VŨ BẰNG VÀ VIỆC XÂY DỰNG CHÂN DUNG CÁC NHÀ VĂN CÙNG THỜI
HÀ MINH
CHÂU
(
*
)TÓM TẮT

Vũ Bằng có một mảng sáng tác về đời sống và đời viết của những nhà văn cùng thời với ông. Đó
là chân dung những nhà văn được dựng nên bằng những hồi ức, bằng những tình cảm nhớ
thương, quý trọng và cả biết ơn.
Qua chân dung những nhà văn cùng thời được mô tả rất thật và sinh động, Vũ Bằng cho người
đọc hiểu hơn về cuộc sống, tâm hồn, phong cách và tài năng của họ. Đồng thời, người đọc cũng
thấy được diện mạo của văn học Việt Nam những năm ba mươi, bốn mươi của thế kỉ hai mươi.

ABSTRACT

Through the real lively description, readers will know more about the writers’life, their thoughts,
style, and talents as well as the aspect of Vietnamese Literature in the 30s, 40s of the 20
th

century.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Cuộc đời, tư tưởng của bất cứ một nhà văn lớn nào cũng có ảnh hưởng sâu sắc đến tác phẩm văn
học – con đẻ tinh thần của họ. Nắm bắt được đầy đủ, cụ thể, chi tiết về những ước mơ, hoài bão,
những thăng trầm trong cuộc đời và cả những tính cách, thói quen của các nhà văn, người đọc sẽ
có thêm điều kiện hiểu sâu sắc tác phẩm của nhà văn.

Nhà văn Tam Ích từng viết thư tâm sự cùng Vũ Bằng:“Đời nhà văn và chuyện nhà văn thiếu gì
chuyện thực như voi, không lấy nón úp được mà cứ như là vọng ngôn” (3, 633). Vũ Bằng viết
chân dung đồng nghiệp cùng thời, dựng lại bóng dáng người xưa trong niềm bâng khuâng nghĩ
đến những bạn văn cùng cộng tác với nhau, trong sự am tường, thấu hiểu, trong quan niệm văn
sĩ là người và trong ý thức lời nói đọi máu. Vì lẽ đó, ông đã viết trong sự thành thật với những
nhớ thương, quý tiếc, trân trọng, biết ơn và cả hối hận. Chân dung nhà văn của Vũ Bằng là chân
dung hồi kí. Bởi lẽ tất cả được vẽ lại bằng trí nhớ, bằng hồi ức, bằng tâm tưởng.
Vũ Bằng có nhiều bạn văn nhưng những người được ông dựng chân dung là những người ông
quý trọng cả về tài năng lẫn nhân cách. Đó là các nhà văn, nhà thơ: Tản Đà, Hoàng Ngọc Phách,
Ngô Tất Tố, Nguyễn Tuân, Tú Mỡ, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Vũ Hoàng Chương, Nguyễn
Bính, Thâm Tâm, Quang Dũng, Tam Ích, Vũ Đình Long, Tô Hoài, Hữu Loan, Văn Cao, Thạch
Lam, Khái Hưng, Nguyễn Nhược Pháp, Đái Đức Tuấn, Hồ Dzếnh,v.v.
Vũ Bằng không dựng chân dung theo một khuôn mẫu nào. Bởi lẽ, mỗi nhà văn để lại trong ông
những ấn tượng khác nhau - có thể đó là hoàn cảnh sống, là tính cách, tài năng, là những điều
bình thường lẫn khác thường. Tất cả được dựng lại trong trí nhớ của Vũ Bằng và khi thể hiện,
Vũ Bằng tránh sự kể lể khô khan hoặc theo kiểu liệt kê năm tháng, sự kiện, mà bày tỏ tình cảm
và phân tích, nhận định, đánh giá. Chính từ ý thức đó, ông đã dựng nên những chân dung có
dáng dấp, có máu thịt, có sức, có hồn qua đời sống và đời viết của họ. Từ những chân dung riêng
lẻ, ta thấy những điểm tương đồng và cả những khác biệt của các nhà văn.
2.1. Đời sống
Làng văn Việt Nam thời trung đại đã từng tồn tại một Cao Bá Quát nghèo khó, dạy học trò kiếm
tiền độ nhật, một Tú Xương gạo cứ lệ ăn đong một bữa. Đến thời tiền chiến, đời sống vật chất
của các nhà văn cũng không khác gì. “Ở Việt Nam hồi tiền chiến, số nhà văn nghèo nhiều hơn số
nhà văn giàu. Nói thật đúng ra, ở Việt Nam ít có nhà văn giàu” (9, 550). Vũ Bằng không nằm
trong số những nhà văn nghèo. Tuy nhiên, cùng sống, cùng làm việc, ông am hiểu tường tận và
đồng cảm, sẻ chia sâu sắc với cái nghèo, cái khổ của bạn văn.
Đó là một Vũ Trọng Phụng với cuộc đời khổ ải, đắng cay, viết tối tăm mặt mũi, viết đến nỗi lao
tâm lao tứ nhưng khi chết, ông vẫn phải chết trong nghèo nàn túng thiếu. Đó là một Nam Cao
nghèo nhất trong các nhà văn, phải nuôi bà, mẹ, vợ và một đàn con. Đó còn là một Trần Huyền
Trân sống heo hút trong một cái chòi đánh cá trên sông, thường thường mỗi tháng nhịn ăn ít nhất

