Đỗ Văn Hảo Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 70(8): 133 - 137
133 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG DẠY - HỌC ĐỊA LÍ
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ QUA THỰC TẾ TÌM HIỂU CÁC TRƢỜNG
TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
Đỗ Văn Hảo
Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên TÓM TẮT
Qua nghiên cứu, tìm hiểu thực trạng dạy và học của giáo viên (GV) và học sinh (HS) ở trường
Trung học cơ sở (THCS) trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên cho thấy: Phần lớn giáo viên vẫn
chưa thực sự coi kênh hình như là một nguồn tri thức. Giáo viên vẫn chưa khai thác triệt để những
thông tin từ hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa mà vẫn sử dụng kênh chữ là phổ biến. Việc
ứng dụng công nghệ thông tin để thiết kế bài giảng nhằm nâng cao hiệu quả kênh hình trong dạy
học của giáo viên còn nhiều hạn chế. Từ thực tế đó, cần phải tiếp tục đẩy mạnh công tác tập huấn,
sử dụng và thiết kế, đồng thời phải trang bị hơn nữa về cơ sở vật chất, phương tiện dạy học để
nâng cao hiệu quả của việc sử dụng kênh hình trong dạy học địa lí.
Từ khóa: sử dụng kênh hình, giảng dạy địa lý, dạy học địa lý ở trường phổ thông.


ĐẶT VẤN ĐỀ
Để đáp ứng yêu cầu về giáo dục trong thời kỳ
mới thì mục tiêu dạy - học môn Địa lí trong
nhà trường phổ thông không chỉ truyền đạt
kiến thức, mô tả các sự vật hiện tượng địa lí
mà quan trọng hơn là giúp học sinh (HS) biết

trò của kênh hình là vô cùng cần thiết.
NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Kênh hình trong dạy học địa lý
Hiện nay, trong chương trình và nội dung
sách giáo khoa môn Địa lí ở trường phổ
thông, chúng ta thấy rõ những điểm mới đó là
việc tăng cường hệ thống kênh hình. Bên
cạnh kênh chữ, lượng thông tin chứa đựng
trong hệ thống kênh hình chiếm tỉ lệ tương
đối lớn. Kênh hình được sử dụng nhiều phong
phú, đa dạng, chất lượng tốt kích thích tư duy
và phát huy được tính tích cực hoạt động của
học sinh. Nhờ việc đưa rộng rãi kênh hình
vào nội dung của môn học, phần kiến thức
mang tính chất thông báo, giảng giải đã được
tinh giảm một cách tối đa, ngày càng phù hợp
với phương pháp lấy học sinh làm trung tâm.
Không chỉ là nguồn tư liệu minh họa, người
dạy và người học còn tìm thấy ở kênh hình
một lượng tri thức phong phú. Kênh hình
trong sách giáo khoa địa lí giúp cho người
học đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu
tượng, phát triển nhận thức theo đúng lô gic
của quá trình tư duy. Như vậy, kênh hình vừa
giúp học sinh có cơ hội quan sát được các đối
tượng, hiện tượng địa lí, vừa tạo ra hứng thú
học tập, tránh được sự nhàm chán khi giáo
viên (GV) chỉ sử dụng phương pháp thuyết
trình. Ở bất kì bậc học nào, khi kênh hình
được sử dụng hợp lí nó sẽ phát huy tác dụng

