1

T VN 
Amidan khu cái (Amidan) có vai trò rt quan trng trong min dch bo v
c th, nhng do nm ngay ngã t đng n – đng th nên nó thng xuyên
tip xúc vi các tác nhân gây bnh nên rt d b viêm. Khi b viêm quá nhiu ln
thì nó li tr thành tác nhân bt li, gây nh hng cho bnh nhân.
Viêm A là bnh hay gp nht trong các bnh TMH. Thng gp 2 th đó là
viêm Amidan quá phát và viêm Amidan mn tính. Amidan quá phát là mt
nguyên nhân thng gp ca s tc nghn đng hô hp trên  tr em và nh
hng đn chc nng th, phát âm, nut và nghe. Có th gii quyt trit đ đc
vn đ này bng PT.
Ct A là PT chim t l cao nht trong các phu thut ca TMH. T l 
Pháp là 25%, c: 17% và  Vit Nam khong 30% trong các PT TMH.
PT ct Amidan đã thay đi t khi xut hin đn nay. Trc đây nó đc coi
là mt th thut ngoi trú. Sau đó các nhà PT TMH nhn thy có nhiu nguy
him cho BN: chy máu, nhim trùng … nht là các bnh nhân  xa vin. Do
vy đn 1938 đã quyt đnh PT này phi tin hành ti bnh vin và BN phi nm
lu ít nht là 1 ngày.
ây là mt PT rt thng quy nhng cng rt hay gp tai bin, đ PT cho
kt qu tt nht không nhng cn phu thut viên có tay ngh và kinh nghim
mà còn cn vai trò rt quan trng ca ngi điu dng luôn theo sát, theo dõi
tng din bin ca BN sau PT, chm sóc và thc hin y lnh đúng đ.  đáp
ng tt nhng vn đ nêu  trên “chuyên đ chm sóc bnh nhân sau phu
thut ct Amidan” đc tin hành thc hin ni dung:
1. Mô t đc đim bnh lí viêm Amidan trc, sau PT.
2. Lp k hoch chm sóc BN sau PT ct Amidan theo qui trình điu dng
2

I. TNG QUAN V AMIDAN VÀ PT AMIDAN
1.1. Gii phu sinh lí Amidan:

ít, Chính nhng bch cu đa nhân thoát ra t mao mch và xen ln bch cu đn
nhân mi là lc lng ch yu dit vi khun bng cách thc bào. Còn Amidan
sn xut ra t bào Lympho là ch yu (65-85%) và chia làm 2 loi: Lympho bào
T (mà trung tâm hun luyn là Thymus) và Lympho bào B (Trung tâm hun
luyn  gà là Bursa Fabricius;  ngi là Amidan, rut tha, mng peyer…
Trong t chc Amidan 47-64% là Lympho bào B, còn li 10-20% là lympho bào
T. Loi B vi hình thái bit hóa cao là tng bào có vai trò trung đáp ng min
dch dch th ngha là to các Immuno Globulin (Chiappina và Corbetta) còn loi
T có vai trò trong đáp ng min dch qua trung gian t bào nh vai trò ca mt
lot các cht do nhng t bào T tit ra có tên chung là Lymphokin. Các lympho
bào B sn xut và cha IgG chim 37,3%, cha IgA là 29,9%, cha IgM là
15,7% còn các lympho bào sn xut IgD, IgE có t l rt ít. Nhng lympho bào
4

