M. GORKI TRONG PHÊ BÌNH VĂN HỌ C
NGA HẬU XÔ VIẾT
Trần Đình Sử

Mắcxim Gorki – nhà văn Nga vĩ đại, người đặt nền móng
cho phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, người
sáng tạo các tac phẩm kinh điển đầu tiên của phương pháp
này có ảnh hưởng lớn đến văn học cách mạng vô sản thế kỉ
XX hiện đang được nhìn lại khách quan và nghiêm khắc ở
nước Nga hậu xô viết.
Tháng 9 năm 1929 trong bài báo Sự mất mát năng
lượng viết để bênh vực nhà văn B. Pinnhiắc trước sự công
kích của dư luận, Gorki nói: “Chúng ta có thói quen ngu
xuẩn là đẩy một người lên đỉnh vinh quang, rồi sau đó lại
ném người ta xuống bùn hoặc đốt người ta thành tro bụi.”
Có lẽ lúc ấy bấy giờ M. Gorki không thể ngờ ngày hôm nay
ông lại là nạn nhân của thói ngu xuẩn ấy.
Bắt đầu từ năm 1928 tên của Gorki được dùng để đặt cho
thành phố, đường phố, bến tàu điện, viện nghiên cứu, nhà
hát, công viên, thậm chí sân bay. Người ta kể lại là ông đã
nổi giận và phản đối, nhưng chẳng ai nghe ý kiến của ông.
Những năm 1928 – 1933 là năm chính quyền xô viết công
nhận chính thức ông nhiều nhất, ông được đẩy lên đỉnh cao
chót vót. Từ cuối những năm 80 bắt đầu một quá trình
ngược lại. Thành phố, nhà ga, đường phố mang tên ông
được thay bằng tên khác, thậm chí có người đề nghị bỏ tác
phẩm của ông ra ngoài sách giáo khoa phổ thông. Ở
Chêliabinsk khi thanh lí một thư viện, sách của ông bị đem
ra đốt. Nhà phê bình Xukhic nói rõ ràng và ngắn gọn: Con
lắc đánh giá đã chuyển tột cùng sang phía bên kia: người
đặt nền móng cho văn học xô viết biến thành một trong

quan hệ Gorki với Lênin, một quan hệ trước đây được miêu
tả như là tình bạn nồng nhiệt, thậm chí là ngọt ngào. một
tấm gương về sự thống nhất tư tưởng và hiểu biết lẫn nhau.
Về đề tài này có bài báo của I. Rêviakina M. Gorki và Lênin
(Những thư từ chưa công bố), bài báo của L.
SmiernôvaGorki và Lênin – phá bỏ một huyền thoại. Các
tác giả cho thấy đó là quan hệ phức tạp, đầy kịch tính, trong
những năm 1909 – 1910- Gorki và Lênin không có điểm
nào nhất trí với nhau cả.
Đáng chú ý là đề tài Gorki và Stalin. L. Xpiriđônôva cho
biết quan hệ Gorki và Stalin bắt đầu từ năm 1907, họ gặp
nhau tại Luân đôn. Những năm sau cách mạng có một sự
kiện đặc biệt, khi có người đề nghị nhà văn viết bài báo về đề
tài: “người lãnh tụ của mọi thời đại” và có ai đó gửi cho ông
tấm ngân phiếu 2500 đô la, nhà văn đã từ chối. Căn cứ vào
bài tụng ca lạnh lùng Gorki viết cho Stalin vào năm 1930,
nhà nghiên cứu đi đến kết luận: “Quan hệ hai người không
mặn mà. Sự tiếp xúc của Gorki với Stalin và những người
thuộc giới Stalin không hề có nghĩa là ông trở thành bạn
hay đồng chí của Stalin. Tác giả bài báo dẫn tư liệu của B.
Bobryshev cho thấy, khi Gorki mất, tiểu ban xử lí di cảo của
nhà văn tìm thấy những trang, trong đó Gorki ví Stalin với
“con rận man rợ mà giới tuyên truyền đã thổi phồng to lên
đến mức không tin được”. Các nhận định này thống nhất với
ý kiến của V.Vx. Ivanôv nêu trong bài báo có tên: Tại sao
Stalin giết hại Gorki?
Về vai trò người đặt nền móng cho phương pháp sáng tác
hiện thực xã hội chủ nghĩa người ta liên hệ tư tưởng của
Gorki với tư tưởng siêu nhân của Nietzsche và tư tưởng anh
hùng dân tuý. Đó là một hiện tượng mâu thuẩn. Gorki đi từ

