LỜI CẢM ƠN!

Khóa luận được hoàn thành với sự hướng dẫn khoa học, sự chỉ bảo tận tình
của ThS. Lò Bình Minh, sự quan tâm của Phòng Đào tạo, Ban chủ nhiệm khoa
Ngữ Văn, thư viện nhà trường, các thầy cô bộ môn Văn học trung đại và các bạn
sinh viên K51 Đại học Sư phạm Văn - Giáo Dục Công Dân.
Nhân dịp khóa luận được công bố, em xin chân thành cảm ơn sự quan tâm,
giúp đỡ của các thầy cô. Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ThS. Lò
Bình Minh, người thầy đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ em trong quá trình thực hiện
khóa luận này.

Sơn La, tháng 05, năm 2014
Người viết
Từ Thị Thủy
MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2
3. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu 6
4. Phương pháp nghiên cứu 7
5. Những đóng góp của khóa luận 8
6. Cấu trúc của khóa luận 8
CHƢƠNG 1. HỒ XUÂN HƢƠNG VÀ THƠ TRỮ TÌNH VIẾT VỀ THIÊN
NHIÊN 9
1.1. Thơ trữ tình 9
1.2. Hồ Xuân Hương, thơ và đời 10
1.2.1. Cuộc đời và con người 10
1.2.1.1. Cuộc đời 10
1.2.1.2. Con người 14
1.2.2. Thơ ca 17

tượng của chân, thiện, mĩ. Đây là lý do để nhiều thi sĩ xưa tìm đến thiên nhiên
như một người bạn tri kỉ và một trong những cách thể hiện quen thuộc đó là
thông qua hình ảnh thiên nhiên nhằm mục đích biểu hiện sâu sắc kín đáo tư
tưởng, tình cảm của tác giả.
1.2. Sự nghiệp thơ văn và tiểu sử nữ sĩ Hồ Xuân Hương luôn là đề tài nóng
hổi cho các nhà nghiên cứu, vì cho đến nay vẫn chưa có một tài liệu nào cung
cấp đầy đủ, chính xác thông tin về bà. Đặc biệt những vần thơ trữ tình viết về
thiên nhiên của Xuân Hương có giá trị rất lớn đóng góp vào sự nghiệp thơ văn
của nhà thơ. Nhưng những tác phẩm đó được các nhà nghiên cứu đề cập và tìm
hiểu rất ít. Người viết khóa luận là một sinh viên chuyên ngành Ngữ Văn, sau
khi tốt nghiệp sẽ trực tiếp giảng dạy cho nên việc hiểu biết về giá trị hình ảnh
thiên nhiên trong thơ trữ tình rất cần thiết, bởi nó giúp nâng cao khả năng cảm
thụ văn chương, khả năng phân tích tác phẩm sâu sắc, gợi cảm. Qua đó mới
mong có được giờ giảng sinh động, có sức truyền cảm mạnh, thể hiện được tất
cả nội dung, tư tưởng, tình cảm của nhà văn nhà thơ và thu hút được hứng thú
của học sinh.
1.3. Hiện nay, Chương trình Trung học phổ thông, Trung học cơ sở và các
trường Chuyên nghiệp có đưa tác phẩm của Hồ Xuân Hương vào giảng dạy và
nghiên cứu với số tiết rất ít. Vì vậy để cảm nhận được cái hay, cái tinh tế trong
những bài thơ của bà gặp không ít khó khăn.
Việc tìm hiểu nghiên cứu thơ Hồ Xuân Hương đã có một quá trình lịch sử
nghiên cứu lâu dài. Tuy nhiên chưa có một công trình nào tập trung nghiên cứu
2

chuyên sâu và riêng biệt về hình ảnh thiên nhiên trong thơ bà. Do vậy để có
được cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn, chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài: “Tìm
hiểu thơ trữ tình viết về thiên nhiên của Hồ Xuân Hương”.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Thơ viết về thiên nhiên trong văn học trung đại
Thiên nhiên là nguồn cảm hứng bất tận của văn chương. Mây sớm, trăng