thiết bị trực quan như bản đồ, tranh ảnh, băng
hình, máy tính Hàng năm, đội ngũ giáo viên
đều được tham gia các lớp tập huấn về đổi mới
phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa
và lấy học sinh làm trung tâm và ứng dụng
công nghệ thông tin trong dạy và học.
Đối với học sinh ở Thành phố Thái Nguyên
có nhiều thuận lợi như: Điều kiện kinh tế - xã
hội phát triển hơn các vùng nông thôn; nhờ
nền tảng kiến thức khá tốt ở các cấp học ban
đầu, nên các em có khả năng nhận thức nhanh
hơn hơn so với các em cùng lứa tuổi ở những
vùng khác, nhanh nhẹn, hoạt bát và có điều
kiện tiếp xúc với các phương tiện dạy học địa
lí hiện đại, do đó hầu hết các em đều say mê,
hứng thú học tập. chính vì vậy chất lượng dạy
- học môn Địa lí ngày càng được nâng cao.
Qua nghiên cứu, đánh giá thông qua bảng hỏi
giáo viên (GV) và học sinh (HS) cấp THCS tại
các trường THCS Thịnh Đức, THCS Nguyễn
Du, THCS Túc Duyên, THCS Nha Trang,
chúng tôi đã rút ra được một số nhận xét sau:
Đối với giáo viên
a) Về vai trò của kênh hình trong dạy học điạ
lí ở nhà trường THCS
Kết quả của quá trình điều tra đối với giáo
viên trong bảng hỏi cho thấy: 100% thầy cô
được hỏi đều đồng ý rằng vai trò của kênh
hình là rất quan trọng ở cả 2 mặt: nguồn tri
thức và minh họa. Điều đó chứng tỏ rằng

- Không thực hiện được: 0%
Đỗ Văn Hảo Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 70(8): 133 - 137
135 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

Bảng 1. Mức độ sử dụng kênh hình của giáo viên trong quá trình dạy học địa lí
ở nhà trường THCS trên địa bàn Thành phố Thái Nguyên
Các loại kênh hình
Mức độ sử dụng (%)
Thƣờng xuyên
Không thƣờng xuyên
Hiếm khi
Bản đồ, lược đồ
91,0
9,0
0,0
Biểu đồ sách giáo khoa
69,3
30,7
0,0
Sơ đồ sách giáo khoa
88,5
11,5
0,0
Tranh ảnh sách giáo khoa
94,1
5.9
0,0

đầy đủ
50,0
50,0
0,0
3. Nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của kênh hình chưa
đầy đủ
70,0
30,0
0,0
4. Học sinh chưa chú trọng khai thác tri thức từ kênh hình trong quá
trình học tập
70,0
30,0
0,0
5. Chương trình đào tạo còn nặng về lí thuyết
50,0
50,0
0,0
6. Phương pháp giảng dạy của giáo viên còn nặng về thuyết trình
100,0
0,0
0,0
Bảng 3. Học sinh đánh giá tầm quan trọng của các kênh hình
Mức độ
Các kênh hình
Tỷ lệ (%)
Quan trọng nhất
Quan trọng thứ 2
Quan trọng thứ 3
Bản đồ

d) Về những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả khai
thác tri thức từ kênh hình trong dạy học địa lí.
Trên 70 % giáo viên cho rằng kiến thức nền tảng
bộ môn chưa vững chắc, phương pháp giảng dạy
của giáo viên còn nặng về thuyết trình
Điều đó đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu
quả khai thác tri thức từ kênh hình trong dạy học
địa lí. Ý kiến phản hồi của giáo viên về những
yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác tri thức
từ kênh hình trong dạy học địa lí được thể hiện
qua bảng 2.
Đối với học sinh
a) Học sinh đánh giá tầm quan trọng của các
kênh hình trong quá trình học tập môn địa lí.
Về đánh giá tầm quan trọng của các kênh hình
trong dạy học địa lí, qua thăm dò, điều tra cho
thấy đa số học sinh vẫn chưa nhận thức được
đầy đủ tầm quan trọng của tất cả các loại kênh
Đỗ Văn Hảo Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 70(8): 133 - 137
136 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

hình, đặc biệt là: Tranh ảnh, mô hình
khối Chính vì vậy người giáo viên cần phải chú
ý hơn nữa trong việc hướng dẫn học sinh khai
thác có hiệu quả đối với mỗi loại kênh hình
trong sách giáo khoa địa lí. Học sinh đánh giá
tầm quan trọng của các kênh hình được thể hiện

