Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8

Phần I
Mở Đầu
I. Lý do chọn đề tài
1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phơng pháp dạy học hiện nay:
Dân tộc ta vốn có truyền thống hiếu học và tôn s trọng đạo, cha ông ta đã để
lại cho chúng ta nhiều t tởng giáo dục với cốt lõi là lấy việc học làm gốc ngang
tầm với những t tởng trong thế giơi hiiện đại nh là học để làm ngời, học để hành,
hành để học.
Ngay từ những năm 60 của thế kỷ, đã xuất hiện mong muốn hiện đại hoá,
tích cực quá trình giáo dục. Trong nhà trờng điều chủ yếu không phải là chủ nhồi
nhét cho học sinh một mớ kiến thức hỗn độn, tuy rằng kiến thức là cần thiết song
điều chủ yếu là phải giáo dục cho học trò phơng pháp tự suy nghĩ, tự biết suy luận,
phơng pháp diễn tả, rồi đến phơng pháp giải quyết vấn đề. Phạm Văn Đồng 1989
Hãy tiến mạnh trên mặt trận khoa học và kỹ thuật - Nhà xuất bản s thật Hà nội:
Dạy học phải phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo, tự học, tự rèn luyện bản
thân của học sinh , Thầy chủ đạo và trò chủ động Hoài bão khoa học cao quý
lúc bấy giờ là Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo, quá trình dạy học
song song quá trình tự học.
Để góp phần trong cuộc cách mạng về giáo dục, Nghị quyết TW IV khoá 7
đã đề ra nhiệm vụ Đổi mới phơng pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học,
nghành học. Nghị quyết TW 2 khoa VIII đã chỉ rõ một nhiệm vụ quan trọng cuả
ngành giáo dục đào tạo là Đổi mới phơng pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối
truyền thụ một chiều, rèn luyện thói quen, nề nếp t duy sáng tạo của ngời học. Với
t tởng chiến lợc cơ bản của Đảng là Lấy nội lực, năng lực tự học làm nhân tố quyết
định sự phát triển của bản thân ngời học. Vì vậy chúng ta có thể coi tự học là mũi
nhọn chiến lợc của giáo dục đào tạo của nớc ta hiện nay.

1
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8

Đề xuất các biện pháp hớng dẫn học sinh tự học và tổ chức các hoạt động
học tập cho học sinh tự học SGK nói chung và chơng hệ thần kinh sinh học 8 nói
riêng.
III. Nhiệm vụ nghiên cứu
1. Hệ thống hoá cơ sở lý luận về việc đề xuất các biện pháp để hớng dẫn học
sinh tự học SGK.
2. Xác định thực trạng của các biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK.
3. Đề xuất về những chỉ tiêu thăm dò khả năng tự học của học sinh (Điều tra
qua phiếu).
4. Đề xuất các biện pháp thăm dò khả năng tự học cho học sinh qua dạy học ch-
ơng I X Hệ thần kinh.
5. Thiết kế một số baì giảng theo hớng để hớng dẫn học sinh tự học chơng Hệ
thần kinh sinh học 8.
IV Đối tơng nghiên cứu
Nghiên cứu các biện pháp hớng dẫn năng lực tự học cho học sinh trong dạy
học chơng hệ thần kinh.
V. Khách thể nghiên cứu
Học sinh lớp 8 của trờng THCS Nghĩa Hồng Nghĩa Đàn- Tỉnh Nghệ An.
VI. Phơng pháp Nghiên cứu
Để thực hiện tốt nhiệm vụ đã nêu trên, tôi sử dụng các biện pháp nghiên cứu
sau:
1. Nghiên cứu lý thuyết:
- Nghiên cứu tài liệu và đờng lối chính sách có liên quan nhằm xây dựng cơ
sở lý thuyêt cho đề tài.
- Nghiên cứu các tài liệu về đổi mới phơng pháp dạy học, cơ sở lý luận nhằm
tổ chức hoạt động cho học sinh.

