Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
   ĐOÀN TRƢỜNG SƠN

µ
NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG THẤM VÀ GIỮ NƢỚC
TIỀM TÀNG CỦA ĐẤT RỪNG HUYỆN ĐỊNH HOÁ, THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. ĐỖ THỊ LAN
Thái Nguyên, năm 2011

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

i
LỜ I CAM ĐOAN

Tên tôi là: Đoàn Trƣờng Sơn
Học viên cao học khóa 17 chuyên ngành: Khoa học môi trƣờng. Niên
khóa 2009 - 2011. Tại trƣờng Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên.
Đến nay tôi đã hòa thành luận văn nghiên cứu cuối khóa học. Tôi xin
cam đoan:
- Đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện
- Số liệu và kết quả trong luận văn là trung thực
- Các kết luận khoa học trong luận văn chƣa từng ai công bố trong các
nghiên cứu khác
- Các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã đƣợc chỉ rõ nguồn gốc
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những lời cam đoan trên./.

Thái nguyên, ngày 01 tháng 11 năm 2011


Đoàn Trƣờng Sơn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

iii
MỤC LỤC

Lời cam đoan i
Lời cảm ơn ii
Mục lục iii
Danh mục các bảng vii
Danh mục hình vẽ viii
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1. Đặt vấn đề 1
2. Mục tiêu nghiên cứu 2
2.1.Mục tiêu chung 2
2.2. Mục tiêu cụ thể 2
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2
3.1. Ý nghĩa khoa học 2
3.2. Ý nghĩa thực tiễn 2
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3
1.1. Cơ sở khoa học của đề tài 3
1.1.1. Một số khái niệm liên quan 3
1.1.2. Cơ sở khoa học 5
1.1.2.1. Khái niệm rừng và các công trình nghiên cứu ảnh hƣởng của rừng 5
1.1.2.2. Khái niệm về xói mòn và các tác hại của xói mòn đất 9
1.2. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc và trên thế giới 14
1.2.1. Ở trên thế giới 14
1.2.1.1. Thành quả nghiên cứu 14

3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Định Hóa, Thái Nguyên 42
3.1.1. Điều kiện tự nhiên 42
3.1.1.1. Vị trí địa lý 42
3.1.1.2. Địa hình, diện mạo 43
3.1.1.3. Khí hậu 43
3.1.1.4. Thủy văn 43
3.1.1.5. Các nguồn tài nguyên 44
3.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội 45
3.1.2.1. Điều kiện kinh tế 45
3.1.2.2. Điều kiện văn hóa- xã hội 47
3.2. Đặc điểm điều kiện lập địa khu vực nghiên cứu 50
3.2.1. Đặc điểm của chế độ mƣa 50

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

v
3.2.1.1.Đặc điểm lƣợng mƣa 50
3.2.1.2. Phân bố mƣa 52
3.2.1.3. Một số tính chất vật lý của đất 52
3.2.1.4. Địa hình 55
3.2.1.5. Thảm thực vật 55
3.2.1.6. Thổ nhƣỡng 56
3.3. Đặc trƣng thấm của đất rừng 59
3.3.1. Tốc độ thấm nƣớc ban đầu 59
3.3.2. Tốc độ thấm nƣớc ổn định 63
3.3.3. Quá trình thấm nƣớc 66
3.4. Đặc trƣng giữ nƣớc của đất rừng 67
3.4.1. Lƣợng nƣớc giữ tiềm tàng trong khe hổng mao quản 68
3.4.2. Lƣợng nƣớc giữ tiềm tàng trong khe hổng ngoài mao quản 69
3.4.3. Lƣợng nƣớc bão hòa tiềm tàng 70