cứu quan tâm. Trong Nguyễn Trãi về tác gia tác phẩm do Nguyễn Hữu Sơn
tuyển chọn, Nguyễn Thiên Thụ đã nhận định: “Với Nguyễn Trãi cũng như các
thi nhân khác, thiên nhiên là nguồn mĩ cảm vô cùng phong phú, đã làm cho tâm
hồn thi nhân rung động Thi nhân như là một kẻ đi tìm cái đẹp và thiên nhiên
với muôn vàn vẻ đẹp đã gọi mời thi nhân thưởng thức.” [5, tr.668]
Trần Thanh Mại khi nghiên cứu về tình yêu thiên nhiên trong thơ Nguyễn
Trãi đã khẳng định: “Thơ viết về thiên nhiên chiếm phần phong phú nhất và
cũng là thành công nhất trong di sản thơ của Nguyễn Trãi.” [10, tr.171]
Thiên nhiên trong thơ Nguyễn Khuyến cũng được nhiều nhà nghiên cứu
nhận xét và đánh giá:
Đặng Thị Hảo với bài viết về đề tài thiên nhiên và quan niệm thẩm mĩ đã
khẳng định: “Thơ thiên nhiên chỉ chiếm một phần ba trong tổng số hơn bốn trăm
bài thơ ông để lại, nhưng những cống hiến quan trọng của nhà thơ trên phương
diện này đã đưa ông lên vị trí những thi sĩ - danh họa tầm cỡ của thơ ca cổ điển
Việt Nam. Mảng thơ phong cảnh được ông viết bằng cả hai thứ văn tự Hán Việt
của ông là những sắc thái khác nhau của cùng một phong cách nghệ thuật thống
nhất - phong cách Yên Đổ - góp phần vào việc khẳng định khả năng biểu hiện kì
diệu của thơ thiên nhiên trước mọi vấn đề của đời sống xã hội, đời sống tinh
thần, tình cảm của con người” [6, tr.258]. Tác giả bài viết còn chỉ ra sự kế
thừa và phát triển của Nguyễn Khuyến khi sáng tác về mảng đề tài thiên
nhiên trong thơ ca trung đại Việt Nam. Đồng thời chỉ ra những nét đặc sắc
trong nghệ thuật miêu tả thiên nhiên của nhà thơ như sau: “Nhà thơ tái hiện
thiên nhiên bằng một bút pháp nghệ thuật điêu luyện, bằng kiểu quan sát tinh
tường, một trực giác nhạy bén trước vẻ đẹp đa dạng của thiên nhiên, cùng với
tình yêu quê hương hồn nhiên mà sâu sắc. Dường như không phút nào nhà
thơ ngừng theo dõi và tái hiện những bức tranh thiên nhiên sống động quanh
4

mình. Ông quan sát thiên nhiên, tắm mình trong thế giới muôn ngàn màu sắc
đó với niềm thích thú đặc biệt.” [6, tr.260]