3
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
- Nghiên cứu tài liệu hớng dẫn dạy học sinh học 8, tài liệu giáo khoa sinh

+ Số bài thực nghiệm gồm 7 bài: bài 45, bài 46, bài 47, bài 48, bài 49, bài 50,
bài 51 Sách giáo khoa sinh học lớp 8, mỗi bài dạy một tiết.
Sau một bài dạy có kiểm tra chất lợng lĩnh hội kiến thức ở cả các lớp thực
nghiệm và đối chứng cùng một đề kiểm tra, chấm cùng một biểu điểm đánh giá.
Kiểm tra độ bền kiến thức sau khi học hết chơng.5
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
Phần II
Kết quả nghiên cứu
Chơng I: Cơ sở lý luận của việc đề xuất các biện pháp h-
ớng dẫn học sinh tự học
I. Thế nào là tự học
Câu hỏi đó tởng chừng nh rất đơn giản để trả lời: Tự học là học không có
thầy chứ còn gì nữa. Trả lời nh vậy thì lập tức có ngay hàng loạt câu hỏi khác. Thế
câu không thầy đố mày làm nên là chống lại việc tự học ? Trẻ con, ngời kém
thông minh có tự học đợc không vv. Tự học không phải là học không có thầy mà
ở đây vai trò của ngời thầy là tổ chức hớng dẫn cho ngời học phát huy hêt khả năng
của mình, phải tự tìm tòi, phát hiện ra ván đề cốt lõi. Bởi vì ta thấy môt thực tế rằng
chỉ với nổ lực của bản thân mình thì kiến thức thu đợc mới bền vững và sinh động.
Tự học là tự mình động não suy nghĩ, sử dụng năng lực trí tuệ(quan sát, so
sánh, phân tích, tổng hợp vv) và có khi cả cơ bắp khi phải sự dụng công cụ, cùng
các pẩm chất của mình để chiếm lĩnh một lĩnh vực nào đó của nhân loại, biến lĩnh
vực đó thành sở hữu củ mình.
Điều đó cho thấy cốt lõi của việc học là tự học, hễ có học là có tự học vì
không ai có thể học hộ cho ngời khác. Học là một đặc trng của con ngời , trong đó
học đóng vai trò chủ thể, và tri thức khoa học là đối tợng để chiễm lĩnh. Hoạt động
tự học là một quá trình tự giác, tích cc tự chiễm lĩnh tri thức khoa học bằng hành
động của chính mình hớng tới những mục đích nhất định. Do đó để hoạt động học


7
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
Khả năng tự học là tiềm ẩn trong mỡi con ngời, đối với học sinh THCS thì
khả năng tự học là rất cần thiết. Mỗi học sinh đều có sở trờng riêng, nếu đợc khơi
gợi, kích thích, đòi hỏi con ngời phải tìm tòi, phải suy nghĩ và phát huy t duy sáng
tạo đến mức cao nhất thì cái tiềm tàng đó sẽ thành hiện thực. Muốn vậy GV phải
tìm ra các biện pháp hớng dẫn học sinh để học sinh nhận thức õ tầm quan trọng của
việc tự học làm cho học sinh say mê hơn và là động lục thúc đẩy quá trình tự học
của học sinh .
Hiện nay, hoạt động học tập của học sinh còn mang tính chất thụ động, các
em phụ thuộc quá nhiều vào GV và những tri thức trên lớp của GV, ghi nhớ một
cách máy móc chứ không phải là có sự sáng tạo hay việc tìm ra nhng cái hay cái
mới nào khác nên kết quả còn rất thấp. Nguyên nhân chủ yếu là do học sinh cha có
ý thức về bản thân mình. Mặt khác do GV chua tìm ra đợc các biện pháp cụ thể để
hớng dẫn học sinh tự học. Phần lớn GV thờng soạn bài bằng cách sao chép SGK,
còn nặng nề về thông báo , dạy theo lối truyền thụ một chiều thầy đọc trò chép.
Không tổ chức đợc các hoạt động học tập cho các em, không dự kiến đợc các biện
pháp để hớng dẫn học sinh tự học. Điều đó cho thấy tự học không phải là khó nếu
học sinh ý thức đợc việc học của mình và GV có những biện pháp để hớng dẫn học
sinh tự học một cách tích cực và có hiệu quả cao.
III. Hớng dẫn tự học
Trong hoạt động hớng dẫn, dạy chính là sự tổ chức hay điều khiển tối u hoá
quá trình chiếm lĩnh tri thức khoa học để hình thành và phát triển nhân cách cho
ngời học. Hoạt động dạy học có hai chức năng luôn gắn kết chặt chẽ với nhau
truyền đạt thông tin dạy học và điều khiển hoạt động học.


