Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/
ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM NGUYỄN THỊ THU HÀ NHẬN DẠNG THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI
NGUYỄN THỊ THU HÀ NHẬN DẠNG THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI

Chun ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60.22.01.21
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. VŨ TUẤN ANH
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ ii
LỜI CẢM ƠN
Với tình cảm chân thành, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng tới
Lãnh đạo trường Đại học sư phạm - Đại học Thái Ngun, các Thầy Cơ giáo đã
tham gia giảng dạy và cung cấp những kiến thức cơ bản, sâu sắc, tạo điều kiện giúp
đỡ tác giả trong q trình học tập, nghiên cứu rèn luyện tại nhà trường.
Tác giả xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới PGS.TS Vũ Tuấn Anh,
người đã trực tiếp hướng dẫn khoa học và tận tình giúp đỡ tác giả trong suốt
q trình học tập, nghiên cứu và hồn thành luận văn.
Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban giám hiệu trường Trung học
phổ thơng Sơng Cơng - Tỉnh Thái Ngun đã tạo điều kiện về thời gian, vật chất,
tinh thần cho tác giả trong suốt q trình học tập và hồn thành khóa học. Cảm ơn
bạn bè, đồng nghiệp, gia đình đã tận tình giúp đỡ động viên tác giả hồn thành
khóa học và luận văn này.
Do điều kiện về thời gian và năng lực bản thân còn nhiều hạn chế nên luận
văn này còn có những khiếm khuyết, tác giả mong nhận được sự góp ý chân
thành của Thầy Cơ và đồng nghiệp.
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Ngun, tháng 4 năm 2014
Tác giả Nguyễn Thị Thu Hà


1.1.2.1. Chân dung văn học và phê bình văn học 11
1.1.2.2. Chân dung văn học và hồi ký 11
1.1.2.3. Chân dung văn học và tiểu sử nhà văn 12
1.1.3. Các đặc trưng cơ bản của thể chân dung văn học 12
1.1.4. Một số vấn đề có tính ngun tắc khi viết chân dung văn học 13
1.1.4.1. Ngun tắc thể loại 13
1.1.4.2. Ngun tắc về tư liệu 14
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ iv
1.2. Qúa trình hình thành và phát triển của thể tài chân dung văn học
trong văn học Việt Nam đương đại 14
1.2.1. Các tiền đề cho sự ra đời của thể tài chân dung văn học đương đại 14
1.2.2. Đơi nét về q trình phát triển của thể tài chân dung văn học
trong văn học Việt Nam đương đại 15
1.2.2.1. Nhìn lại thể tài chân dung văn học từ đầu thế kỷ XX đến
năm 1986 15
1.2.2.2. Thể tài chân dung văn học từ năm 1986 đến nay 17
Chƣơng 2. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA THỂ TÀI CHÂN
DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI 21
2.1. Đối tượng dựng chân dung 21
2.1.1. Các nhà văn, nhà văn hóa lớn - một đối tượng chủ yếu của việc
dựng chân dung văn học 21
2.1.2. Những nhà văn cá tính độc đáo- một đối tượng hấp dẫn của
việc dựng chân dung văn học 27

3.3. Tạo dựng bối cảnh, khơng khí 87
3.4. Nhấn mạnh vai trò nhân chứng 90
KẾT LUẬN 96
TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
1.1. Thể tài chân dung văn học là một thể tài mới trong văn học Việt Nam.
Kể từ sau đại hội Đảng Cộng Sản Việt Nam lần thứ VI năm 1986, đất nước ta
có những bước chuyển mình mạnh mẽ trên các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Có thể nói đây cũng chính là thời điểm ghi nhận sự đổi mới tư duy trong lĩnh
vực văn học nghệ thuật. Khơng khí cởi mở dân chủ của đời sống văn học, sự tự
do dân chủ hơn trong khơng khí sáng tác và tiếp nhận tác động sâu sắc đến chủ
thể sáng tạo. Xã hội có nhiều biến chuyển, quyền con người và quyền cá nhân
được đề cao đã tạo điều kiện cho văn học có những cách nhìn mới, những đề tài
mới, những hướng thể hiện mới. Những quan niệm mới về nhà văn, về hiện
thực, về con người đặc biệt là sự thay đổi về quan niệm nghệ thuật của các thế
hệ nhà văn đã khiến đời sống văn học phát triển cả bề rộng lẫn bề sâu.
Khoảng 20 năm trở lại đây, thể tài chân dung văn học xuất hiện khá phổ
biến, nó trở thành một hiện tượng thẩm mỹ đáng chú ý cho nên thể tài này đã,
đang và sẽ trở thành đối tượng nghiên cứu của giới phê bình, của những người