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

vii
DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Ảnh hƣởng của đƣờng kính hạt mƣa, tốc độ và cƣờng độ mƣa tới lƣợng đất bị
bắn lên 12
Bảng 1.2. Các mô hình thấm nƣớc đã đƣợc xây dựng 16
Bảng 1.3. Tốc độ thấm ổn định của một số loại đất (mm/phút) 18
Bảng 1.4. Phân chia các loại kết cấu đất dựa vào mức thấm nƣớc 20
Bảng 1.5. Đánh giá ảnh hƣởng của kích thƣớc vòng thấm tới hệ số dẫn thủy 20
Bảng 1.6. Đánh giá ảnh hƣởng của các loại đất tới hệ số dẫn thủy 21
Bảng 1.7. Đánh giá độ trữ ẩm cực đại của đất 23
Bảng 1.8. lƣợng chứa nƣớc hữu hiệu trong đất 23
Bảng 3.1. Diện tích, năng suất, sản lƣợng một số cây trồng chính năm 2010 45
Bảng 3.2. Số con và sản lƣợng một số vật nuôi chính năm 2010 46
Bảng 3.3. Dân số trung bình phân theo giới tính và phân theo thành thị, nông thôn 48
Bảng 3.4. Lƣợng mƣa theo các tháng trong năm 51
Bảng 3.5. Phân bố lƣợng mƣa và cƣờng độ mƣa 52
Bảng 3.6. Một số tính chất vật lý của đất ở các trạng thái rừng 53
Bảng 3.7. Đặc điểm địa hình tại vị trí các ô tiêu chuẩn 55
Bảng 3.8. Đặc điểm hình thái phẫu diện đất rừng rừng tự nhiên II
A
56
Bảng 3.9. Đặc điểm hình thái phẫu diện đất rừng trồng 57
Bảng 3.10. Đặc điểm hình thái phẫu diện trảng cây bụi 58
Bảng 3.11. Tốc độ thấm nƣớc ban đầu trung bình tại khu vực nghiên cứu 60
Bảng 3.12. Dự đoán tốc độ thấm nƣớc ban đầu của đất 62
Bảng 3.13. Đánh giá tốc độ thấm nƣớc của đất 63
Bảng 3.14. Tốc độ và thời gian thấm nƣớc ổn định 64
Bảng 3.15. Tốc độ thấm nƣớc ổn định và một số nhân tố ảnh hƣởng 64

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề
Trong nhƣ̃ ng năm qua, việ c quả n lý và sƣ̉ dụ ng bề n vƣ̃ng đấ t canh tá c đặ c
biệ t là vù ng đấ t dố c chƣa đƣợ c quan tâm đú ng mƣ́ c và vẫ n đang là bà i toá n là m
đau đầ u cá c nhà quả n lý. Hàng trăm hecta rừng tự nhiên bị tàn phá hàng năm làm
cho diệ n tí ch đấ t trố ng đồ i nú i trọ c ngà y càng tăng hoặc thay vào đó là những diện
tích rừng trồng km chất lƣợng, khả năng bảo vệ đất thấp. Dòng chảy mặt và xói
mòn đất đang là vấn đề hết sức nghiêm trọng, một bài toán khó giải cho các nhà
hoạch định chính sách, quy hoạch và sử dụng nguồn tài nguyên đất nƣớc. Hiệ n
tƣợ ng xó i mò n đang xả y ra mạ nh, mỗ i năm hà ng nghì n tấ n đấ t mầ u mỡ bị xó i
mòn rửa trôi chảy ra các con sông suối và về hạ nguồn. Thƣ̣ c trạ ng nà y là m cho
đấ t bị mấ t dầ n khả năng canh tá c.
Trong sả n xuấ t Nông Lâm nghiệ p , đấ t đai là công cụ sả n xuấ t vô cù ng
quý giá và không thể thay thế , không chỉ mang lạ i cho con ngƣờ i cá c sả n
phẩ m trồ ng trọ t trên chú ng mà cò n ả nh hƣở ng trƣ̣ c tiế p và có tính quyế t định
đến cuộ c số ng củ a con ngƣờ i thông qua việ c ả nh hƣở ng đế n cá c yế u tố nhƣ
năng suấ t cây trồ ng, các hiện tƣợng thời tiết nhƣ hạn hán, l lụt, sạt lở đất
Huyện Định Hoá có tích rừng tự nhiên năm 2000 là 18.007 ha đến năm
2005 chỉ còn 17.185 ha. Diện tích rừng có xu hƣớng giảm mạnh. Hậu quả là
năm 2008 vừa qua ở Huyện Định Hoá đã xảy ra các trận l rừng lớn gây thiệt
hại trầm trọng về tài sản cng nhƣ tính mạng của ngƣời dân nghèo mới đây.
Việ c nghiên cƣ́ u về khả năng thấm và giữ nƣớ c của đất rừng để nhằm hạn chế
xói mòn và dự báo l rừng chƣa đƣợc nghiên cứu. Diện tích đất trống đồi núi
trọc có xu hƣớng gia tăng, sản xuất nông nghiệp năng xuất thấp do đất bị xói
mòn trầm trọng. Dƣới góc độ thủy văn rừng, đất rừng là kho tích giữ nƣớc to
lớn và quan trọng. Giữ nƣớc trong đất là tiền đề cho giữ đất tại chỗ. Lƣợng
nƣớc giữ trong đất dù bị bốc hơi vật lý hay thoát hơi nƣớc qua thực vật để