Thảo luận, bổ sung,
kiểm tra.
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
sẽ điều chỉnh kịp thời hạt động tự học của mình sao cho có hiệu quả nhất, đồng thời
bồi dỡng duy trì thờng xuyên ý thức tự học. Để hình thành và phát triển năng lực tự
đánh giá cho học sinh, GV phải có các phơng pháp hớng dẫn học sinh cách phân
chia các mục tiêu chơng trình thành mục tiêu bộ phận, trong đó các tiêu chí đánh
giá rõ ràng để sau khi giải quyết mỗi nhiệm vụ tự học, học sinh có thể tự biết rằng
mình đã hoàn thành nhiệm vụ ở mức nào.
- Tuy vậy việc đánh giá kết quả học tập của học sinh từ phía GV không thể
thiếu vì nó vùa có giá trị chỉ đạo, điều khiển vùa để khẳng định thành tích học tập
của học sinh. GV đánh giá kết quả học tập của học sinh là biện pháp hớng dẫn, rèn
luyện kỹ năng tự đánh giá cho học sinh đồng thời giúp cho việc đánh giá chất lợng
tự học chuẩn xác, khánh quan hơn. Nó còn là nguồn thông tin phản hồi để qua đó
GV đánh giá hiệu quả và điều chỉnh phơng pháp hớng dẫn tự học của mình kịp thời
đồng thời bổ sung những khiếm khuyết về phơng pháp tự học trong quá trình tự học
của học sinh
triển rộng khắp trên thế giới. Nền kinh tế học tập coi động lực chủ yếu của
nền kinh tế là học tập, nền kinh tế tri thức coi tri thức là lực lợng sản xuất trực tiếp
sản xuất ra các sản lợng mang hàm lợng trí tuệ cao.
Cùng với sự hình thành và phát triển của nền kinh tế mới, ở nớc ta đòi hỏi
ngành giáo dục phải đào tạo ra một lớp ngời năng động, sáng tạo, đáp ứng yêu cầu
phát triển của xã hội.
Để học thờng xuyên, học cho bản thân ngời học thì nhà giáo dục phải xác
định đợc các biện pháp hớng dẫn học sinh tự học. Vì bên cạnh việc nắm đựơc tri
thúc trên lớp, học sinh còn học cách lĩnh hội kiến tức ngoài xã hội từ đó nâng cao
chất lợng học tập, tạo tiền đề cho sự phát triển năng lực nhận thứccủa học sinh.
Giúp học sinh không những lĩnh hội tri thức một cách chủ động, vững chắc mà còn
phát triển kỹ năng t duy, tổng hợp, khái quát hoá nội dung kiến thức một cách tốt
nhất.

hỏi đã đề ra.
- Dạy học sinh biết lập một giàn bài qua tài liếuGK.