sn xut Immuno Globulin này tp trung ch yu  lp di biu mô (50%) còn
thì ri rác trong lp biu mô (nm trong các hc biu mô) Còn  trung tâm mm
ch có mt rt ít.
Amidan có vai trò rt quan trng trong min dch bo v c th nh vy.
Song, do nm ngay ngã t đng n – đng th, nó thng xuyên tip xúc các
tác nhân gây bnh nên cng rt d b viêm nhim. Nht là nó có nhng hc
thng sâu, đáy rng, li có nhng khe ngách ph nên hc đó nh cái túi cùng
cha các t bào do Amidan sn xut, đng thi cng cha các vi khun, cn m,
bã đu,… Nhng Amidan nh vy d b viêm mãn tính vi nhng đt tái phát và
ngi ta ví nhng khe hc cha vi khun, cn m đó nh nhng lò “viêm”. Khi
c th khe mnh thì nó chng li đc các vi khun và tác nhân gây bnh,
nhng khi c th suy yu, nhng vi khun ca “lò viêm” li ni lên gây tác hi 
các b phn khác nh khp, thn, tim,…
- Mt ngoài: Dính vi thành hu.  mt này Amidan đc bc bng 1
lp v x làm Amidan ngn cách vi thành bên hng bi mt khong gi là
khong quanh Amidan. Khong này cha t chc liên kt lng lo, có các si


nguyên, nang đ sn sinh ra Lympho bào), khác vi hch bch huyt có nhiu
khe, hc, niêm mc lun sâu vào trong Amidan. Không có bch mch bào-không
có xoang bch mch trong lòng A. bch mch ra ca A khu cái đ vào hch
cnh nh thân  di góc hàm. Các bch mch khác đ vào chui hch c bên.
1.1.1.5.Chc nng ca Amidan:
+ Min dch
+ To ra Lympho bào
+ “Lc”hàng rào bo v, loi tr đc t
+ Tng hp kháng th
+ Thc bào vì mô Lympho có cha đng t bào li ca h li ni mô
1.2. Vài nét khái quát v Amidan và phu thut ct Amidan: [2]
Ct Amidan đc bit đn là mt phu thut khong 2000 nm nay, đc
Celsus mô t trong y vn ln đu vào nm 50 sau công nguyên.
PT ct A đc ng dng rng rãi đu th k 20 khi các nhà TMH coi A là
 viêm nhim. Nhiu nghiên cu cho rng A gây ra các ri lon ti ch cng nh
toàn thân nh: kém n, nut vng, bun nôn, chm phát trin trí tu, đái dm
thm chí coi ct A đ ci thin vn đ sc khe.
1930 – 1940 PT ct Amidan đc thc hin mt cách có quy mô rng rãi
cho tr em  tui đi hc.
Có rt nhiu phng pháp PT ct Amidan nh: bóc tách kinh đin, ct
bng dao đin, ct bng Coblator …
Mc dù có nhiu phng tin k thut mi và nhng tin b trong gây mê
hi sc, ct A dù là mt PT nh, nhng bin chng có th dn đn cht ngi.
Theo tài liu ca PGS. TS. Nguyn Hu Khôi - Ch nhim B môn TMH,
đi hc Y Dc TP.HCM, t l t vong do ct A tuy có khác nhau theo các
nghiên cu  trong khong 1:10.000 đn 1: 40.000.
Thang Long University Library
7


do nhim khun ta thy trên b mt A có nhiu chm m hoc màng m nh
váng cháo- Hch góc hàm sng to và đau. Thng th này do vi khun cn phân
bit vi bch hu nên nht thit phi ly gi mc vi khun(soi ti hoc nuôi
cy)
- c bit lu ý A do liên cu khun  tan huyt nhóm A vì th bnh này
không có biu hin gì đc bit, có rt nhiu th t nh đn nng nhng có th gây
bin chng thp khp, thp tim.
1.3.2. Viêm ty quanh Amidan và Apsxe quanh Amidan:
[4], [8]
Thc ra hai tên gi đó ch hai giai đon ca cùng mt bnh. Trong thc t,
chúng ta vn quen dùng c 2 tên này: Viêm ty quanh Amidan là khi khám, chc
hút cha thy có m, cong Ápxe quanh Amidan là khi chc hút có m và phi
trích rch đ tháo m.
1.3.2.1. nh ngha: ó là s viêm mô t bào cp tính có mng m trong
khong d bóc tách  ngoài v ca Amidan (khong quanh Amidan, gia v và
thành hng)
1.3.2.2. Nguyên nhân:
Nó thng là bin chng sau mt viêm cp hoc sau mt đt cp din ca
viêm Amidan mãn tính tái phát. Mt vài trng hp có th do bin chng ca
rng khôn hàm di. Có khi xy ra trên c mt BN đã ct Amidan, nhng sót
phn và chính phn sót đó b viêm nhim dn đn mt viêm ty quanh Amidan
hoc áp xe quanh Amidan. Thm trí có trng hp do d vt cm gây nên.
Vi khun: Thng là liên cu, nht là loi tan huyt nhóm A. ôi khi do t
cu vàng, ph cu, HI,…
Thang Long University Library
9