Viết về đời sống của các nhà văn, Vũ Bằng chú ý đến đời sống tinh thần, tình cảm của họ. Ông
nói về thời kì các nhà văn thích nói tiếng Pháp, bắt đầu tìm hiểu tinh hoa Âu Tây, thích đọc
những tác phẩm văn chương phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp. Nam Cao thích đọc
Alphonse Daudet, Vũ Bằng và Nguyễn Tuân thích Dostoievsky, Lưu Trọng Lư mê André
Gide… Trong Văn thi sĩ tiền chiến, Nguyễn Vỹ cũng đề cập đến việc nhà văn Lan Khai, Lưu
Trọng Lưu, Vũ Bằng,v.v. thường nằm trong các tiệm thuốc phiện với những quyển sách Pháp,
tiểu thuyết hoặc thơ. Theo Vũ Bằng, đó cũng là thời điểm cảm xúc, tâm hồn của người Việt Nam
– nhất là thanh niên - chuyển mình mà chính người trong cuộc nhiều khi không biết (5, 284). Rõ
rệt nhất là sự chuyển mình trong quan niệm về sự yêu thương và hạnh phúc, về đời sống tinh
thần của mỗi người. Riêng với nhà văn, đó là sự tiếp thu, chịu ảnh hưởng từ phương Tây về quan
niệm, phong cách, thể loại trong sáng tác.
Quan niệm văn thi sĩ vốn là người lính tiên phong trên con đường tư tưởng và xúc cảm, Vũ Bằng
đề cập đến những mối quan hệ riêng tư, những cuộc tình đau khổ của bạn văn. Điều đó cũng giải
thích nguyên cớ của cái buồn, cái đau, cái sầu, cái thảm trong những sáng tác đã từng gây âm
vang và vẫn mãi neo đậu trong lòng người thưởng thức. Chính những mối tình lãng mạn gieo
vào lòng văn thi sĩ nỗi buồn mênh mang đã tạo nên cảm xúc, ý tưởng. Văn học Pháp đã từng có
Lamartine với truyện Graziella, bài thơ Premier regret, Arvers với bài Sonet Malherbe, Stance à
Du Perrier, Apollinaire với Le pont Mirabeau. Đó là những sáng tác ra đời bắt nguồn từ những
cuộc tình tan vỡ. Vũ Bằng nhắc đến trường hợp Nguyễn Bính yêu vụng nhớ thầm, yêu mà không
được chia sẻ tình yêu đã làm nên Lỡ bước sang ngang. Tản Đà nếm trải cái mùi vị thiết tha, say
sưa, cay đắng của ái tình mà làm nên những bài thơ thương mây khóc gió. Hoàng Ngọc Phách bị
một hình ảnh người đẹp ám ảnh, lấy người ấy làm nhân vật sống để viết nên câu chuyện hận tình,
sầu thảm “Tố Tâm”.
Sau những mối quan hệ riêng tư, Vũ Bằng quan tâm đến tinh thần, ý thức về đất nước, xã hội của
các nhà văn. Điều đáng trân trọng là Vũ Bằng viết chân dung các nhà văn, nhà thơ trong khi
đang ở đô thị Sài Gòn trước 1975 nhưng có thể nói, ông không viết theo thiên kiến chính trị,
cũng không hề tỏ thái độ sợ sệt, mà xem việc các bạn văn yêu nước, hoà vào cuộc kháng chiến
chống giặc cứu nước của dân tộc là lẽ đương nhiên. Về thái độ này, ta cũng bắt gặp ở Tạ Tỵ,