11
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
- Dạy kỹ năng tóm tắt tài liệu đọc đợc
- Dạy kỹ năng đọc và phân tích bảng số liệu, biểu đồ, đồ thị hình vẽ trong
SGK.
Sử dụng SGK trong khâu nghiên cứu tài liệu mới:
- Tổ chức cho học sinh làm việc với sách ngay sau khi GV ra bài tập nhận
thức hoặc ngay sau khi GV đặt tình huống có vấn đề.
- Tổ chức cho học sinh đọc những đoạn có mô tả sự kiện, còn những vấn
đề khó, phức tạp GV cần giải thích cho sánh tỏ.
- GV tổ chứ giải đáp tái hiện hoặc để học sinh độc lập nghiên cứu lại SGK
trớc khi cho các em nghiên cứu nội dung mới.
- Đọc sách sau khi quan sát thí nghiệm, hoặc sau khi quan sát các đồ
dùng trực quan khác.
Sử dụng SGK, các bài tập khác nhau để tổ chức học sinh nghiên cứu SGK.
Có thể là yêu cầu học sinh su tầm các tài liệu trực quan vật mẫu để minh hoạ khẳng
định một khái niệm, một quy luật đợc trình bày trong SGK
- Bài tập luyện tập một quy tắc, một định luật.
- Bài tập yêu cầu đọc SGK, ôn lại những kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo.

12
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
Chơng II: Cơ sở thực tiễn của việc đề xuất các biện pháp
hớng dẫn tự học
I. thực trạng trong trờng thcs hiện nay
1. Tình hình dạy của giáo viên:
Đa số giáo viên thờng quan niệm kiến thức là mục đích của quá trình dạy

nh một nguồn tri thức chiếm tỷ lệ thấp. Với cách sử dụng đó, học sinh ít có các
hoạt động tự học, hoạt động chủ yếu là giáo viên, tạo không khí lớp học buồn tẻ
nhạt, không gây đợc hứng thú học tập cho học sinh, học sinh thụ động lĩnh hội kiến
thức truyền đạy từ giáo viên.
Do việc truyền đạt kiến thức của giáo viên theo lối thụ động nên rèn luyện kỹ
năng tự học cũng nh việc hớng dẫn tự học của giáo viên không đợc chú ý làm cho
chất lợng giờ dạy không cao.
2. Tình hình học tập của học sinh:
Hiện nay, việc học tập của học sinh về môn Sinh học nói chung và chơng Hệ
thần kinh sinh học 8 nói riêng cha đợc học sinh quan tâm, chú ý không hứng thú
với môn học, chỉ coi đó là nhiệm vụ. Trong giờ Sinh học có hiện tợng nói chuyện
riêng, học các môn học khác, hoặc luôn học ở tình trạng thụ động, máy móc tái
hiện kiến thức, ít vận dụng linh hoạt vào các tình huống khác nhau do đó hiệu quả
lĩnh hội còn thấp, làm giảm hiệu quả học tập bộ môn.
Qua trò chuyện, trao đổi với giáo viên và học sinh thấy, nếu giáo viên nào có
biện pháp tổ chức hoạt động học tập cho học sinh bằng cách sử dụng phơng tiện
dạy học và các phơng pháp tích cực hoá hoạt động học tập cho học sinh để tự
nghiên cứu, thảo luận để xây dựng và hình thành kiến thức thì học sinh hứng thú
học tập, tích cực phát biểu ý kiến. Còn những giờ giáo viên dùng phơng pháp thuyết
trình, sử dụng phơng tiện để minh hoạ kiến thức SGK đợc sử dụng nh thông báo
không có sự gia công giờ học kém sôi nổi và hiệu quả không cao.