của người dạy. Để giúp học sinh say mê, chủ động sáng tạo thì việc vận dụng
kiến thức của thể tài chân dung văn học vào giờ dạy của giáo viên là cần thiết.
Đối tượng chủ yếu của chân dung văn học là các nhà văn, nhà thơ nhưng trong
văn học đương đại các nhà văn hóa, các sự kiện văn hóa cũng trở thành đối
tượng hướng tới của các tác giả dựng chân dung.
Từ những lí do trên, chúng tơi tiếp cận, tìm hiểu Nhận dạng thể tài chân dung
văn học trong văn học Việt Nam đương đại.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Chân dung văn học là một thể tài khá mới mẻ của văn học Việt Nam.
Trong văn học thời trung đại, chúng ta chưa thấy bóng dáng của thể tài này.
Nhưng bước sang thời kì hiện đại, đặc biệt là sau năm 1986, chân dung văn học
đã có một vị trí mới. Nó dần dần tạo thành một dòng chảy mạnh mẽ trong lịch
sử văn học đương đại.
Thể chân dung văn học xuất hiện và được ghi nhận từ những năm đầu
cuả thế kỷ XX với những đầu sách ít ỏi. Và đến giai đoạn văn học đương đại thì
thể tài chân dung văn học phát triển mạnh cả về số lượng lẫn chất lượng. Trên
văn đàn, xuất hiện hàng loạt các cây bút dựng chân dung với các sáng tác tiêu
biểu: Nguyễn Đăng Mạnh với Chân dung và phong cách, Vương Trí Nhàn với
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 3
Cây bút, đời người, Trần Đăng Khoa với Chân dung và đối thoại, Vũ Bằng với
hai cuốn Mười chín chân dung nhà văn cùng thời và Mười bốn gương mặt nhà
văn đồng nghiệp, Bùi Ngọc Tấn với Viết về bè bạn, Nguyễn Quang Lập với
Bạn văn, Hồi Anh với Chân dung văn học, Đặng Thân với Dị nghị luận- Đồng


4
của nhà văn. Đây là nét hơi tinh tế, khơng phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay,
nhưng có lẽ là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học đúng là văn học, có chỗ
đứng trong văn học”. Đặc biệt, tác giả cũng khẳng định: “Dựng thành cơng một
chân dung văn học… đó khơng phải là điều dễ dàng. Đấy vừa là kết quả của việc
“đọc” sáng tác của người ấy lại vừa là kết quả của việc “đọc” trực tiếp vào cuộc
đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt động của bản thân người ấy”.
Ngồi ra, còn có rất nhiều các bài viết nhận xét, đánh giá cụ thể về các
tập chân dung văn học đương đại. Tác giả Đỗ Ngọc Thạch trong bài viết Đọc
“Chân dung và đối thoại” của Trần Đăng Khoa, trên Diễn đàn văn nghệ của
trang thơ Bích Khê khẳng định cuốn sách là một “hiện tượng văn học, là “dấu
hiệu mở đầu cho sự trở dạ của văn học khi chuẩn bị bước sang những năm
2000”. Lời nhận xét của Đỗ Ngọc Thạch như một minh chứng cho sự độc đáo
và cá tính sáng tạo của Trần Đăng Khoa.
Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đánh giá: “Bạn văn của Nguyễn Quang Lập
là cuốn sách sinh động, hấp dẫn. Lập là người thơng minh và hiểu được sở
thích của số đơng bạn đọc hiện nay là ưa chuộng sự hài hước, hóm hỉnh, nên
Lập có rất nhiều bạn đọc cả trên mạng và ngồi cuộc đời. Lối viết chân dung hí
họa của Lập là một lối viết riêng, ở đó bên cạnh cái hài hước còn là nhiều phát
hiện thú vị về các nhân vật trong giới văn nghệ, kể cả về cá nhân tơi. Bạn văn
của Nguyễn Quang Lập là cuốn sách được nhiều người tìm đọc. Ở đó, độc giả
sẽ được gặp gỡ nhiều nhân vật nổi tiếng trong giới văn nghệ, đến với khơng
gian văn nghệ sơi động trong mấy chục năm qua. Lối viết hí họa, hài hước, trào
lộng, mặc dù hấp dẫn song có lẽ cuốn sách chưa hẳn đã "thuận mắt" với những
bạn đọc vốn thích đọc văn chương một cách nghiêm túc, nghiêm trang.
Tác giả Nguyễn Chí Hoan đánh giá Viết về bè bạn của Bùi Ngọc Tấn
như sau: “Những chân dung văn nghệ sĩ trong tập sách này đều khiến nghĩ đến
các ký họa chân dung tài hoa mạnh mẽ lột tả thần thái những nhân cách văn
học một thời. Bùi Ngọc Tấn khơng đặt ngọn đèn của tình cảm vào chỗ khuất

