VẤN ĐỀ CON NGƯỜI VÀ “CHIẾN LƯỢC TRỒNG
NGƯỜI” TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống những luận điểm
khoa học rộng lớn, sâu sắc và phong phú trên nhiều lĩnh vực. Di
sản tư tưởng Hồ Chí Minh là một kho tàng đầy ắp những giá trị
nhân văn cao cả. Trong đó vấn đề “con người” và “chiến lược
trồng người” của Bác được quan tâm thường xuyên và đề cập
một cách sâu sắc nhất. Ở Hồ Chí Minh, khái niệm con người luôn
luôn được nhắc đến như một mục tiêu thiêng liêng và cao cả của
sự nghiệp cách mạng mà cả cuộc đời Người hằng theo đuổi. Tư
tưởng về con người, về việc giải phóng và phát triển con người,
coi con người là nhân tố quyết định thành công của cách mạng
luôn quán xuyến trong tư duy, đường lối và phương pháp lãnh
đạo cách mạng của Hồ chí Minh. Người đã bộc bạch ham muốn
tột độ của Người là: Đất nước được hoàn toàn độc lập, tự do.
Đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành. Vì
sự ham muốn tột độ đó mà Hồ Chí Minh đã phải trải qua 30 năm
bôn ba ở nước ngoài, phải sống xa gia đình, quê hương, đất nước,
chịu đựng bao khó khăn, gian khổ, phải vượt qua vô vàn những
gian truân, thử thách để tìm ra chân lý cách mạng, con đường
cách mạng giành độc lập, tự do cho Tổ quốc và hạnh phúc cho
nhân dân.
1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người
Hồ Chí Minh đã chỉ rõ cho chúng ta một định nghĩa về
“con người”. Chữ “người” nghĩa là gia đình, anh em, người thân,
họ hàng, bầu bạn, nghĩa là đồng bào cả nước. Rộng hơn nữa là
người cùng khổ, cả loài người. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh
1
không có con người trừu tượng, mà rất cụ thể. Con người ở bất
cứ đâu và bao giờ cũng vậy, không tồn tại ở một bình diện, một
chiều, mà ở nhiều bình diện, nhiều chiều, bởi vì nó được đặt vào

người cách mạng. Hồ Chí Minh chưa bao giờ nhìn nhận con
người một cách chung chung, ở mọi nơi, mọi lúc, trong mọi hoàn
cảnh, Người luôn quan tâm đến lợi ích của con người với tư cách
nhu cầu chính đáng. Đem lại lợi ích cho con người chính là tạo ra
động lực vô cùng lớn lao cho sự nghiệp chung, vì nếu như những
nhu cầu, lợi ích của mỗi cá nhân không được quan tâm thỏa đáng
thì tính tích cực của họ sẽ không thể phát huy được. Trong khi
phê phán một cách nghiêm khắc chủ nghĩa cá nhân, Người viết:
Đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân không phải là giày xéo lên
lợi ích cá nhân. Mỗi người đều có tính cách riêng, sở trường
riêng, đời sống riêng của bản thân và của gia đình mình. Khi bàn
về một nền dân chủ chân chính, không hình thức, không cực
đoan, Hồ Chí Minh cho rằng ở đó mỗi con người cụ thể phải
được đảm bảo những quyền lợi và nghĩa vụ của mình theo hiến
pháp và pháp luật. Con người, với tư cách là những cá nhân,
không tồn tại biệt lập mà tồn tại trong mối quan hệ biện chứng
với cộng đồng dân tộc và với các loài người trên toàn thế giới.
Một điểm khác căn bản, khác về chất, giữa quan điểm của
Hồ Chí Minh với quan điểm của các nhà Nho yêu nước xưa kia,
kể cả các bậc sĩ phu tiền bối gần thời với Hồ Chí Minh về con
người đó là niềm tin vào quần chúng. Các nhà Nho phong kiến
xưa kia có những tư tưởng tích cực "lấy dân làm gốc", chủ trương
khoan thư sức dân, nhưng quan điểm của họ mới chỉ dừng lại ở
chỗ coi việc dựa vào dân cũng như một "kế sách", một phương
3
tiện để thực hiện mục đích "trị nước", "bình thiên hạ". Còn quan
điểm của Hồ Chí Minh là: Trong bầu trời không có gì quý bằng
nhân dân. Trong thế giới không có gì mạnh bằng lực lượng đoàn
kết toàn dân. Lòng tin mãnh liệt và vô tận của Hồ Chí Minh vào
dân, vào nhân tố con người của Người thống nhất với quan điểm