1.3.2.3. Bnh sinh:
Bnh xut phát t mt  viêm trong khe Amidan ri lan ra khong quanh
Amidan bng cách xâm nhp dn, đc bit là khe Tourtual n sâu có khi ti sát

+ Chn hút  ch phng nht ca tr trc và màn hu thy có m.
1.3.2.5. Các th lâm sàng:
Th trc trên: hay gp, đã mô t trên.
Th sau: M khu trú  phía sau Amidan làm cng phng tr sau. Bnh
nhân hu nh không nut đc, đau lan lên tai nhiu. Khám: Tr sau n đ thành
mt khi, đy Amidan ra phía trc, li gà không b phù n, ít khi có khít hàm.
Th ngoài, th trong Amidan, th viêm ty li him gp.
1.3.2.6. Bin chng:
- M có th lan xung cc di, ra nn li gây Áp xe nn li, nu m lan
dc theo tr sau: gây phù n thanh qun.
- M xuyên qua cân thành hng, đ ra khoang cnh hng gây áp xe thành bên
hng.
- M lan vào mch máu: BN khc m màu đ, có chy máu; hay có khi m lan
theo t chc liên kt bao dc quanh bó mch thn kinh cnh xung di ngc
gây viêm trung tht, áp xe phi.
- Có th m qua nhng đám ri tnh mch trâm hng hay tnh mch cnh trong
gây viêm tc tnh mch xoang hang  nhim trùng huyt.
- Bin chng nng khác: Viêm ni tâm mc, viêm thn,…
1.3.3. Viêm Amidan mn tính:
[5], [8]
Khi b viêm A cp điu tr không đúng cách, kháng sinh không đ liu,
không đúng cách, mt s vi khun còn tn ti phn ln đã kháng thuc đn mt
thi gian nào đó bnh trong tình trng nh thnh thong bùng lên cn bc phát là
do A mn tính.
Thang Long University Library
11

1.3.2.1. Triu chng toàn thân:
Không có gì đc bit ch có biu hin hay m vt, ho vt, chm phát trin hay
đau rát hng

Hình 1.4: Amidan quá phát gây ng ngáy
1.5. Chng ch đnh đi vi BN ct Amidan: [2], [8]
- BN có bnh v máu: Suy ty, bnh máu trng, bnh a chy máu, xut
huyt gim tiu cu,…
- BN có bnh mn tính: Hen, suy tim, lao, đái đng,…
BN đang có bnh cp tính: Viêm Amidan cp, áp xe, thp tim tin trin,…
BN có sc đ kháng kém: Quá già hoc quá tr, BN suy gim min dch
(AIDS), suy dinh dng,…
- Ph n trong thi k kinh nguyt, thai nghén, cha đ, cho con bú,…
- a phng đang có dch.
1.6. Chun b BN trc phu thut ct Amidan: [2]
- BN phi đc ch đnh đúng, ba ngày trc khi phu thut BN nên đc
ung kháng sinh d phòng, Vitamin K là tt nht.
- Làm đy đ xét nghim: công thc máu, hóa sinh máu, nc tiu, XQ
tim phi, đin tâm đ trong gii hn cho phép.
Thang Long University Library
13