dụng vào nước Nga, sử dụng một số môtip và biểu tượng ở
triết học của Nietzsche trong sáng tác. Gorki vẫn giữ tư
tưởng cải tạo thế giới một cách duy ý chí của Nietzsche, tinh
thần đó bắt gặp tư tưởng của K. Marx: “Các nhà triết học
quá khứ chỉ giải thích thế giới, trong khi đó nhiệm vụ của
triết học là cải tạo thế giới”. Gorki đã kết hợp tính tích cực
của K. Marx với tính tích cực của Nietzsche. Rất thú vị là
bản dịch về cương lĩnh triết học của Nietzsche ra tiếng Nga
vào năm 1909 nghe như là sự diễn đạt khác của tư tưởng
Marx: “Nietzsche muốn làm sao để cải tạo thế giới hơn là
hiểu thế giới một cách nào đó”. Trong một bức thư gửi cho I.
Micôla ngày 28 tháng 7 năm 1921 Gorki viết:”Tôi tin chắc
vào năng lượng cá nhân nhiều hơn là năng lượng của quần
chúng”. Tuy nhiên cho dù không dẫn Mác và Nietzsche,
Gorki với tư cách là nhà nghệ sĩ đã thể hiện thái độ tích cực
đối với thế giới, thể hiện khát vọng cải tạo nó triệt để. So với
văn học thế kỉ XIX hoàn toàn có thể khẳng định tính chất
mới mẻ về tính tích cực xã hội của nhân vật Gorki. Câu nói
của Gorki: “Chỉ có những người cứng rắn, thẳng băng không
thương xót như cây kiếm thì mới là người chọc thủng được
xã hội cũ” có thể dùng làm đề từ cho chuỗi các nhân vật của
chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa. Vậy là kẻ siêu nhân
kiểu Nietzsche đã biến thành nhân vật kiểu mới – siêu nhân
của cách mạng với “đôi mắt sáng ngời ánh thép”. Có người
không hoàn toàn tán thành quan điểm này. R. Persova cho
rằng quan hệ Gorki với Nietzsche đã bị thổi phồng. Bà lưu ý
rắng Gorki rất cố chấp, không dễ dàng tin theo người khác.
Nên nói giống nhau đến mức nào, mâu thuẫn đên mức nào
thì đúng hơn.
Ngoài quan hệ với tư tưởng của Nietzsche Gorki còn có

Gorki đọc tại Đại hội nhà văn xô viết lần thứ nhất cũng như
qua nhiều ý kiến khác của nhà văn về một chủ nghĩa lãng
mạn làm cơ sở cho huyền thoại và làm thức dậy thái độ cách
mạng đối với thế giới, một thái độ mà thực tế sẽ làm biến đổi
thế giới. Như thế, tư tưởng về tính tích cực xã hội của văn
học ở Gorki có các cội nguồn văn hóa sâu xa.
Gần đây xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về Gorki,
trong đó đáng chú ý là công trình của Viện Văn học thế
giới: Gorki và thời đại của ông, 4 tập (1989 – 1995), chuyên
luận của X. Xukhic Nhận lầm và bừng sáng của Macxim
Gorki (1992), của L. XpiridovaGorki : đối thoại với lịch
sử (1994), của N. Primochkina Nhà văn và chính quyền:
M. Gorki trong phong trào văn học những năm 20 (1996),
ấn phẩm định kì: Gorki hôm nay(1996). Các công trình này
cung cấp nhiều tài liệu mới chưa công bố về nhà văn, phần
nhiều là thư từ trao đổi với các nhà văn đương thời.
Các tác giả L.Kixêlôva và A. Minakova nghiên cứu các
đặc điểm thi pháp và thi pháp huyền thoại trong sáng tác
của Gorki.
Rất khó đánh giá ngành Gorki học hôm nay. V. Murômski
cho rằng: Gorki đã và vẫn là nhà văn lớn hàng đầu của văn
học Nga và mọi mưu đồ dai dẳng muốn xô đổ nhà văn khỏi
đài danh dự chỉ có thể sẽ biến thành sự xác nhận nghiêm
khắc tình trạng thực tế của sự vật: “Mối tình nồng nhiệt
xung quanh Gorki đã lắng xuống, những công kích giật gân
không còn, cảm hứng tố cáo đã nguội lạnh. Đã xuất hiện
nhưng thái độ bình tĩnh và đầy suy nghĩ đối với sáng tác
cĩng như tiểu sử của nhà văn, với các tài liệu mới công bố.
Tư tưởng văn học tuy khó khăn, nhưng vẫn liên tục mở
đường đi tới một Gorki sống động, không tô vẽ, giải thoất