14
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
Cũng qua điều tra cho thấy, trong giờ lên lớp các hoạt động tập trung chủ
yếu vào giáo viên, giáo viên không hớng dẫn học sinh nghiên cứu để tự lĩnh hội, tự
tìm lấy tri thức mà lại đóng vai trò là ngời lĩnh hội tri thức một cách thụ động.
Cũng từ đây, ta thấy việc tự học của học sinh không theo một phơng pháp nào cả
nên hiệu quả không cao. Học sinh cha đợc rèn luyện những kỹ năng cần thiết để xử
lý những thông tin thu thập đợc từ các nguồn khác nhau trong cuộc sống. Do vậy

sinh qua dạy học các tiết 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51 chơng Hệ
thần kinh Sinh học 8 - THCS".
Do việc thay SGK đã làm cho bố cục chơng trình, nội dung SGK không chỉ
môn Sinh học mà ở tất cả các môn học khác thay đổi. Trớc đây, SGK chủ yếu là
kênh chữ này chuyển sang kênh hình. Đặc biệt, môn Sinh học là bộ môn có kiến
thức vô cùng phong phú hơn. Do vậy, bên cạnh việc rèn luyện kỹ năng quan sát để
có thể tự giải quyết vấn đề, kỹ năng trả lời câu hỏi dựa trên tài liệu đọc đợc.
I. Hớng dẫn học sinh tự tra cứu SGK để tìm ý trả lời
ở cách này, giáo viên hớng dẫn học sinh tự đọc SGK sau đó trả lời theo câu
hỏi gợi ý của giáo viên từ đó sẽ tìm đợc nội dung cần nghiên cứu.
B ớc 1 : Học sinh phải đọc qua nội dung thông tin.
B ớc 2 : Học sinh đọc câu hỏi do giáo viên đa ra và xác định câu hỏi cần hỏi
về vấn đề gì.
B ớc 3 : Dựa vào thông tin đọc đợc và quan sát hình vẽ trả lời câu hỏi.
II. Hớng dẫn học sinh tự đọc, tự lập dàn ý của một đoạn bài
Để học sinh tự học, tự lập dàn ý, tôi tiến hành nh sau:
B ớc 1 : Học sinh phải đọc nhanh một lợt nội dung cần lập dàn ý.
B ớc 2 : Học sinh đọc kỹ lại để nắm nội dung bản chất của nội dung.
B ớc 3 : Tách ra các ý chính, rồi thiết lập mối quan hệ giữa chúng và đặt các
mục tơng ứng (nếu cần).
III. Hớng dẫn học sinh tự đọc, tự tóm tắt nội dung
Muốn tóm tắt nội dung của đoạn thông tin thì học sinh cũng cần đợc rèn
luyện theo các bớc sau:
B ớc 1: Học sinh cũng cần đọc qua một lợt để nắm đợc toàn bộ bố cục của
đoạn cần tóm tắt.
B ớc 2 : Học sinh đọc kỹ và từ để tìm những ý chính, ý cốt lõi của bài.

17
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
B ớc 3 : Tách các ý chính rồi thiết lập mối quan hệ giữa chúng để tạo nên đoạn

- GV yêu cầu HS nghiên
cứu trong SGK.
? Nêu chức năng của hệ
thần kinh?
- GV lấy ví dụ: trời nóng
da hồng hào, trời rét da
tím tái.
- GV vẽ hình cấu tạo của
một nơron điển hình.
- Yêu cầu HS chú thích
các bộ phận của nơron
thần kinh?
- Yêu cầu HS tổng kết:
cấu tạo nơron gồm
những bộ phận nào?
? Nêu sự khác nhau
nơron và tế bào thờng.
? Chức năng của nơron?
- GV chốt.
- HS tự thu nhận SGK.
Thảo luận.
- HS trả lời, HS khác
nhận xét bổ sung.
3 chức năng: điều
khiển, điều hoà và phối
hợp mọi hoạt động của
các cơ quan, hệ cơ quan
trong cơ thể.
- HS lên chú thích, lớp
nhận xét - bổ sung.