- Ti trc hôm phu thut nên ung thuc an thn đ ng ngon không nh
hng đn sc khe cho phu thut ngày hôm sau.
- Có ngi nhà chm sóc đi cùng.
1.7. Các phng pháp phu thut ct Amidan: [2]
1.7.1. Ct Amidan bng áp lnh:

Dùng khí Nit lng khi bc hi làm lnh đóng bng phá v t bào. Phng
pháp này không trit đ vì bao x ca t chc Amidan vn còn, tn thng rng,
hình thành x so nhiu sau th thut.
1.7.2. Ct Amidan bng dao Sluder truyn thng:
Tin mê + Gây tê ti ch, ct Amidan BN t th ngi. u: kinh phí thp.
Nhc: BN phi hp tác, dành cho tr ln hoc ngi ln, mt máu nhiu hn.

c hoc ng hút đng chm nhiu, mnh vào tr trc, tr sau, li gà hoc
thành sau hng làm phù n niêm mc gây cn tr đng nut và th, làm bnh
nhân có cm giác có vt gì nghn vng trong hng nut không đi.
 X trí:
Dn bnh nhân không đc khc mch hay ho mnh chánh chy máu. Cho
BN ngm đá, chm đá, thc hin y lnh thuc gim phù n đy đ.
1.8.4. Nhim trùng:

Thng sau 3-5 ngày sau PT. BN st, đau nhiu hng và đau đu, nut
nghn và vng tng lên 1 hoc c 2 bên, góc hàm có th đy và sng to.
Do v sinh không tt, sc đ kháng c th kém, thuc kháng sinh không đ
mnh.
 X trí: Phi nhp vin đ kim tra đ điu tr đúng phác đ.
1.8.5. Ho và nhiu đm:

Triu chng này cng rt hay gp vào ngày th 3-5 sau PT. Sau PT BN
thng ngm ming, không dám th bng ming và do đau nên BN cng li
nut nc bt, gây nên tình trng tng tit đm giãi  kích thích cn ho.
Thang Long University Library
15Hình 1.5: Ho nhiu, tng tit đm dãi
 X trí:
+ Hng dn BN th bng ming.
+ V sinh rng ming bng nc mui sinh lí
+ Ung nhiu nc làm lng đm.
+ Chánh n ung đ chua.
+ Nói nh nhàng bt đu t ngày th 2 sau phu thut
Ch đ dinh dng kém: Do ch đ n ca bnh nhân, 2 gi sau m BN ung

+ Các c quan khác.
- Chn đoán y khoa.
- Phng pháp PT, có khó khn gì trong PT hay không.
Thang Long University Library
17

Tip nhn và nhn đnh BN sau m:
- Tình trng ý thc, tri giác (Sau PT BN vn còn tác dng mt phn ca
thuc mê, cn theo dõi sát đn khi BN tnh hn).
- Da niêm mc (Cho ta bit tình trng mt máu ca BN sau PT. Gián tip
giúp ta đánh giá tình trng thông khí có tt không)
- Mch, Nhit đ, Huyt áp, Nhp th. BN cn đc theo dõi 15-30 phút/ln
cho đn khi BN tnh hoàn toàn và các thông s trong gii hn bình thng. Nu
mch nhanh >120 ln/phút, Huyt áp tâm trng >140 mmHg hoc di
80mmHg, Có ngng th hoc tím tái cn phi báo BS ngay.
Nc bt nhè ra  ming ngay lúc tip nhn BN

- PT ct A là phu thut có vt m trong đng tiêu hóa và hô hp
nên s theo dõi tình trng chy máu gián tip qua tình trng nc bt.
- BN không đc nut nc bt, nhè nh nhàng ra khay qu đu, điu
dng ch đng 15-30 phút/ln qua kim tra. (BN sau m thng cha tnh hoàn
toàn, BN thng có phn x nut nhng gì có trong hng, rt nguy him nu
chy máu nhiu vì không theo dõi và không bit đc s lng máu mt. Khi
nut nhiu quá, BN thng s có phn x kích thích ca đng tiêu hóa là nôn ra
máu, và khi đó BN s rt có th lâm vào tình trng Sock)
 Chính vì vy, vic theo dõi tình trng nc bt là vic không bao
gi đc b sót trong theo dõi BN sau PT ct A.
Tình trng các c quan khác
(khám lâm sàng):
- Tim mch.