- Đề tài là một bƣớc kế tiếp phát triển các nghiên cứu khoa học trƣớc
đó trong lĩnh vực nghiên cứu khả năng thấm và giữ nƣớc của đất rừng.
3.2. Ý nghĩa thực tiễn
- Đề tài giúp cho việc đánh giá khả năng thấm và giữ nƣớc của đất rừng
trên địa bàn nghiên cứu từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất
những giải pháp nhằm cải thiện khả năng thấm, giữ nƣớc của đất rừng, góp
phần nâng cao hiệu quả bảo vệ nguồn nƣớc của rừng nhằm hạn chế xói mòn
và dự báo l rừng

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

3
CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
1.1.1. Một số khái niệm liên quan
- “Khả năng thấm nước của đất” là khả năng lƣu giữ lại dòng chảy bề
mặt và biến chúng thành dòng chảy ngầm trong lòng đất (V Thị Quỳnh Nga,
2009) [16].
- “Tốc độ thấm của đất ” biểu thị bằng mm/phút là tốc độ nƣớc từ mặt
đất đi vào trong đất. Nếu trên mặt đất có lớp nƣớc đọng, nƣớc sẽ thấm xuống
đất theo tốc độ thấm tiềm năng. Tốc độ thấm là đặc trƣng quan trọng nhất về
vận động của nƣớc dƣới đất trong môi trƣờng lỗ hổng (V Thị Quỳnh Nga,
2009) [16].
- “ Tốc độ thấm nước ban đầu” (mm/phút) là một chỉ tiêu quan trọng
phản ánh đặc trƣng thấm nƣớc của đất rừng. Tốc độ thấm nƣớc khởi đầu đƣợc
tính là giá trị trung bình của tốc độ thấm trung bình trong 5 phút đầu tiên (V
Thị Quỳnh Nga, 2009) [16].
- “ Tốc độ thấm nước ổn định của đất” (mm/phút) là tốc độ thấm khi
đất đƣợc cung cấp đủ nƣớc và tầng đất mặt đã bão hòa nƣớc. Khi đất đạt đến

1
chứa những chất hữu cơ chƣa phân
giải. Tầng A
0
2
chứa những chất hữu cơ đã bị phân giải một phần, A
0
3
chứa
những chất hữu cơ đã phân giải mạnh, một phần đã thành mùn.
Tầng thảm mục chỉ xuất hiện ở đất dƣới rừng, dƣới đồng cỏ, nơi mà
chất hữu cơ đƣợc trả lại cho đất khá nhiều. Mặt khác sự có mặt của tầng này
còn liên quan tới điều kiện phân giải các hợp chất hữu cơ, bản chất của các
chất hữu cơ. Những nơi điều kiện phân giải các hợp chất hữu cơ thuận lợi,
tầng này hoặc không xuất hiện, hoặc mỏng, không điển hình (Nguyễn Thế
Đặng, 2006) [6].
+ Tầng mùn (tầng rửa trôi): ký hiệu là A.
Tại đây, các hợp chất mùn đƣợc hình thành. Đất thƣờng màu đen, nâu
đen. Đất thƣờng có kết cấu viên, tơi xốp, giầu dinh dƣỡng.Tuy nhiên dƣới tác
dụng của nƣớc nó cng là tầng bị rửa trôi.Phần lớn các loại vi sinh vật đất đều
tập trung ở tầng này. Trong tầng A lại có thể xuất hiện những tầng khác nhau:
A
1
, A
2
, A
3
.
++ A
1

