cái đang tồn tại vì thực
thể đồng nghĩa với bản chất vô tận nên thuộc tính của nó cũng nhiều vô tận.
Ngô Thị Thanh Nga - CH15
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Thực thể đồng nhất với tự nhiên không chỉ ở quảng tính mà còn ở tư duy. Nếu
như Đê các tơ quan niệm quảng tính và tư duy là những thuộc tính của hai thực
thể khác nhau.
- Thực thể vật chất và thực thể tinh thần.
Xpi-nô-za quan niệm hai thuộc tính này là cùng một thực thể thống nhất.
Như vậy học thuyết nhị nguyên luận của Đê các tơ đồng thời chống lại mọi quan
điểm cổ truyền của tôn giáo, cho rằng thượng đế là đấng sáng tạo ra tự nhiên và
con người. Tuy nhiên học thuyết thực thể của Xpi-nô-za cũng chưa thoát khỏi
tính siêu hình. Ông cho rằng thực thể là bất động, bất biến, vận động không phải
là một thuộc tính vốn có của thực thể mà là một dạng thức của vận động vô tận
tách rời thực thể, dùng để chuyển thực thể bất vận động thành thế giới của dạng
thức vận động. Xpi-nô-za là một nhà triết học Duy Vật vô thần trong hệ thống
triết học của ông, ông đã phê phán, nêu ra vai trò, bản chất và nguồn gốc của tôn
giáo. Tuy vậy, ông vẫn có những hạn chế vì ông chưa triệt để tức là vẫn thừa
nhận một mặt nào đó của mê tín.
Nhưng nói chung triết học của Xpi-nô-za là triết học Duy Vật vô thần, là
đại biểu xuất sắc của Chủ Nghĩa Duy Vật đấu tranh chống lại những quan điểm
sai trái của Chủ Nghĩa Duy Tâm.

bật của Chủ Nghĩa Duy Tâm chủ quan Anh.
Nhằm mục đích bảo vệ Chủ Nghĩa Duy Tâm, tôn giáo, tuyên truyền cho
Chủ Nghĩa Duy Tâm thần bí. Trước tiên Béc-cơ-li đã tấn công vào Chủ Nghĩa
Duy Vật. Theo ông “thực thể vật chất” là cơ sở của Chủ Nghĩa Duy Vật, nếu lật
đổ được tảng đá đó thì toàn bộ Chủ Nghĩa Duy Vật sẽ bị lật đổ.
Dựa vào quan điểm duy danh Béc-cơ-li đã phê phán khái niệm vật chất.
Ông cố biện bạch rằng chỉ có cái riêng lẻ, cái đơn nhất là tồn tại còn tất vả những
gì phổ biến trước hết là thực thể vật chất đều bị xem là trừu tượng, trống rỗng.
Sau khi phê phán gay gắt khái niệm “vật chất” của Chủ Nghĩa Duy Vật ông đã
đưa ra học thuyết duy tâm chủ quan để thay thế học thuyết của Chủ Nghĩa Duy
Vật, phủ nhận sự tồn tại khách quan của thế giới. Ông cho rằng sự vật là tổng
hợp của các cảm giác; cảm giác không phải là sự phản ánh sự vật mà là sự vật
thực tế; xoá bỏ cảm giác đi thì sự vật biến mất. Như vậy sự vật không sinh ra
cảm giác mà là cảm giác sinh ra sự vật. Sự vật là tập hợp những cảm giác, những
Ngô Thị Thanh Nga - CH15
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
biểu tượng mà biểu tượng chỉ tồn tại khi được tri giác. Ông cho rằng “tồn tại tức
là được tri giác”.
Không những đưa ra quan điểm duy tâm chủ quan mà ông còn chuyển
sang lập trường duy tâm khách quan. Ông luôn tìm mọi cách để bảo vệ Chúa.
Ông cho rằng sự vật tồn tại ngay cả khi không được con người tri giác nhưng lại
được chúa tri giác. Chúa là “tinh thần vũ trụ thiêng liêng”, là tinh thần vĩnh viễn,
phổ biến khắp nơi. Nhận thức bao trùm tất cả mọi vật.
Từ chỗ phủ nhận sự tồn tại khách quan của thế giới vật chất Béc-cơ-li đã
phủ nhận chân lý khách quan. Ông cho rằng: tìm không phải là tìm trong sự phù
hợp của ý thức với sự vật bên ngoài mà là sự so sánh các quan niệm trong ý thức
con người, là tính rõ ràng của các quan niệm, là sự phù hợp với ý Chúa.
Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng với quan điểm duy tâm triệt để Béc-
cơ-li đã ra sức chống lại Chủ Nghĩa Duy Vật. Ông được xem như một điển hình
cho cuộc đấu tranh của Chủ Nghĩa Duy Vật chống lại Chủ Nghĩa Duy Tâm. Ảnh

Hen-ve-ti-uýt (1715-1771) đã góp phần quan trọng vào sự phát triển của triết học
Duy Vật vô thần đấu tranh mạnh mẽ chống lại thần học, tôn giáo, duy tâm. Họ
đã đấu tranh kiên quyết chống lại tôn giáo, kêu gọi đẩy mạnh nghiên cứu khoa
học, giới tự nhiên. Họ cho rằng không nắm được các quy luật tự nhiên thì con
người không thể có hạnh phúc. Mục đích của khoa học và triết học là phải nhận
thức và chinh phục tự nhiên.
Tuy có nhiều tiến bộ vượt bậc về tư tưởng song trong việc giải quyết các
vấn đề cơ bản của triết học các nhà triết học Pháp thừa nhận vật chất, giới tự
nhiên là cái có trước, ý thức là cái có sau do vật chất sinh ra. Các nhà Duy Vật
Pháp cho rằng vật chất là vĩnh cửu, là vô tận, không thể biến đổi vật chất thành
hư vô, cũng không thể từ hư vô trở thành vật chất được. Vật chất không do ai
sáng tạo ra và cũng không ai tiêu diệt được. Không gian, thời gian là thuộc tính
cơ bản của vật chất . Vận động theo họ là biểu hiện hoạt tính của vật chất và gắn
liền với vật chất nhờ vận động mà tự nhiên biến từ trạng thái này sang trạng thái
khác.
Ngô Thị Thanh Nga - CH15
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tuy có nhiều tiến bộ vượt bậc về tư tưởng song các nhà triết học Pháp thế
kỷ XVIII cũng chưa thoát ra khỏi quan điểm duy tâm trong việc giải quyết các
vấn đề xã hội. Họ cho rằng sự phát triển của xã hội và mối quan hệ xã hội giữa
con người đều phụ thuộc vào ý kiến đặc biệt là ý kiến của những người cầm đầu
Nhà nước, những người có uy tín thậm chí là của tôn giáo. Như vậy là cuộc đấu
tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm có điểm khác nhau so với các
thời kỳ trước đó trong lịch sử triết học. Nhưng cuộc đấu tranh này ở triết học
Pháp đã chứng tỏ rằng đây là vấn đề luôn luôn diễn ra ở mọi thời đại. Mặc dù
còn có nhiều thiếu sót, song Chủ Nghĩa Duy Vật Pháp đã có tác động tích cực
đến việc phát triển tri thức khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, có ảnh hưởng
đến cuộc đấu tranh chính trị xã hội thời kỳ bấy giờ. Nó đóng vai trò là cơ sở triết
học cho những tư tưởng của cách mạng tư sản Pháp.
Phải nói rằng cuộc đấu tranh giữa Chủ Nghĩa Duy Vật và Chủ Nghĩa Duy