hình vẫn chưa sử dụng đúng mục đích, chưa
được giáo viên khai thác tối đa những thông tin
hàm chứa trong đó. Có rất nhiều nguyên nhân
khách quan và chủ quan, nhưng nguyên nhân
chủ yếu phần lớn các ý kiến của giáo viên cho
rằng: Việc sử dụng kênh hình trong giảng dạy
còn gặp nhiều khó khăn như: cơ sở vật chất còn
thiếu, chủ yếu mới có bản đồ treo tường và mỗi
khối lớp chỉ có một bộ bản đồ, còn các mô hình
khối, tranh ảnh vẫn chưa đáp ứng được yêu
cầu, số lượng máy tính ở các trường còn ít so
với nhu cầu thực tế, một bộ phận giáo viên đã
lớn tuổi nên việc sử dụng công nghệ thông tin
còn rất hạn chế.
Tóm lại: qua việc thăm dó lấy ý kiến của các
thầy, cô giáo và các em học sinh cấp THCS tại
các trường trên địa bàn Thành phố Thái
Nguyên, chúng tôi có thể kết luận rằng:
- Phần lớn giáo viên vẫn chưa thực sự coi kênh
hình như là một nguồn tri thức. Giáo viên vẫn
chưa khai thác triệt để những thông tin từ hệ
thống kênh hình trong sách giáo khoa mà vẫn sử
dụng kênh chữ là phổ biến.
- Nhiều giáo viên vẫn chưa đánh giá đúng hiệu
quả của mỗi loại kênh hình trong giảng dạy địa
lí.
- Việc ứng dụng công nghệ thông tin để thiết kế
bài giảng nhằm nâng cao hiệu quả kênh hình
trong dạy học của giáo viên còn nhiều hạn chế, số
lượng giáo viên biết ứng dụng thành thạo công

15.3
42,6
30,5
9,6
2,0
Mô hình khối
20,4
22,1
37,2
16,0
4,3
Băng, đĩa và phần mềm dạy học
18,9
24,5
28,7
18,2
9,7
Bảng 5. Nhận thức của học sinh về tác dụng của kênh hình trong quá trình học tập
Tiêu chí
Tỉ lệ (%)
Nâng cao hiệu quả học tập
74,3
Rèn luyện được kĩ năng quan sát
76,1
Rèn luyện được kĩ năng phân tích
77,0
Rèn luyện được kĩ năng so sánh
52,2
Đỗ Văn Hảo Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 70(8): 133 - 137
137

phải nắm được tính ưu việt và phương pháp khai
thác của mỗi loại kênh hình sao cho tạo ra hình
ảnh trực quan rõ nét nhất về đối tượng nhận
thức.
- Đối với học sinh: Cần hình thành cho bản thân
phương pháp học tập đúng đắn như: trước bài
học cần nghiên cứu tài liệu chu đáo, trong giờ
học biết khai thác tri thức từ kênh hình và biết
cách ghi chép những vấn đề cơ bản. Giáo viên
cần lưu ý rèn luyện thường xuyên học sinh các
kĩ năng làm việc với kênh hình trong sách giáo
khoa.
Nếu làm tốt được điều này chắc chắn việc khai
thác, sử dụng kênh hình trong dạy học nói chung
và dạy học địa lí nói riêng sẽ phổ biến và góp
phần nâng cao hiệu quả, chất lượng giáo dục- đào
tạo trong nhà trường hiện nay.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Nguyễn Dược – Nguyễn Trọng Phúc (2004), Lý luận dạy học Địa lí, Nxb ĐHSP.
[2]. Lâm Quang Dốc, Nguyễn Quang Vinh, (2007) Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí 10,
Nxb Giáo dục, Hà Nội.
[3]. Nguyễn Trọng Phúc (2000, 2001), Phương tiện thiết bị kĩ thuật trong dạy học Địa lí, Nxb ĐHQG Hà Nội.
[4]. Nguyễn Trọng Phúc (2004), Một số vấn đề trong dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông, Nxb ĐHQG Hà Nội.
[5]. Mai Xuân San(1999), Rèn luyện kĩ năng Địa lí, Nxb Giáo dục.

SUMMARY
SEARCHING SOME ISSUES ABOUT THE STATE OF THE VIDEO CHANNEL USED
IN TEACHING GEOGRAPHY AT THE LOWER SCHOOLS LOCATED IN THAI
NGUYEN CITY
Do Van Hao