đau rát hng, nut vng khong 3-4 nm nay, 1 nm b t 7-10 ln, thông
thng có st kèm theo các đt viêm, BN đã điu tr nhiu đt kháng sinh, gim
viêm, h st nhng không khi hoàn toàn. Ngày càng b nhiu hn, BN mt mi
nhiu, ng ngáy, khó chu khám vào xét nghim vào vin điu tr.
- Tin s: Tin s gia đình BN bình thng. Bn thân: không mc bnh mn
tính gì, Sch kinh cách 7 ngày nay.
- Bnh s: BN b nhiu đt ho đau rát hng, nut vng khong 3-4 nm nay,
1 nm b t 7-10 ln, thông thng có st kèm theo các đt viêm, BN đã điu tr
nhiu đt kháng sinh, gim viêm, h st nhng không khi hoàn toàn. Ngày càng
b nhiu hn, BN mt mi nhiu, ng ngáy, khó chu khám vào vin điu tr.
- Khám khi vào vin trc PT:
+ Toàn thân: BN tnh, da niêm mc hng, không phù không xut
huyt, hch và tuyn giáp không s thy.
+ Hng: 2 Amidan viêm mn tính, quá phát đ 3, che mt phn hng,
b mt có ít m bã đu bng ht go mm, mùi hôi. Tr trc dày, thoái hóa, tr
sau thoái hóa dính vào t chc Amidan.
+ Tim: Nhp tim đu, 85ck/phút, không có ting bnh lí.
+ Phi: rì rào ph nang rõ, không ral.
+ Các c quan khác bình thng.
- Chn đoán y khoa: Viêm A mn tính quá phát. Có ch đnh phu thut
- BN đc làm các xét nghim c bn, kt qu trong gii hn bình thng
đy đ điu kin phu thut.
- Phng pháp PT: BN đc PT ct Amidan gây mê bng dao din vào hi
9h30 ngày 19/12/2011. PT din ra an toàn, thun li. BN tnh ra khi phòng m
hi 10h30 ngày.
20

Tip nhn và nhn đnh BN sau m:
- Tình trng ý thc, tri giác.
+ Nhn BN ngay sau PT ct A gây mê BN vn cha tnh hoàn

nht 15-30 phút/ln khi BN cha tnh hn, và 1 ting/ln khi BN bit và tnh hn,
nu còn đùn ra nhiu và máu đ ti cn phi báo ngay BS kp thi và x trí.
- Mt s BN kích thích, do tác dng ca thuc mê ngay sau m nôn
nhiu hay do kích thích tng rt nhiu đm dãi ho khc nhiu, làm vt m rt d
b tn thng bong gây chy máu. Cn theo dõi nu BN nôn nhiu cn báo ngay
BS cho thuc kp thi. Nu nhiu đm dãi  hút đm rãi.
 Vai trò ca ngi điu dng ngoài kim tra tình trng nc bt, nu
BN nut ta có th đánh giá gián tip qua mch và huyt áp. Cn phi theo sõi sát
mch và huyt áp, đó là 2 ch s thay đi nu có tình trng mt máu nhiu (mch
nhanh, huyt áp tt)
Tình trng đau nhiu sau m:

- Niêm mc hng có rt nhiu th cm thn kinh, li là ngã 3 hô hp
tiêu hóa luôn phi vn đng nên thng BN s đau hn vi các PT khác.
- au là tình trng BN nào cng b ít hay nhiu tùy thuc vào sc
chu đng ca tng ngi, vào tình trng bnh và vt m. Tr em và ph n
thng đau nhiu hn. BN có Amidan to quá phát thì s đau nhiu hn vì din
tích vt m s ln hn.
- Thông thng BN đau nht là đêm đu tiên sau PT ri s đ dn các
ngày sau đó. Khong 7 ngày sau PT BN tr li bình thng.
- Nên theo dõi, xem BN có đau nhiu không, đã thc hin đ y lnh
thuc gim đau cha, nu BN vn khó chu nhiu cn báo BS cho thêm thuc,
chánh tình trng BN đau quá gây hoang mang, s hãi  nh hng hu phu.
Tình trng nut vng, nut nghn:

- Thng gp trong 1-3 ngày sau m. Cng nh tình trng đau, nut
vng nut nghn cng gp đa s các trng hp.
22

- Vùng PT sng ty, phù n, cng vi s tng tit đm dãi. BN cm


2.2.3. Lp k hoch chm sóc: [1]
L chn u tiên đ có KHCS tt cho BN
Chm sóc sau Phu thut ct Amidan ch yu là s chm sóc BN ngay sau
khi BN ra khi phòng m và cho ht 24 ting. Vì đc thù ca phu thut này BN
thông thng s đc xut vin ngay ngày hôm sau nu tin trin bình thng.
Tùy tng phng pháp phu thut và phng pháp gây mê mà chúng ta s có
thái đ phù hp. Trong chuyên đ này chúng tôi đi sâu v vn đ chm sóc BN
sau phu thut ct Amidan bng dao đin và gây mê.
2.2.3.1. Theo dõi:
- Theo dõi tri giác: tình trng ý thc, tình trng ý thc 30 phút/ln BN,
xem đã tnh hn cha, đã ht hn tác dng ca thuc mê cha? Tình trng thông
khí qua c mi và ming đã thông thoáng cha?
- Theo dõi du hiu sinh tn và các du hiu bt thng nh: chy máu.
da niêm mc 30 phút/ln, 1 h/ln, 2 h/ln, … tùy thuc vào tình trng BN tng
trng hp.
- Tình trng nc bt đùn ra đã trong cha, còn máu không?
- Tình trng tiêu hóa ca BN: có chng bng không?
- Theo dõi các bin chng tác dng ph ca thuc, các du hiu bt
thng có th xy ra.
2.2.3.2. Gim đau.
- Thc hin y lnh thuc đy đ
- Chm đá 2 bên góc hàm: co mch gim đau.
- Tp n dn dn đ làm quen BN s đ đau
2.2.3.3. Can thip y lnh:
- Thuc: thuc tiêm, thuc ung đy đ …
- Thc hin các th thut: hút đm rãi, hút mi, ph BS làm các th thut
nu cn (Cm máu, m khí qun, đt ni khí qun, …)
24


xut tit t hng ming.

Hình 2.1: T th BN theo dõi sau phu thut ct Amidan
- Kim tra và theo dõi du hiu sinh tn: Mch, Nhit đ, huyt áp,
nhp th, tình trng ý thc, da niêm mc 30 phút/ln, 1 h/ln, 2 h/ln, … tùy
thuc vào tình trng BN tng trng hp.
- Ngi điu dng phi theo dõi và nhn đnh v tình trng ý thc
ca BN. Nên gi kim tra 15-30 phút mt ln cho đn khi BN tnh táo hoàn toàn.
Thông thng BN s tnh hoàn toàn sau 2-4 ting sau phu thut. Nu bt
thng báo ngay BS kim tra. Có mt s trng hp do còn tác dng ca thuc
gây mê, BN li đi vào hôn mê cng vi s tng tit đm dãi BN suy hô hp
cp, ngng th nguy him đn tính mng.