để đi đến La Mã nhưng đã thế thì cũng có nhiều con đường để từ La Mã đến
với mỗi con người Bản Thể. A men!”.
Nhìn chung các ý kiến, các bài viết trên đều thống nhất khẳng định thể
tài chân dung văn học có nhiều sức hấp dẫn đối với các nhà văn, hơn thế nó sẽ
giúp cho người đọc có được cái nhìn chân thực, tồn diện, đầy đủ, sâu sắc về
các nhà thơ, nhà văn, các văn nghệ sĩ nói chung.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 6
Như đã nói ở trên, ngay từ khi mới xuất hiện thể tài chân dung văn học đã
có sức thu hút đặc biệt đối với các nhà văn, nhà phê bình. Đây cũng là một
mảng đề tài hấp dẫn cho những người làm nghiên cứu khoa học nói chung và
nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại nói riêng. Trong số đó có thể kể đến
một số cơng trình như:
Dương Thị Thu Hiền, Tơ Hồi với hai thể văn: chân dung và tự truyện,
luận văn thạc sĩ Ngữ văn, Đại học sư phạm Thái Ngun, 2007.
Nguyễn Thế Hiền, Tiểu luận và chân dung văn học của Ngơ Văn Phú,
luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, 2011.
Cao Thị Sao Kim, Thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam hiện
đại (Qua ký ức người thân), Khóa luận tốt nghiệp, Đại học Vinh, 2010.
Nguyễn Thị Thư, Nghệ thuật dựng chân dung văn học của Vũ Bằng và Tơ Hồi,
luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, 2010.
Các ý kiến, các nhận định đánh giá của những luận văn này đều xoay quanh
một số vấn đề cơ bản như là: Khái niệm thể tài văn học, phong cách của người
dựng chân dung. Một số cơng trình nghiên cứu mới chỉ ra được đặc điểm của thể

chính như sau:
5.1. Phương pháp hệ thống
5.2. Phương pháp so sánh, đối chiếu
5.3. Phương pháp phân tích, tổng hợp
5.4. Một số phương pháp khác
6. Đóng góp của luận văn
Luận văn tập trung tìm hiểu Đặc trưng cơ bản của lý thuyết thể tài chân dung
văn học trong văn học Việt Nam đương đại, từ đó khẳng định vị trí của thể
tài này trong sự phát triển của văn học Việt Nam hiện đại nói riêng và văn
học nói chung.
Mặt khác luận văn cũng nhận dạng một số đặc điểm cơ bản của thể tài
chân dung văn học trên phương diện nội dung và hình thức trong văn học
đương đại.
7. Cấu trúc của luận văn
Tồn bộ luận văn của chúng tơi ngồi phần Mở đầu, kết luận và tài liệu
tham khảo được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Khái qt về sự phát triển của của thể tài chân dung văn học
trong văn học Việt Nam đương đại.
Chương 2: Những đặc điểm nội dung của thể tài chân dung văn học trong
văn học Việt Nam đương đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 8
Chương 3: Những đặc điểm hình thức của thể tài chân dung văn học trong
văn học Việt Nam đương đại.