nhận diện ở thế cận cảnh, được đặc tả ở các chi tiết cụ thể. Trước hết nữ sĩ quan
tâm tới những địa danh xác định như là những đèo, kẽm, hang, động ngay cả
thiên nhiên có tính duy linh vũ trụ thuộc phạm trù “cái cao cả” cũng được kéo
lại ở đời thường phong tục ”. [17, tr.31, 32]
Ông Nguyễn Lộc cho rằng: “Hồ Xuân Hương không phải đem cái lăng
loàn bôi nhọ cảnh đẹp đất nước mà thực tế bà có dụng ý bôi nhọ những cảnh
chùa chiền góp phần làm mê hoặc con người”. [7, tr.43]
Ông Đỗ Đức Hiếu trong bài Thế giới thơ Nôm Hồ Xuân Hương cùng một
quan niệm với Nguyễn Lộc đã nêu rõ: “Ở đây không hề có cái “tục”, mà chỉ có
cái tự nhiên, cái đẹp, sức sống của tồn tại con người. Không phải vấn đề đạo lý
mà vấn đề triết lý, triết lý tự nhiên và triết lý cái đẹp”. [7, tr.42]
Hay trong cuốn “Nghĩ về thơ Hồ Xuân Hương” của Lê Trí Viễn, nhà
nghiên cứu Lê Hoài Nam đã nhận xét tình yêu thiên nhiên của bà chúa thơ Nôm
như sau: “Xuân Hương yêu thiên nhiên và sau Xuân Hương thiên nhiên trong
cái độ phát triển sung sức của nó nhưng không cứ gì thiên nhiên, tất cả những
cái gì dồi dào sức sống, biểu hiện được cuộc sống là Xuân Hương đều trìu
mến”. [14, tr.162]
Nhà thơ Xuân Diệu với bài Hồ Xuân Hương - bà chúa thơ Nôm cho rằng:
“Hồ Xuân Hương đến với cảnh vật đất nước ta rất đậm đà, thắm thiết. Cái thắm
thiết ấy có khi vượt quá xa cái mức thường tình. Hồ Xuân Hương là một nghệ sĩ
lớn biết phun tâm hồn mình vào cảnh vật làm cho chúng sống lên ngồn ngộn!”
[1, tr.478]. Nói về cách miêu tả cảnh vật, Xuân Diệu tiếp tục đưa ra nhận xét khá
xác đáng: “Ngoài Xuân Hương ra, hỏi tác giả nào sờ mó rậm rạp, đã mó lam
nham, đã có được mười đầu ngón tay tinh tế tiếp xúc với các mặt phẳng hay mặt
gồ ghề của các vật? mà nói rộng thêm hai bàn tay của Xuân Hương sinh động
biết chừng nào! hai bàn tay ấy phải khua, phải vỗ, phải đấm, phải móc, phải
đâm, phải thụi”. [1, tr.480]
Nhà phê bình văn học Lại Nguyên Hân trong bài Tinh thần phục hưng
trong thơ Hồ Xuân Hương đã đề cao cái tự nhiên trong thơ bà theo tinh thần
phục hưng Châu Âu và đặt ra các vấn đề quyền tự nhiên. Ông viết: “Hồ Xuân

thơ của tác giả.

7 Bên cạnh đó, khóa luận này đóng góp tiếng nói của mình vào việc tìm hiểu
thơ Hồ Xuân Hương, nhất là hình ảnh thiên nhiên được sử dụng trong thơ của
bà. Nâng cao sự hiểu biết, năng lực khám phá, cách tiếp cận và cảm thụ thơ Hồ
Xuân Hương.
Khóa luận nghiên cứu thành công sẽ là tài liệu tham khảo cho những ai yêu
mến, thích thú, quan tâm đến thơ Hồ Xuân Hương nói chung và các sinh viên
ngành Ngữ Văn nói riêng trong học tập, nghiên cứu và giảng dạy.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Hồ Xuân Hương sử dụng rất nhiều hình ảnh thiên nhiên trong các tác phẩm
thơ của mình. Nhưng với khóa luận này, chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu thiên
nhiên trong những bài thơ trữ tình của nhà thơ. Để qua đó góp thêm cái nhìn về
giá trị biểu đạt, giá trị thẩm mỹ của thiên nhiên trong các sáng tác của bà.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để triển khai nhiệm vụ đặt ra khóa luận này vận dụng các phương pháp cơ
bản sau:
4.1. Phương pháp thống kê phân loại
Phương pháp thống kê phân loại sẽ giúp cho người làm khóa luận có kết
quả cụ thể, khách quan, đảm bảo độ chính xác cao. Qua đó thấy được sự xuất
hiện của các hình ảnh thiên nhiên nhiều hay ít, tỷ lệ cao hay thấp trong hệ thống
thơ trữ tình của bà. Chẳng hạn khi nghiên cứu 77 bài thơ chữ Nôm có tới 17 bài
viết về thiên nhiên chiếm 22.07%. Trong 38 bài thơ chữ Hán có tới 17 bài viết
về thiên nhiên chiếm 44.7%.
Có thể khẳng định: Đây là một phương pháp rất quan trọng và cần thiết cho
việc nghiên cứu khóa luận. Nó không chỉ giúp cho khóa luận được loogic, rõ
ràng, sâu sắc mang tính khoa học và khách quan cao mà nó còn giúp người