2
, B
3
:
+ Tầng B
1
là một phần của tầng A chuyển tiếp đến tầng B.
+ Tầng B
2
là tầng tích tụ điển hình.
+ Tầng B
3
là phần chuyển tiếp của tầng B đến tầng C.
Tầng A và B là phần điển hình của đất, nó tạo nên độ dày của đất. Độ
dày tầng đất đƣợc tính từ trên mặt đất xuống đến hết tầng B.
+ Tầng C được gọi là tầng mẫu chất, nó đƣợc hình thành từ sự phong
hoá đá và khoáng ban đầu.
+Cuối cùng là tầng đá mẹ ký hiệu là D
1.1.2. Cơ sở khoa học
1.1.2.1. Khái niệm rừng và các công trình nghiên cứu ảnh hưởng của rừng
Rừng là quần xã sinh vật trong đó cây rừng là thành phần chủ yếu. Quần xã
sinh vật phải có diện tích đủ lớn. Giữa quần xã sinh vật và môi trƣờng, các thành
phần trong quần xã sinh vật phải có mối quan hệ mật thiết để đảm bảo khác biệt
giữa hoàn cảnh rừng và các hoàn cảnh khác (Phạm Văn Điển, 2009) [4].
Ngay từ thở sơ khai, con ngƣời đã có những khái niệm cơ bản nhất về
rừng. Rừng là nơi cung cấp mọi thứ phục vụ cuộc sống của họ. Lịch sử càng
phát triển, những khái niệm về rừng đƣợc tích ly, hoàn thiện thành những
học thuyết về rừng.
a. Ảnh hưởng của rừng đến đến số lượng nước trong quy mô lâm phần
Nghiên cứu về khả năng giữ nƣớc của lâm phần rừng trên thế giới đã

đƣờng kính lớn lại ít hơn lƣợng nƣớc chảy men thân của cây có đƣờng kính b.
Điều này có thể do sự khác nhau bởi cách phân cành hoặc do lƣợng nƣớc rơi từ
tán lá của cây ở tầng trên xuống cây ở tần dƣới không nhƣ nhau (Bruijnzeel L.A,
1990) [25].
* Lƣợng nƣớc hút giữ bởi vật rơi rụng trong rừng
Vật rơi rụng có khả năng giữ nƣớc tƣơng đối lớn, nên có tác dụng bổ
sung nƣớc cho đất và cung cấp nƣớc cho thực vật. Ngoài ra, do vật rơi rụng
có những lỗ hổng lớn và nhiều hơn so với đất, nên lƣợng nƣớc ngăn giữ lại
bởi vật rơi rụng dễ dàng bốc hơi (Vu Chí Dân, Vƣơng Lễ Tiến, 2001) [2] .

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

7
* Lƣợng nƣớc chảy trên bề mặt đất
Nhìn chung, đất rừng tự nhiên có khả năng thấm nƣớc cao và ít khi xuất
hiện dòng chảy bề mặt. Tuy nhiên, khi rừng bị chặt hạ trở nên thƣa thớt và độ
dốc mặt đất lớn, có thể tạo ra nhiều lƣợng nƣớc chảy trên bề mặt (Phạm Văn
Điển, 2009) [4].
Thủy văn học truyền thống đã phát triển lý luận về dòng chảy trên mặt
đất của Horton vào những năm 30 và 40 của thế kỷ 20 để nghiên cứu cơ chế
hình thành dòng chảy trên bề mặt đất. Lý luận này chiếm địa vị thống trị trong
lĩnh vực thủy văn học công trình ko dài suốt khoảng 30 năm đã dựa vào
những quan trắc thực nghiệm và chỉ ra rằng trong hoàn cảnh rừng, cƣờng độ
mƣa rất ít khi lớn hơn tốc độ thấm nƣớc tiềm tàng của đất, đã nêu ra khung lý
luận về động thái hình thành dòng chảy của mƣa rào, sau đó đã triển khai
nhiều nghiên cứu thực nghiệm nhằm tìm hiểu cơ chế hình thành dòng chảy do
mƣa gây ra, chủ yếu trên những khu vực ôn đới ẩm ƣớt của châu Âu và ở Mỹ
(Bonell M, 1993) [24].
* Bốc hơi và thoát hơi nƣớc
Bốc hơi và thoát hơi nƣớc là do các quá trình trao đổi bức xạ, vận chuyển