2.2. Đời viết
Thấu hiểu hoàn cảnh, sở thích, tính cách của những bạn văn thời tiền chiến, Vũ Bằng nhận ra khả
năng, ý thức, cá tính của họ trong sáng tạo văn chương. Như đã nói, Vũ Bằng dựng chân dung
không theo một khuôn mẫu có sẵn mà từ chính sự phong phú trong đời sống, đời viết của bản
thân các nhà văn và từ cách nhìn, cách nghĩ của Vũ Bằng về những nhà văn ấy.
Không nói đến nguyên cớ đưa các bạn văn đến với con đường viết lách, rồi gắn chặt đời mình
với nghiệp văn chương nhưng Vũ Bằng cho thấy khi đã vào nghề thì mỗi người đều có phong
cách riêng với những đóng góp riêng.
Từng nhắc đến cái nghèo của các nhà văn trong đời sống vật chất, Vũ Bằng cũng rất thành thật
nói về ảnh hưởng của sự nghèo túng đến thái độ viết, lối viết của họ. Tuy nhiên, ông cho thấy họ
sống kiếp nhà văn ngoài lí do hoàn cảnh khó khăn thì quan trọng nhất vẫn là xuất phát từ sự yêu
thích, say mê, từ niềm khao khát khôn nguôi đối với nghề và có cả cái duyên kiếp sẵn có của mỗi
nhà văn với việc cầm bút. Vũ Trọng Phụng đến với nghề văn còn vì thích viết văn, thích nghề báo. Thâm Tâm viết còn là vì để trong lòng không nổi thì viết ra, hay Nguyễn Tuân viết là để
cho thoả cái lòng mình và chỉ viết khi nào thích chí thôi.
Theo Vũ Bằng, điều quan trọng đòi hỏi nhà văn phải có là khả năng, là năng khiếu, là cái tài.
Xuất phát từ sự cảm thụ các tác phẩm, từ việc quan sát cách sáng tác, sức sáng tác của nhà văn
và từ sự yêu thích của công chúng, Vũ Bằng đánh giá cái tài của bạn văn. Những truyện ngắn
đầu tay của Vũ Trọng Phụng đã là những truyện “bực thầy”. Cái tài của Vũ Trọng Phụng là chỉ
nghe kể đã hình dung, liên tưởng. Nam Cao viết truyện đầu tiên đã thành công ngay, rồi càng
viết càng hay. Đái Đức Tuấn là một nghệ sĩ tuyệt vời, tài hoa đến chân lông kẽ tóc. Ngô Tất Tố
là người mà Vũ Bằng không chỉ kính phục về đức độ, mà còn cả về văn tài, học lực.Tô Hoài
thuộc loại văn nghệ sĩ viết dễ dàng. Tản Đà say rượu làm thơ hay, là tay sành làm văn. Thâm
Tâm lúc say làm thơ rất nhanh, khi viết truyện thì viết một mạch từ đầu chí cuối không xoá, sửa
một chữ nào. Thanh Châu thấy bất cứ một sự việc gì cũng rung cảm mà lại viết nhanh, viết khoẻ.
Dưới mắt Vũ Bằng, từ niềm say mê, từ sự tài hoa, họ đã cống hiến cả cuộc đời cho nghề viết,
suốt cả một đời vẫn cứ âm thầm sống để mà viết (Vũ Trọng Phụng), viết chết thôi (Thâm Tâm)