VIẾT VỀ THIÊN NHIÊN

1.1. Thơ trữ tình
Thơ trữ tình Trữ tình là có nội dung phản ánh đời sống bằng cách bộc lộ
trực tiếp ý thức của con người, nghĩa là con người tự cảm thấy mình qua
những ấn tượng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới và nhân
sinh. [15, tr.373]
Đã có rất nhiều nhà nghiên cứu văn học đưa ra khái niệm thơ trữ tình.
Chúng tôi theo khái niệm thơ trữ tình được trình bày trong từ điển thuật ngữ
văn học: Thơ trữ tình là thuật ngữ chỉ chung các thể thơ thuộc loại trữ tình trong
đó, những cảm xúc và suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các
hiện tượng đời sống được thể hiện trực tiếp. Tính chất cá thể hóa của cảm nghĩ
và tính chất chủ quan hóa của sự thể hiện là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ
tình. Là tiếng hát của tâm hồn, thơ trữ tình có khả năng thể hiện những biểu hiện
phức tạp của thế giới nội tâm, từ các cung bậc tình cảm cho tới những chính
kiến, những tư tưởng triết học. [4, tr.317].
Thơ trữ tình có thể chia bằng rất nhiều cách, chia theo cách nào tùy thuộc
vào truyền thống văn học cụ thể. Trước đây, trong văn học Châu Âu, người ta
thường chia ra làm bi ca, tụng ca, thơ trào phúng.
Ngày nay người ta dựa vào đối tượng đã tạo nên xúc cảm của nhà thơ để
phân loại thơ. Gồm có trữ tình tâm tình, trữ tình phong cảnh, trữ tình thế sự, trữ
tình công dân.
Thơ trữ tình viết về thiên nhiên thuộc loại trữ tình phong cảnh. Loại trữ tình
này nói về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên: Cây cỏ, vườn tược, núi
đồi sông biển Biết nhận ra vẻ đẹp của thiên nhiên, biết giao hòa tình cảm với
thiên nhiên, con người tự mở rộng tầm nhìn, tầm sống của mình với môi trường
xung quanh. Thế giới tâm hồn sẽ phong phú và cân bằng hơn. Cảnh trí thiên
nhiên cũng có thể là nơi trú ẩn của những tâm hồn tiêu cực, muốn tìm trong
thiên nhiên một nơi để xa lánh xã hội. Ta cần nhận ra màu sắc và ý nghĩa khác
nhau của các bài thơ viết về thiên nhiên.

10 -1964, Trần Thanh Mại phát hiện một tập thơ chữ Hán với nhan đề Lưu
Hương Ký mà tên tác giả cũng lại là Hồ Xuân Hương. Tập thơ này còn cho biết
11