sĩ đã trở thành một tầng lớp có vị trí nhất định trong xã hội và trở thành đối
tượng miêu tả của văn học nghệ thuật. Chân dung văn học là một thể tài hiện
đại. Nó ra đời khi giới cầm bút có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân. Mỗi
nhà văn đều muốn có tiếng nói riêng của mình, có gương mặt riêng khơng chịu
lẫn với ai. Người đọc cũng vậy, họ thích được tiếp xúc với những tài năng có cá
tính độc đáo.Và đây chính là chỗ tạo nên sức hấp dẫn riêng cho thể tài chân
dung văn học.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 10
Trong thời gian gần đây, do nhu cầu của người đọc, đối tượng của chân
dung văn học càng ngày càng được mở rộng, nó khơng còn bị bó hẹp trong giới
nhà văn, nhà thơ mà còn hướng tới cả những con người tiêu biểu trong lĩnh vực
khác nhau của xã hội, đơi khi cả những sự kiện văn học, thời kỳ văn học cũng
trở thành đối tượng của chân dung văn học.
Chân dung văn học được xây dựng dựa trên cuộc đời thực của các đối
tượng nhưng khơng hồn tồn trùng khít với con người tiểu sử, bởi nó có xu
hướng tiểu thuyết hóa, có phần pha trộn với truyện kể, suy tưởng, bình luận.
Sách giáo viên Ngữ văn 12 khẳng định: “Chân dung văn học là một hình thức
đứng giữa ba thể loại: tiểu sử - tiểu thuyết - phê bình văn học”[17, tr.55]. Trên
thực tế, có tác phẩm thiên về phê bình sáng tạo, có tác phẩm lại như một hồ sơ
lí lịch tiểu sử nhân vật, có khi lại như nhật ký cá nhân, có chân dung văn học lại
là tổng hòa của tất cả những cái trên. Vì vậy, đương nhiên khi nghiên cứu tác
phẩm chân dung văn học cần phải có sự phân biệt với tiểu luận nghiên cứu, bài
báo, bài báo viết tưởng niệm có tính thời sự.

giải thích, đánh giá những hiện tượng đời sống mà tác phẩm nói tới. Vậy phê
bình văn học là nhằm vào tác phẩm, chú ý đến nhà văn trên phương diện phong
cách, sáng tác. Nếu phê bình văn học ít nhiều có quan tâm, chú ý tới đến chân
dung nhà văn thì đó cũng khơng phải là mục tiêu chính, phê bình văn học chỉ
xem xét chân dung văn học với những nét chính trong cuộc đời, số phận để góp
phần soi tỏ sáng tác, sự nghiệp văn học của nhà văn đó mà thơi.
1.1.2.2. Chân dung văn học và hồi ký
Hồi kí là ghi chép lại, kể về những sự kiện trong q khứ mà tác giả tham
dự hoặc chứng kiến. Hồi ký mang đậm tính chủ quan. Tính chủ quan khiến cho
hồi ký khơng thể so bì với các tư liệu gốc, các chứng tích về tính xác thực. Tuy
nhiên, sự thiếu hụt sự kiện, thơng tin hay sự phiến diện về đối tượng miêu tả
trong hồi ký lại được bù đắp bởi văn phong sinh động, cảm tưởng trực tiếp của
cá nhân tác giả.
Tương tự các thể loại văn xi nghệ thuật khác, hồi ký rất đa dạng về kiểu
loại, tương đối ít định hình về cấu trúc và định hướng thẩm mỹ. Có những tác
phẩm hồi ký rất gần với văn xi lịch sử, lại có những tác phẩm gần với tiểu
thuyết. Ở thế kỷ 19 và nhất là thế kỷ 20 lại phổ cập một dạng hồi ký viết về các
nhà văn, nghệ sĩ, nhà hoạt động xã hội hay chính trị gia, gọi là chân dung văn học.
Thể tài chân dung văn học đương đại đơi khi cũng có những hồi ức, kỷ
niệm như hồi ký, nhưng đó chỉ là chất liệu để tạo chân dung chứ khơng phải là
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 12
đối tượng chính. Cái mà chân dung văn học thể hiện khơng hồn tồn chỉ là hồi
ức mà còn là sự sáng tạo. Tác giả dựng chân dung thì khơng chỉ đơn thuần là sự