phụng sự nghệ thuật vị nhân sinh, mất hơn mười năm (1952) vẫn chưa có người thay thế được. Không chỉ dựng diện mạo cho chân dung mà hầu như với chân dung nào, Vũ Bằng cũng phân
tích, bình luận. Nhận xét về lối văn không cầu kì nhưng “đánh phát nào trúng phát ấy”, đi sâu
vào tâm hồn người của Nam Cao, tác giả cho rằng Nam Cao chết giữa lúc chiến tranh sôi động
là một thiệt thòi rất lớn cho phe văn nghệ. Nguyễn Bính là một nhà thơ bình dân nhưng đã gảy
đúng khúc đàn lòng của con người. Về phương diện văn chương cũng như về tác phong đạo đức
của Thạch Lam thì Thạch Lam quả là một con người độc đáo. Thơ Thâm Tâm làm rung động
lòng người, gieo vần chọn chữ rất tài tình, đặc biệt là dùng ít chữ mà nói lên rất nhiều ý nghĩ và
hình ảnh. Cho rằng Ngô Tất Tố là một nhà văn sống với dân chúng và phục vụ trung thành dân
chúng, Vũ Bằng khẳng định Ngô Tất Tố xứng được một chỗ ngồi trong văn học sử. Theo Vũ
Bằng, Song An Hoàng Ngọc Phách chính là một thứ văn gia, tiểu thuyết “của một cuốn sách”
trong văn học sử nước ta, giọng thơ Hữu Loan mộc mạc, thật thà tạo nên cái độc đáo, truyện
Trần Huyền Trân thì hay mà thơ thì tuyệt, riêng Tản Đà thì đã đánh một dấu son cho thi văn học
sử hiện đại, đã để lại những lời thơ trác tuyệt.
Dựng chân dung các bạn văn qua đời sống, đời viết của họ cũng có nghĩa là Vũ Bằng đã lí giải
về cách tồn tại của nhà văn trong nền văn học cũng như trong lòng công chúng.
Cách dựng chân dung của Vũ Bằng đa dạng, phong phú, sinh động trong sự thấu hiểu, viết bằng
sự trung thực tận cùng. Có chân dung, Vũ Bằng trích lại những nhận định của các bạn văn khác -
dựng chân dung thông qua cách nhìn của những người khác - như trường hợp với chân dung
Tản Đà, Nguyễn Bính, Quang Dũng, Hữu Loan. Có chân dung, Vũ Bằng viết bằng hình thức
phỏng vấn như trường hợp Vũ Hoàng Chương. Điều này cũng cho thấy tác giả vừa thay đổi hình
thức viết vừa tạo sự khách quan, nhất là đối với những bạn văn mà ông chưa hiểu thật tường tận.
Chân dung hồi kí của Vũ Bằng được vẽ lại bằng sự am hiểu tường tận những sự việc, những
cuộc đời, những tính cách xuất phát từ các mối quan hệ gắn bó lâu dài. Cái tôi cảm xúc của tác
giả tràn đầy, hoà quyện trong khi viết về bạn văn, đúng như mong muốn của chính nhà văn Vũ
Bằng: thổ lộ một ít tâm sự chất chứa ở trong lòng đã lâu (5, 15). Vì vậy, ta thấy trong đó sự cảm
thông, sẻ chia của ông đối với những nỗi buồn, nỗi đau của các bạn văn. Nói cách khác, Vũ Bằng
đã in cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá của ông qua chân dung các nhà văn.

kỉ hai mươi. Từ đấy, ông nhập cuộc vào đời sống văn học của đất nước. Những câu chuyện sinh
động về làng văn và chân dung các nhà văn của Vũ Bằng đã góp phần tái hiện diện mạo của văn
học Việt Nam thế kỉ XX. Nó cho thấy mối quan hệ mật thiết của cuộc sống với tác phẩm văn
học, cung cấp những thông tin bổ ích cho người đọc trong quá trình nhận diện tác giả và thâm
nhập, cảm thụ tác phẩm.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Vũ Bằng (1972), Xóm Khâm Thiên: Cái nôi văn nghệ của Hà Nội ba mươi năm về trước (Số
170) .
2. Vũ Bằng (2000), Tuyển tập Vũ Bằng (Tập 1), Nxb. Văn học, Hà Nội.
3. Vũ Bằng (2000), Tuyển tập Vũ Bằng (Tập 2), Nxb. Văn học, Hà Nội.
4. Vũ Bằng (2000), Tuyển tập Vũ Bằng (Tập3), Nxb. Văn học, Hà Nội.
5. Vũ Bằng (2003), Mười chín chân dung nhà văn cùng thời, Nxb. Đại học quốc gia Hà Nội.
6. Văn Giá (2000), Vũ Bằng bên trời thương nhớ, Nxb. Văn hoá thông tin, Hà Nội.
7. Nguyễn Ngọc Thiện (2005), Phong cách và đời văn, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
8. Tạ Tỵ (1970), Mười khuôn mặt văn nghệ, Nxb. Kim Lai, Sài Gòn.
9. Nguyễn Vỹ (2007), Văn thi sĩ tiền chiến, Nxb.Văn học, Hà Nội.