Xuân Hương còn là bạn tình của tác giả Truyện Kiều. Nhưng sách này còn cho
hay rằng Hồ Xuân Hương là con ông Hồ Sĩ Danh (1706-1783) em cùng cha với
Hồ Sĩ Đống (1739-1786). Vấn đề trở nên rắc rối! Càng rắc rối thêm là đến năm
1974, một tài liệu mới được công bố nêu thêm một nghi vấn về lai lịch của bậc
tài tử này: Trên Tạp chí Văn học số 3/1974, có đăng bản dịch Xuân Hương đàm
thoại của Tam Nguyên Trần Bích San (1840-1877) một danh nhân của Nam
Định. Bài này cho biết vào năm Tự Đức 22 (1870) một nhóm văn nhân họp bàn
cuối năm. Một người đến chậm cáo lỗi vì phải đi dự đám tang của “tài nữ quê
Nghệ An, hiệu là Cổ Nguyệt Đường: Nàng ở Từ Sơn, mộ mai táng bên núi
Nguyệt Hằng”.
Như vậy có một Hồ Xuân Hương mất vào năm 1870 và mộ bên núi
Nguyệt Hằng tức núi Chè, nay thuộc huyện Tiên Sơn, Bắc Ninh. Bà là người
Nghệ An cũng là tài nữ có kiếp sống long đong. Lại cũng nhắc đến một bài
thơ của hoàng tử Tùng Thiện Vương theo bài thơ này thì có một Hồ Xuân
Hương mà phần mộ ngay ở Hà Nội và nàng mất trước năm 1842 là năm Tùng
Thiện Vương ra thăm Hà Nội.
Vậy ai là bà chúa thơ Nôm? Vấn đề đang treo ở đấy thì đến năm 1985, ông
Hoàng Xuân Hãn trên tạp chí Khoa học xã hội in ở Pháp, với nhiều thư tịch, tư
liệu mới tìm ra đã chứng minh rằng Hồ Xuân Hương - Bà chúa thơ Nôm và Hồ
Xuân Hương - tác giả Lưu Hương Ký (bạn tình của Nguyễn Du) cùng với Hồ
Xuân Hương có phần mộ ở Hà Nội chỉ là một người. Và ông Hoàng còn cho biết
rằng khoảng năm 1818 Hồ Xuân Hương đang làm vợ lẽ của viên quan Tham
hiệp trấn Yên Quảng (nay là tỉnh Quảng Ninh), tên là Trần Phúc Hiển.
Chúng ta rất tức tối và đau đớn, đứng trước tình cảnh không biết ngày sinh
tháng đẻ, năm mất của một thi hào như Xuân Hương, biết không đích xác về đời
của bà, nghi vấn một số bài thơ không biết có phải của bà hay không. Vì ta

Nòng nọc đứt đuôi từ đây nhé!
Nghìn vàng khôn chuộc dấu bôi vôi!
3.Thời ông phủ Vĩnh Tường - một người chồng của Xuân Hương là một
ông thủ khoa làm quan đến tri phủ Vĩnh Tường. Trong cảnh lẽ mọn đó Xuân
Hương nào có được cái hạnh phúc ngắn ngủi như của bà Đoàn Thị Điểm. Cuộc
13

tình duyên với ông thủ khoa cũng chẳng có gì là vui sướng, và cũng chỉ được ít
lâu thì chồng mất. Nhưng lần này Xuân Hương không phải cộc lốc như đối với
Tổng Cóc mà nàng khóc với bao suy nghĩ, một tiếng khóc nấc hai lần:
Trăm năm ông phủ Vĩnh Tường ôi!
Cái nợ ba sinh đã trả rồi.
Chôn chặt văn chương ba thước đất,
Tung hê hồ thỉ bốn phương trời.
Cán cân tạo hóa rơi đâu mất,
Miệng túi càn khôn thắt lại rồi.
Hăm bảy tháng trời đà mấy chốc
Trăm năm ông phủ Vĩnh Tường ôi!
4. Thời Chiêu Hổ - các sách ghép lại giai thoại giữa Xuân Hương và
Chiêu Hổ nhưng vẫn không rõ: hai người xướng họa với nhau vào đoạn đời nào
của Xuân Hương khi bà đã hai đời chồng? Xuân Hương và Chiêu Hổ bình đẳng
lạ lùng, Xuân Hương không cho mình là “phận đàn bà” đào tơ liễu yếu, chịu
thua sút đàn ông như tư tưởng thông thường thời ấy, Xuân Hương đối chọi nhau
từng chữ với Chiêu Hổ, đua ganh nhau từng vần thơ.
Người ta kể lại rằng: có lần Xuân Hương hỏi vay Chiêu Hổ năm quan
tiền, Chiêu Hổ đã hẹn cho vay rồi, nhưng đưa có ba quan. Xuân Hương ngang
nhiên gọi Chiêu Hổ là Cuội:
Bao giờ thong thả lên chơi nguyệt,
Nhớ hái cho xin nắm lá đa!
Chiêu Hổ cũng chẳng phải tay vừa, họa lại nguyên vần đe Xuân Hương:

Còn Xuân Diệu thì gọi thẳng bà là nhà thơ dòng Việt, là bà chúa thơ Nôm,
kể về độc đáo thì đứng vào hàng bậc nhất trong văn học Việt Nam, mà lại hai
lần độc đáo vì đó là một người phụ nữ dám “ví đây đổi phận làm trai được”, và
Xuân Diệu cho rằng nàng đã thực sự làm trai rồi trong xã hội cũ. Thơ của người
dám làm trai ấy lại hết sức phụ nữ, người đàn bà ấy đã cất tiếng lên thì đố ai
nghe một lần mà có thể quên được: “Thơ ấy không chịu ở trong khuôn khổ
thông thường, một thứ thơ muốn lặn sâu vào sự vật được hàng vạn người đồng
tình ủng hộ”.
15

Hồ Xuân Hương sinh ra vào cuối triều Lê (1592 - 1788), một thời kì khủng
hoảng và đầy những biến động trầm trọng. Năm 1767, Trịnh Sâm lên ngôi chúa
mê tửu sắc, bị bệnh kì quái, sợ nắng gió, ngày đêm ở trong cung kín như bưng.
Yêu Thị Huệ, Trịnh bỏ con trưởng là Trịnh Khải lập con thứ là Trịnh Cán, gây
ra bè đảng trong cuộc tranh giành quyền lực. Chúa Trịnh và chúa Nguyễn đánh
nhau kéo dài luôn nửa thế kỷ, nhân dân Đàng Ngoài cũng như Đàng Trong rất
khổ sở. Dưới sự cai trị của chúa Trịnh, nhiều thứ thuế nặng nề, phiền phức đè
lên người dân, lại thêm các thiên tai như hạn hán, mất mùa liên tiếp. Nhưng vua
chúa thì sống một cuộc sống cực kỳ xa hoa, trụy lạc. Do khổ sở cùng cực tức
nước vỡ bờ, trước hỗn cảnh đó nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân ùn ùn nổ ra
liên tiếp khắp nơi còn quan lại chỉ biết cách lấy nịnh hót, luồn cúi làm lẽ sống.
Nhân dân sống trong cảnh loạn li, các giá trị đạo đức bị băng hoại. Bao nhiêu
nghĩa quân thần, tình gia quyến, bao nhiêu ước thức luân lý bị bật nhào. Bởi
thế bao nhiêu cặn bã xã hội đều nổi trên mặt. Những bậc già cả, những vị có học
nhìn thời cuộc đâm chán nản, trái lại những kẻ cơ hội thỏa mãn những mưu đồ
vô đạo, bất chính. Đây là giai đoạn suy tàn của những luân lý giáo điều Nho giáo
và sự trỗi dậy của những tư tưởng cá nhân tự do, muốn đả phá và giải phóng
khỏi ràng buộc của những định kiến Nho giáo.
Nàng sinh ra trong cái xã hội rối ren, đầy rẫy những bất công mọi giá trị
đạo đức bị lật nhào. Con người Hồ Xuân Hương bị ném vào cái xã hội đó và ta