- GV yêu cầu HS quan
sát hình 43.2, đọc bài
tập lựa chọn cụm từ
điền vào chỗ trống.
- GV yêu cầu HS đọc
SGK.
? Sự phân chi hệ thần
kinh theo chức năng?
? Phân biệt hệ thần kinh
SD và hệ thần kinh VĐ?
- HS quan sát hình, thảo
luận, hoàn chỉnh bài tập
điền từ.
- Đại diện nhóm đọc kết
quả, các nhóm khác bổ
sung.
- HS tự thu thập kiến
thức trả lời.
II. Các bộ phận của hệ
thần kinh.
1. Cấu tạo:
- Trung ơng: Bộ não
Tuỷ sống
- Bộ phận ngoại biên.
+ Hạch thần kinh.
+ Dây TK: Bó sợi CG
Bó sợi DĐ
2. Chức năng:
HTK VĐ: hoạt động có ý
thức.

- Mô hình cấu tạo tuỷ sống.
III. Hoạt động dạy học.
Hoạt động 1: Tìm hiểu chức năng của tuỷ sống
Mục tiêu: Học sinh tiến hành thành công các thí nghiệm. Từ kết quả thí
nghiệm nêu đợc chức năng của tuỷ sống.
- GV hớng dẫn học sinh
cách tiến hành trên ếch
đã huỷ não.
I. Tìm hiểu chức năng của
tuỷ sống.

21
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
+ ếch huỷ não để
nguyên tuỷ.
+ Treo lên giá (khoảng 5
- 6 phút).
+ HS tiến hành thí
nghiệm 1, 2, 3.
Lu ý: Say mỗi lần kích
thích bằng axít phải rửa
thật sạch chỗ da có axit.
- Từ kết quả thí nghiệm
yêu cầu HS dự đoán
về chức năng của tuỷ
sống.
* GV tiến hành thí
nghiệm 4, 5.
- Cách xác định vết cắt
ngang tuỷ ở ếch, vị trí


22
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
* Qua 2 thí nghiệm có
thể điều khiển điều gì?
thần kinh điều khiển các
phản xạ. Các căn cứ
thần kinh liên hệ với
nhau nhờ đờng dẫn
truyền.
Hoạt động 2: Cấu tạo tuỷ sống
Giáo viên yêu cầu học
sinh quan sát hình 44.1,
44.2 và đối chiếu mô
hình cấu tạo tuỷ sống
hoàn thành phiếu học
tập.
- GV cho đại diện hoàn
thành.
- GV chốt
- HS quan sát, đọc chú
thích.
- Thảo luận hoàn
thành bảng.
- Lớp nhận xét, bổ sung.
II. Cấu tạo tuỷ sống.
Tuỷ sống Đặc điểm
Cấu tạo ngoài
- Vị trí: Nằm trong đốt xơng sống, từ đốt sống cổ I đến hết đốt
thắt lng 2.

Hoạt động 1: Cấu tạo của dây thần kinh tuỷ.
Mục tiêu: Học sinh tìm hiểu và trình bày cấu tạo dây thần kinh tuỷ
- GV yêu cầu HS đọc
và quan sát tranh SGK.
- HS đọc quan sát hình
thảo luận nhóm hoàn
thành.
Có 31 đôi dây thần
I. cấu tạo dây thần kinh tuỷ.
- Có 31 đôi dây thần kinh

24
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
? Có bao nhiêu đôi dây
thần kinh tuỷ?
? GV treo tranh câm
45.1 yêu cầu HS lên
dán các mảnh bìa.
- GV nhận xét, hoàn
chỉnh.
? Trình bày cấu tạo dây
thần kinh tuỷ?
- GV hoàn thiện kiến
thức.
kinh tuỷ.
- Một vài HS lên dán
tranh câm, lớp nhận xét,
bổ sung.
- HS trình bày, lớp nhận
xét bổ sung.

- Rễ sau dẫn truyền xung
cảm giác.
- Dây thần kinh tuỷ do các
bó sợi cảm giác và VĐ nhập
lại, nối với tuỷ sống qua rễ
trớc và rễ sau dây thần
kinh tuỷ là dây pha.

25