http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 13
văn học là phương pháp của thể ký. Nó khơng thiên về cốt truyện.Và thể ký rất
gần với chân dung văn học ở hình thức trình bày khi cũng khơng dùng các thủ
pháp cốt truyện. Vậy nên, có thể nói, chân dung văn học là một thể sáng tác
thuộc loại ký văn học.
Đặc trưng thứ hai: chân dung văn học là một thể văn bộc lộ đậm nét
tính chất chủ quan của người viết. Ta thấy, sáng tác văn học là một hoạt động
cá nhân cá thể. Người ta nói văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới khách
quan. Vì là thể bút ký văn học nên tính chủ quan của chân dung văn học bộc lộ
đặc biệt đậm nét. Người viết chân dung phát huy sở trường quan sát, lựa chọn
chi tiết, cử chỉ, ngơn luận kể cả tác phẩm, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh
thần của nhà văn người nghệ sĩ.
Đặc trưng thứ ba: Chân dung văn học là một dạng đặc biệt của hoạt
động phê bình văn học. Chân dung văn học khơng chỉ đơn thuần cung cấp tư
liệu về đời tư, về sáng tác của nhà văn mà những chân dung sống động, cụ thể
còn giúp bạn đọc từ “người” hiểu được văn, hơn nữa hiểu được tư tưởng của
nhà văn ấy một cách thấu đáo, trọn ven. Người dựng chân dung vì thế phải có
khả năng thẩm văn, tổng hợp được từ văn cái thần thái chung của nghệ thuật,
hiểu được tư tưởng phong cách của nhà văn Vì vậy, có thể nói, chân dung văn
học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học.
1.1.4. Một số vấn đề có tính ngun tắc khi viết chân dung văn học
1.1.4.1. Ngun tắc thể loại
Trong thời gian gần đây, thể tài chân dung văn học khá phát triển và có vẻ
như lấn át phê bình văn học. Đây là một thể tài có tính thời sự cao, tạo nên diện
mạo sinh động của đời sống văn học. Nhiều người cho rằng: viết chân dung văn
học là dễ dàng chút nào bởi đó là việc khắc họa nên con người của nhà văn, có
viết q lên hoặc chưa hay thì chỉ riêng việc ta kể lại cái hay của nhà văn cũng

chủ được nâng cao, trong đó có sự tơn trọng đối với con người cá nhân, tơn
trọng những hoạt động sáng tạo nghệ thuật, coi đó như một lĩnh vực tinh thần
đặc thù. Bầu khơng khí xã hội cởi mở ấy đã tạo điều kiện cho thể tài chân dung
văn học phát triển.
Cuối thể kỷ XX đầu thế kỷ XXI, đời sống văn học đổi mới, người ta có
nhu cầu bàn về những cái đã qua với cái nhìn thỏa đáng hơn, cơng bằng hơn về
những con người - những nhà văn làm nên bộ mặt tinh thần của nền văn hóa
Việt Nam. Chính điều đó cũng góp phần thúc đẩy chân dung văn học phát triển.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 15
Nhu cầu bảo vệ, lưu giữ tư liệu văn học giúp cho các thế hệ sau tránh cái
nhìn phiến diện sai lệch về những con người, về những thời kỳ văn học… tạo
điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thể tài này.
Bên cạnh đó, tiền đề thẩm mỹ cũng là một nhân tố góp phần thúc đẩy sự
phát triển của thể tài. Cùng với thay đổi của đời sống xã hội,lịch sử, đời sống
văn học cũng có những chuyển biến tích cực. Văn học chú trọng đổi mới, quan
niệm sáng tác văn học có nhiều thay đổi. Văn học thời kỳ này thực sự gắn bó
và có nhu cầu phản ánh chân thực về cuộc sống con người trên mọi phượng
diện, mọi khía cạnh mọi đối tượng. Đây là dịp để các sáng tác chân dung văn
học ra đời, phát triển mạnh mẽ, đa dạng.
1.2.2. Đơi nét về q trình phát triển của thể tài chân dung văn học trong
văn học Việt Nam đương đại
1.2.2.1. Nhìn lại thể tài chân dung văn học từ đầu thế kỷ XX đến năm 1986
Trên thế giới, thể tài chân dung văn học ra đời khá lâu. Nhiều tác phẩm