cho cách nói của người Việt Nam - thay vì dùng chữ Hán, ngôn ngữ của tầng lớp
quan lại cao cấp. Việc chọn viết bằng chữ Nôm của bà, như Chaucer đã chọn
viết bằng tiếng Anh và Dante chọn viết bằng tiếng Italia, đem lại cho thơ ca của
bà một chiều hướng Việt Nam đặc biệt tràn ngập với cách ngôn và thói quen nói
chuyện của người thường dân. Quả vậy nhà thơ hiện đại Xuân Diệu đã gọi bà là
“Bà chúa thơ Nôm”.
Nhưng cuối cùng điều mà chúng ta thấy rõ là ở chỗ phần lớn trong thơ bà -
mỗi bài thơ là một kì công về thơ trữ tình theo kiểu Đường luật - đều mang hai
cách hiểu: mỗi bài thơ đều ẩn dấu trong nó một bài thơ khác với nghĩa sắc dục.
Trong những bài thơ này chúng ta có thể được giới thiệu quang cảnh về ba mỏm
đá, hay cái động đá vôi, hay cảnh dệt cửi, hay các vật như quạt, quả cây hay
thậm chí con ốc nhồi. Nhưng ẩn dấu bên trong gần như tất cả thơ Đường luật
17

tuyệt vời của bà là ý đồ sắc dục, đều tự lộ ra qua việc chơi chữ và mang hình
tượng kép. Không nhà thơ nào khác dám làm việc này. Sắc dục tất nhiên là chủ
đề bị cấm kị trong truyền thống văn học này. Như Hữu Ngọc và những người
khác đã chỉ ra, đạo Khổng thậm chí xua đuổi sự khỏa thân khỏi nghệ thuật Việt
Nam. Với thái độ gợi tình của mình, Hồ Xuân Hương quay sang cái sống động
khôn ngoan thông thường trong các bài ca dao, tục ngữ, cái thái độ mà từ ngòi
bút văn học của bà có thể được nói là một cách chính xác là thách thức chứ
không phải là bệnh tâm lí sắc dục, như một số người chỉ trích bà đã buộc tội.
Trong xã hội phong kiến thời đó con người và thơ Xuân Hương khó mà
sống được khi mà thế lực cầm quyền mạnh mẽ và không được tôn kính bị trừng
trị bằng lưỡi kiếm, thì làm sao nó có thể thoát khỏi sự bất kính, sự khinh bỉ và sự
sỗ sàng thường lệ của nền thơ ca của nó? Câu trả lời nằm ở tài xuất chúng của bà
như một nhà thơ và trong sự quý trọng văn hóa tột bực mà người Việt Nam bao
giờ cũng đặt vào trong thơ ca, dù là trong truyền thống thanh cao của giới trí
thức hay ca dao dao truyền miệng của thường dân. Rất giản dị, bà đã tồn tại bởi
vì thông minh nhạy cảm trong thơ ca. Chính sự tinh xảo riêng của bà trong việc

2. Bách liêu thi văn tập; A. 553
3. Bảo hán châu liên; VHv. 2450
4. Đào nương thi hiếu ca; AB.164
5. Đăng khoa lục sưu giảng; A.224
6. Kỳ quan thi; VHv.267
7. Liệt truyện thi ngâm; AB.147
8. Lĩnh Nam quần hiền văn thi diễn âm tập; AB.398
9. Nam âm thảo; VHv.2381
10. Quốc âm thi tuyển; AC.649
11.Quốc văn tùng ký; AB.383
12. Song thất lục bát quốc âm ca; VHv.226
13. Thi ca đối liễn tạp lục; VHv.79
14. Thi ca quốc âm tạp lục; VHV.266
15. Thi từ ca đối sách; VHv.155
16. Liên Hương thi sao; AB.620
17. Việt túy tham khảo; AB.386
18. Quế Sơn Tam Nguyên thi tập; A.3160
19

Đây là những cuốn sách hoặc được thuê chép bởi Trường Viễn Đông bác
cổ (như Quốc văn tùng ký - AB.383), hoặc được sưu tầm từ các tư gia từ thời
pháp thuộc; hoặc sao chép lại vào đầu những năm 1960 (như Nam âm thảo,
VHv.2381
Tiếp tục ở dạng khắc ván chữ Nôm (có kèm theo phần phiên âm ra chữ
quốc ngữ). Hiện nay, chúng ta được biết những văn bản khắc ván in thơ Hồ
Xuân Hương sớm nhất là quyển Quốc âm thi tuyển khắc in vào mùa xuân năm
Kỷ Dậu (1909) ngoài ra còn một số văn bản khác.
Cuối cùng là ở dạng in chữ quốc ngữ. Văn bản in chữ quốc ngữ sớm nhất là
những bản in khổ nhỏ, loại sách bỏ túi, do nhà xuất bản Xuân Lan của Trần
Ngọc Xuân in vào năm 1913-1914 mà ở bà có đề Hồ Xuân Hương thi tập.