hình kinh nghiệm, trong đó bao gồm mô hình Green - Ampt (1911), mô hình
Horton (1933, 1945), mô hình Philip (1957, 1969) và mô hình cải tiến của nó
là mô hình Smith R E - Parlange J Y, (1978),…(Phạm Văn Điển, 2009) [4].
b/ Ảnh hưởng của thảm thực vật rừng đến xói mòn đất
Công trình nghiên cứu đầu tiên về xói mòn và dòng chảy đƣợc thực
hiện bởi nhà bác học Volni ngƣời Đức trong thời kỳ 1877 đến 1885. Những ô
thí nghiệm đƣợc sử dụng để nghiên cứu ảnh hƣởng của nhiều nhân tố nhƣ
thực bì, loại đất, độ dốc mặt đất, lƣợng mƣa tới dòng chảy và xói mòn đất.
Trong công trình Volni cng nghiên cứu ảnh hƣởng các loại đất và độ dốc
mặt đất tới dòng chảy và xói mòn đất. Tuy nhiên, phần lớn các kết luận chƣa
đƣợc định lƣợng một cách rõ ràng (Phạm Văn Điển, 2009) [4].
Bằng các thí nghiệm trong phòng , Ellison thấy rằng các loại đất khác
nhau có biểu hiện khác nhau trong các pha của xói mòn đất do nƣớc. Ellison
là ngƣời đầu tiên phát hiện ra vai trò của lớp phủ thực vật trong việc hạn chế
xói mòn đất và vai trò cực kỳ quan trọng của hạt mƣa rơi đối với xói mòn.
Phát hiện của Ellison đã mở ra một phƣơng hƣớng mới trong nghiên cứu xói
mòn đất, đã làm thay đổi quan điểm nghiên cứu xói mòn đất và khẳng định
khả năng bảo vệ đất của lớp thảm thực vật. Nó đã làm mở ra các phƣơng
hƣớng sử dụng cấu trúc thảm thực vật trong các biện pháp chống xói mòn
nhằm bảo vệ độ phì của đất (Phạm Văn Điển, 2009) [4].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

9
1.1.2.2. Khái niệm về xói mòn và các tác hại của xói mòn đất
a/ Khái niệm xói mòn đất là hiện tƣợng cuốn trôi các phần tử đất và
dinh dƣỡng từ nơi này đến nơi khác.
Có 2 loại xói mòn là xói mòn bề mặt và xói mòn theo phƣơng thẳng
đứng (theo chiều sâu).
- Xói mòn bề mặt là hiện tƣợng di chuyển các phần tử đất và chất dinh

thì để bề dày tầng canh tác hình thành đƣợc 1cm thì đã phải trải qua một thời
gian quá dài, trong khi cứ hàng năm mặt đất dốc lại bị bào mòn đi trông thấy.
Vì vậy ở những vùng đất dốc thiếu che phủ và khi canh tác thiếu các biện pháp
phòng chống xói mòn thì rất dễ dẫn đến hình thành loại đất trơ sỏi đá (Nguyễn
Thế Đặng, 2006) [6].
Hiện tƣợng xói mòn bề mặt và rửa trôi theo chiều sâu đã làm cho đất
dốc canh tác nông nghiệp trở nên thoái hoá nghiêm trọng. Theo nhiều kết quả