đại biểu xuất sắc, cây bút chủ lực sáng giá của văn đàn văn học: Ngơ Tất Tố,
Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tn, Tản Đà, Hàn Mặc Tử, Xn Diệu, Nguyễn Bính
Những nhà văn nổi tiếng này dễ thu hút độc giả - người thưởng thức, và thu hút cả
giới nhà văn - người sáng tác. Sự khởi sắc của cả một nền văn học dân tộc đã cung
cấp đối tượng và những gương mặt ấy trở thành đối tượng chiếm lĩnh của chân
dung văn học.
Các tác giả tiêu biểu trong thể tài này phải kể đến như: Thiếu Sơn, Hồi
Thanh - Hồi Chân, Vũ Ngọc Phan… Những thành tựu quan trọng của thể tài
chân dung văn học giai đoạn này đó chính là Tạp chí Tao Đàn với hai số đặc biệt
viết về Tản Đà và Vũ Trọng Phụng; hai cuốn Thi nhân Việt Nam của Hồi Thanh
và Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan. Mang tính chất mở đầu cho một thể tài đầy
sức hấp dẫn, những tác phẩm tiêu biểu kể trên, đã gặt hái được những giá trị q
báu, tạo điều kiện tiền đề cho sự nở rộ của thể tài này trong văn học Việt Nam
đương đại.
Giai đoạn 1945 - 1975, văn học bước vào thời kì mới, thời kì văn học giai
đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ. Mục đích của văn học
cũng thay đổi. Thể tài chân dung văn học cũng bị hạn chế, một số tác giả vẫn sáng
tác ở thể tài này nhưng khơng nhiều. Thể tài chân dung văn học ở một chừng
mực nào đó vẫn tiếp tục phát triển nhưng số lượng có ít hơn do u cầu của
hồn cảnh lịch sử. Nếu có, các sáng tác chân dung văn học thường thể hiện cái
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 17
nhìn trân trọng, ngưỡng mộ trong cảm hứng ngợi ca tơn vinh, ít nhiều mang
tính lí tưởng hóa.

http://www.lrc.tnu.edu.vn/ 18
người thầy của nhiều danh nhân như Nguyễn Tất Đạt, Nguyễn Tất Thành, giáo
sư Lê Thước, Lê Đình Thám, Lê Đình Dương, Trần Trọng Kim, Lê Văn Kỉ…
Hay nhân kỉ niệm 100 năm ngày mất của cơng chúa, nữ sĩ Mai Am, ơng đã
chứng minh cho người đọc thấy bà là “cây bút nữ sắc sảo nhất, tài hoa nhất của
xứ Huế trong nửa sau thế kỉ XIX”. Rồi ơng quyết tâm đi tìm một “chỗ đứng”
cho nữ sĩ Cao Ngọc Anh trong làng thơ Việt Nam; thương tiếc ngòi bút trẻ đầy tâm
huyết Hải Triều; ca ngợi nhà thơ đầy chất Huế Nam Trân; khẳng định Hải Bằng,
“người khơng ai thay thế được” trong “sân” văn nghệ Huế…
Đến với Đời sống và đời viết của nhà giáo, nhà nghiên cứu và phê
bình Văn Giá, ta cũng cảm nhận được sự hài hòa, hơ ứng giữa phê bình tác
phẩm với phác thảo chân dung tác giả, nhưng với một phong cách viết rất
riêng. Chín bài dựng chân dung các tác giả Nguyễn Nhược Pháp, Thạch Lam,
Ngơ Tất Tố, Nam Cao, Thâm Tâm, Hồi Thanh, Vũ Bằng, Thanh Châu, Văn Cao,
đều được tác giả Văn Giá phác thảo theo mối tương quan "đời sống và đời
viết". Tuy số lượng bài viết về văn học đương đại khơng nhiều nhưng người
viết biết làm mới những vấn đề cũ, đưa đến cách cảm nhận mới, cách hình
dung mới và cách dẫn giải có phần mới mẻ. Khi đánh giá lại những giá trị văn
học một thời chưa xa, "tứ giác tác gia" Vũ Bằng - Nam Cao - Thạch Lam -
Thâm Tâm được tác giả Văn Giá quan tâm đặc biệt. Trên thực tế, người dựng
chân dung khơng nhằm dàn dựng tư liệu, xác định mối quan hệ giữa cuộc đời
và hồn cảnh sáng tác của nhà văn với trang văn mà chính là nhờ qua tác phẩm
để hiểu rõ hơn con đường sáng tạo nghệ thuật, hướng tới cắt nghĩa "tài năng và
giới hạn của mỗi người cầm bút"[6].
Vương Trí Nhàn đã khẳng định vị trí của mình ở thể tài này qua hàng loạt
các tập sách cơng phu như Những kiếp hoa dại (1993), Cây bút đời người
(2002), Ngồi trời lại có trời (2003), Cánh bướm và hoa hướng dương (2006).