sách”, nên ông vẫn giới thiệu trước bạn đọc và tự hỏi: không biết có phải của Hồ
Xuân Hương không? và ông chỉ giới thiệu như một sự tồn nghi “nhằm mục đích
cung cấp tư liệu cho việc nghiên cứu” hoặc chí ít cũng là để “xem người ta vịnh
Đồ Sơn ra sao” mà thôi.
Trên tuần báo Văn nghệ số 41 (7-2-1964), Trần Văn Giáp và Cao Huy Giu
lại cho công bố bài Phải chăng năm bài thơ sau đây cũng là thơ chữ Hán của
Hồ Xuân Hương? Đó là tám bài Chu thứ Hoa Phong tức cảnh, bát thủ chép
trong sách Phượng Sơn từ chí lược. Nói là “bát thủ” (8 bài), song thực ra trong
sách chỉ chép sáu bài. Và có lẽ do ngờ bài cuối cùng không phải của Xuân
Hương nên hai ông Trần Văn Giáp và Cao Huy Giu chỉ giới thiệu 5 bài. Khác
với tài liệu trước, tài liệu này ghi rõ là “ Hồ Xuân Hương thảo” và cuối 6 bài lại
đề “Tú tài Bùi Đức Đôn thừa nạp”.
Từ vài chục năm qua người ta vẫn tìm thấy những bài thơ chữ Hán, hoặc
với những phỏng đoán “Bài thơ ấy có phải của Hồ Xuân Hương?” hoặc là những
bài thơ chép lẫn trong một tập thơ khác được xem là của Hồ Xuân Hương. Tại
các địa phương thi thoảng cũng có những độc giả yêu văn học sưu tầm nhiều tư
liệu văn học trung đại.
Cũng từ tháng 3-1963 đến cuối 1964, Trần Thanh Mại trên Tạp chí Văn
học là người có nhiều công lao trong việc tìm hiểu vấn đề Hồ Xuân Hương còn
là nhà thơ sáng tác bằng chữ Hán và là một nhà thơ nghiêm túc. Cho đến nay
những bài báo rất quan trọng của ông về vấn đề này trên Tạp chí Văn học gồm
21

các số: 3-1963, 10-1964, 11-1964 vẫn là những bài báo mẫu mực trong việc
nghiên cứu một tác gia trung đại - đặc biệt là Hồ Xuân Hương.
Đặc biệt trên Tạp chí Văn học, số 10-1964, Trần Thanh Mại đã cho công bố
Bài tựa tập thơ “Lưu Hương Ký” của Hồ Xuân Hương do Nham Giác Phu Tốn
Phong Thị viết. Đây là một tài liệu quan trọng, liên quan mật thiết đến vấn đề
tìm hiểu thân thế, tiểu sử Hồ Xuân Hương mà từ đó đến nay chưa một tài liệu
nào có thể phủ nhận được. Thơ chữ Hán của Hồ Xuân Hương vẫn tiếp tục được

Đăng Đông sơn tự kiến ký (Nhị thủ)
7
Kẽm Trống
Độ Hoa Phong
8
Hang Cắc Cớ
Nhãn phóng thanh
9
Hang Thánh Hóa
Thủy vân hương
10
Chợ Trời Chùa Thầy
Trạo ca thanh
11
Động Hương Tích
Hải ốc trù
22

12
Chùa Quán Sứ
Thuật ý kiêm trình hữu nhân Mai
Sơn phủ
13
Đá Ông Chồng Bà
Chồng
Ngư ông khúc hành
14
Tự Tình (II)
Thu tứ ca
15