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

10
nghiên cứu trên đất dốc cho thấy do xói mòn mà năng suất cây trồng bị giảm
đi nhanh chóng.
* Về mặt tài nguyên rừng
Xói mòn làm cho đất đai bị kiệt quệ, ngƣời dân không còn con đƣờng
nào khác đã tiếp tục nạn phá rừng, đốt nƣơng làm rẫy để duy trì sự sống của
họ. Họ di chuyển từ nơi này sang nơi kia sau 1 - 2 vụ và để lại sau họ là vùng
đất thoái hoá, nghèo dinh dƣỡng. Theo số liệu thống kê, năm 1990 độ che phủ
của rừng còn 27,8 %, trong khi vào năm 1943 chúng ta có tỷ lệ che phủ rừng
trong toàn quốc là 43 %. Rõ ràng xói mòn là nguyên nhân chính về mặt kỹ
thuật dẫn đến tài nguyên rừng của nƣớc ta bị cạn kiệt (Nguyễn Thế Đặng,
2006) [6].
* Về mặt thủy lợi
Xói mòn đất do nƣớc ở Việt Nam đƣợc xếp vào loại nhất nhì trên thế
giới. Lƣợng đất bị xói mòn đã nâng cao các lòng sông ở hạ lƣu (hiện nay một
số nơi của hệ thống sông Hồng đã có đáy sông cao hơn mặt đất trong đê) gây
trở ngại lớn cho các công trình thuỷ lợi (Nguyễn Thế Đặng, 2006) [6].
Ngoài ra xói mòn còn gây ra nhiều thiệt hại khác nữa nhƣ sạt lở đất làm
hƣ hại các công trình giao thông và nhà cửa gây nguy hiểm đến tính mạng của
con ngƣời.
Hình 1.1. Sơ đồ phân bố lượng nước khi mưa
Khi mƣa xuống đất dốc, một phần ngấm theo trọng lực (P
1
), một phần
bốc hơi (P
2
) còn lại sẽ tạo thành dòng chảy d, nhƣ vậy ta có:
d = R - (P
1
+ P
2
)
Trong thực tế, trong khi mƣa thì P
1
hầu nhƣ không đáng kể (vì ẩm độ
không khí cao), do vậy d sẽ tỉ lệ nghịch với P
2
và tỉ lệ thuận với R. Nghĩa là
mƣa càng to và tập trung, đất có khả năng thấm thấp thì dòng chảy sẽ càng
mạnh. Theo các nghiên cứu có tính toán thì chỉ cần một trận mƣa tập trung
với lƣu lƣợng lớn hơn hoặc bằng 10 mm đã gây dòng chảy bề mặt và tất yếu
sẽ gây xói mòn (tất nhiên còn tuỳ thuộc vào các yếu tố che phủ và tính chất
đất đai) (Nguyễn Thế Đặng, 2006) [6].
Mặt khác, ngay trong một trận mƣa thì thƣờng mới mƣa đất thấm mạnh
nhƣng càng về sau tốc độ thấm càng giảm và xói mòn càng về sau càng mạnh

20,6
67,0
223,0
446,0
690,0
(Nguyễn Thế Đặng, 2006) [6]
Cho đến nay các nghiên cứu về xói mòn bề mặt đã đủ sở cứ cho ta kết
luận là: Việc giọt mƣa bắn phá vào đất có tác động mạnh mẽ nhất để gây ra
xói mòn, thứ 2 mới là tốc độ dòng chảy bề mặt.
* Địa hình
Địa hình là yếu tố quan hệ chặt tới xói mòn bề mặt vì với địa hình dốc,
dòng chảy sẽ dễ xảy ra, còn trong điều kiện đất bằng phẳng thì xói mòn bề
mặt do mƣa hầu nhƣ không đáng kể. Địa hình dốc là yếu tố “bảo thủ” khó
khắc phục.
Cƣờng độ xói mòn tỷ lệ thuận với độ dốc, theo định luật Ery thì khi độ
dốc tăng 2 lần, tốc độ dòng chảy tăng 4 lần và xói mòn sẽ tăng 64 lần
(Nguyễn Thế Đặng, 2006) [6].
* Yếu tố che phủ đất
Độ che phủ mặt đất tỷ lệ nghịch với xói mòn đất. Đất càng km che phủ
càng bị xói mòn mạnh và ngƣợc lại.
Khi mặt đất bị che phủ kín sẽ hạn chế tối đa lực tác động của hạt mƣa
bắn phá vào đất. Mặt khác nếu có thảm cây rập rạp thì mƣa sẽ theo lá, cành
chảy qua thân vào đất. Bộ rễ ăn sâu và chằng chịt của cây tạo điều kiện tăng
khả năng thấm. Nhƣ vậy xói mòn sẽ giảm tối đa (Nguyễn Thế Đặng, 2006) [6].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