người.
Quan niệm về con người, coi con người là một thực thể
thống nhất của "cái cá nhân" và "cái xã hội", con người tồn tại
trong mối quan hệ biện chứng giữa cá nhân với cộng đồng, dân
tộc, giai cấp, nhân loại; yêu thương con người, tin tưởng tuyệt đối
ở con người, coi con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của
sự nghiệp giải phóng xã hội và giải phóng chính bản thân con
người, đó chính là những luận điểm cơ bản trong tư tưởng về con
người của Hồ Chí Minh.
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến lược trồng người
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, trồng người là một sự nghiệp
có tính chiến lược. Người mong muốn biến khát vọng và chủ
trương của các thế hệ cha anh về “khai dân trí” thành hiện thực.
Do đó, ngay sau khi giành được chính quyền, Hồ Chí Minh đã
thực hiện một sự nghiệp khai dân trí rộng lớn chưa từng có trong
lịch sử nước ta và thu được những thành tựu hết sức to lớn, mặc
dù sự nghiệp ấy được tiến hành trong điều kiện chiến tranh khốc
liệt. Người đã xác định “chống giặc dốt” là nhiệm vụ quan trọng
trong sáu nhiệm vụ cấp bách của đất nước lúc bấy giờ, là bước
khởi đầu và cũng là nhiệm vụ thường xuyên của sự nghiệp mở
mang dân trí. Người chỉ rõ: Dốt nát cũng là kẻ địch Địch ngoại
xâm dựa vào địch dốt nát để thi hành chính sách ngu dân. Địch
5
dốt nát dựa vào địch thực dân để đưa dân ta vào nơi mù quáng.
Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu. Từ đó sự nghiệp giáo dục trở
thành sự nghiệp của toàn thể dân tộc, và đối tượng của giáo dục
cũng là toàn thể dân tộc. Người chắt chiu, chăm lo, rèn luyện
từng con người, mở những lớp huấn luyện cho từng tốp nhỏ học
trò với cả tấm lòng nhiệt thành, kiên trì nhẫn nại. Đồng thời
người thường xuyên tổng kết kinh nghiệm của các phong trào

nhân dân. Đặc biệt, người coi việc đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ
thanh niên, thiếu niên nhi đồng là vấn đề có ý nghĩa chiến lược to
lớn và lâu dài. Người coi thanh niên là lực lượng có ý chí và nghị
lực vượt mọi khó khăn. Luôn xung phong đi đầu trong sự nghiệp
chiến đấu và xây dựng CNXH. Coi thiếu niên nhi đồng là người
chủ tương lai của nước nhà.
Tư tưởng “Trồng người” của Hồ Chí Minh rất khoa học và
toàn diện cả về nội dung và phương pháp. Người chỉ rõ: “Việc
xây dựng con người cũng phải có ý định rõ ràng như nhà kiến
trúc”. Hiểu sâu sắc học thuyết cách mạng không ngừng, nhìn thấu
quá khứ và tương lai. Hồ Chí Minh luôn có một lòng yêu thương,
tin tưởng mãnh liệt ở thanh niên, ở thế hệ trẻ, thấy trước được
những đỉnh cao mà con người Việt nam sẽ đạt tới. “Non sông
Việt nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có
bước tới đài vinh quang để sánh vai các cường quốc năm châu
được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của
các em”.
Trong công cuộc “Trồng người” Hồ Chí Minh bắt đầu từ
xây dựng nền tảng đạo đức. người thường xuyên bồi dưỡng cái
nền tảng ấy cho con người. Bác khẳng định: “Cũng như sông thì
7
có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn, cây cũng
phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng thì phải
có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không
lãnh đạo được nhân dân”. Vì vậy, người đòi hỏi tất cả mọi người,
không trừ một ai, không trừ một cấp nào đều phải thường xuyên
trau dồi đạo đức cách mạng vững bền. Hồ Chí Minh hết sức coi
trọng đạo đức, song cũng rất mực coi trọng tài năng. Người trân
trọng đón mời, ưu đãi và trao thực chất, thực quyền cho những
người có tài năng. Mặt khác, Hồ Chí Minh đòi hỏi mọi người

Hồ Chí Minh chỉ rõ, nêu gương là một phương pháp quan
trọng. Người dạy: Những gương người tốt, làm việc tốt muôn
hình muôn vẻ là vật liệu quý để các chú xây dựng con người lấy
gương người tốt, việc tốt để hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một
trong những cách tốt nhất để xây dựng Đảng, xây dựng các tổ
chức cách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược “trồng
người” chính là sự kết tinh những tinh hoa cao đẹp của truyền
thống dân tộc, nhân loại và tư tưởng của thời đại, tư tưởng nhân
đạo cộng sản. Ngày nây trong sự nghiệp đổi mới của đất nước,
cùng với những mặt tích cực của cơ chế thị trường, những tác
động tiêu cực đang xói mòn đạo đức, đời sống văn hóa của nhân
dân ta. Song Đảng ta nhất quán cho rằng: Chăm sóc, bồi dưỡng,
phát huy nhân tố con người vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã
hội dân chủ, công bằng, văn minh. Và phát triển con người với tư
cách vừa là động lực, vừa là mục đích của cách mạng, của sự
nghiệp đổi mới đất nước Con người là vốn quý nhất, là nhân tố
9
quyết định thành công của cách mạng, chăm lo cho hạnh phúc
của con người là mục tiêu phấn đấu của chế độ ta.
Kết luận
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người và chiến lược “trồng
người” chính là sự kết tinh những tinh hoa cao đẹp của truyền
thống dân tộc, nhân loại và tư tưởng của thời đại: Tư tưởng nhân
đạo cộng sản. Ngày nay, trong sự nghiệp đổi mới của đất nước,
cùng với những mặt tích cực của cơ chế thị trường, những tác
động tiêu cực đang xói mòn đạo đức, đời sống văn hóa của nhân
dân ta song Đảng ta vẫn nhất quán quan điểm: Chăm sóc, bồi
dưỡng, phát huy nhân tố con người vì mục tiêu dân giàu, nước
mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và "phát triển con

11