13
* Tính chất đất
Yếu tố đất đai ảnh hƣởng đến xói mòn trên cơ sở 4 tính chất là: thành

14
1.2. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc và trên thế giới
1.2.1. Ở trên thế giới
1.2.1.1. Thành quả nghiên cứu
1.2.1.1.1. Khả năng thấm nƣớc của đất
Tuần hoàn thủy văn rừng đƣợc mô tả theo một trình tự nhất định, bắt
đầu từ khi nƣớc mƣa đi vào hệ sinh thái, đến quá trình nƣớc mƣa bị giữ lại
trên tán rừng, nƣớc mƣa lọt qua tán, nƣớc mƣa chảy men thân cây, nƣớc mƣa
chảy tràn bề mặt đất, đến quá trình nƣớc thấm xuống đất, bốc hơi nƣớc vật lý
từ đất từ thảm mục, thoát hơi nƣớc của thực vật để trở về khí quyển. Nhìn
chung, các quá trình trên chịu ảnh hƣởng rõ nt của cấu trúc lớp thảm thực vật
rừng, chế độ mƣa, địa hình, đất.
Quá trình thấm nƣớc của đất là một trong những vấn đề đƣợc nghiên
cứu sâu rộng trong lĩnh vực thủy văn học. Theo lý luận phát sinh dòng chảy
bề mặt, sự thấm nƣớc của đất là chỉ thị cho khả năng của tầng điều tiết quan
trọng trong tuần hoàn thủy văn rừng, sau khi nƣớc mƣa đi qua bầu khí quyển
và lớp thảm thực vật che phủ. Sự thấm nƣớc của đất có tác dụng rất quan
trọng trong việc hình thành cơ chế phát sinh dòng chảy.
Trên thế giới, công trình đầu tiên nghiên cứu về đặc trƣng thấm của đất là
của nhà bác học Darcy vào năm 1856, ông đã đƣa ra định luật có tên Định luật
Darcy để tính lƣợng nƣớc thấm vào đất theo phƣơng trình.
Q = K.S.T.h/l
Trong đó:
Q là lƣợng nƣớc thấm (cm
3
);
K là hệ số thấm (cm
3
);
T là thời gian thấm (phút);

t
là hệ số thấm thời điểm t;
T là nhiệt độ nƣớc sử dụng khi xác định.
Đến năm 1937, Vusoski nhà bác học Nga đã xây dựng công thức tính
lƣợng nƣớc thấm xuống mặt đất:
W = P
0
- (E
0
+ T +S)
Trong đó:
W là lƣợng nƣớc thấm xuống;
P
0
là nƣớc mƣa trung bình năm tại khu vực nghiên cứu;
E
0
là lƣợng nƣớc bốc hơi;
T là lƣợng nƣớc thoát hơi từ thực vật;
S là lƣợng nƣớc chảy trên mặt đất.
Có rất nhiều mô hình thấm nƣớc của đất dựa vào việc đơn giản hóa quá
trình vật lý và mô hình kinh nghiệm, có thể liệt kê các mô hình thấm nƣớc đã
đƣợc xây dựng nhƣ:

Trích đoạn Phƣơng pháp nghiên cứu Các giải pháp cải thiện bề mặt đất

---