NGHIEN
CQU
VE
VAI TRO
CUA
GIOI
QUA
TU
LIEU
KHAO
CO HOC
TS.
Lam Thi My Dung
Khoa Lich
sii
-
TrUdng
DHKHXH&NV,
DHQGHN
Lf
THUYET VA
PHU^ONG
PHAP
TifiP
CAN
Trong mot vai thap ky qua, dac biet vdi
sU
xuat hien cua
trUdng
phai
"iC/ido CO

luan rang khong the tim hieu
cupe
so'ng con
ngifdi
trong qua
khii
neu chi dat van de mot
each
ddn
gian. Neu
nhif
trong nhiing nam 60,
ngUdi
ta chu trpng qua
mite
tdi
cau
true
xa hoi ma dien hinh la
nhuEng
ndi
cU
tru hay mp
dia,
thi cac
nha khao cd hpc cua nhiing thap ky 70, 80 mot
each
kien tri ben
bi
da

difdc
xem la khong quan trpng de nghien ciiu. 2.
Su thiia
nhan
ve gidi xem ra khong c6 ly do xac dang va 3. NgUdi dieu tra nghien
ciiu
tin
rang
tat ca mpi (hay ca hai) gidi ciia xa hoi deu
thUc
hien boat dpng
xa hoi
nhU
nhau.
335
TiLf
goc dp
phUdng
phap luan cd hai van de ndi com.
Thuf
nhat la
sU
hieu biet chung cua chung ta ve
sii
khac nhau giiia khao
c6
hpc ve
gidi va khao cd hpc theo thuyet nam nii binh
quyen,
thii

Nghien
ciiu
ve gidi trong khao cd hpc ndi rieng va nhan hpc ndi
chung xuat phat tit nhiing van de cd ban sau:
Chiic
nang xa hoi
ciia
gidi;
vai trd xa hoi cua gidi; mdi quan he
ciia
gidi, phan cong
lao
dpng
cua gidi va ly thuyet "dan ong-san
b^t-
ngUdi
che tao cong
cu",
"dan ba-
hai
lUdm-ngUdi
me".
Su phctc
tap va da dang cua van boa nhan loai da
lam dao
Ion
nhieu ket luan va dinh de
ttog dUdc
coi la kinh dien, dac
biet la quan diem tho sd va rat rach rdi ve phan dinh gidi cho tat ca

so sanh nhan hpc cho thay
sU
phan cong lao dpng theo gidi tinh, trong mot chtog
miic Idn
mang tinh
Udc
le,
nghia la no khong
g^n
chut nao vdi dac diem sinh ly cua hai
gidi.
Tiiy
vao nhiing quy tac hien hanh d cac bp lac (tham chi hai bp
lac so'ng
g&n
nhau cung rat khac nhau va
ngUdc
lai) va
luon luon
c6
nhOngngoaile
(Lowie 2001: 102-103). Tuy vay mot
each
khai quat
vln
cd the chap nhan la phu
nii
sang tao ra nghe lam
vUdn,
con dan ong

so sanh van boa (cross cul-
tural researches), c6 nhiing bp tpc hoan toan khac biet nhau lai cd
chung nhiing quan niem gidng. nhau ve phu
nuE.
Xa hoi loai
ngUdi
tii thdi nguyen thuy den nay khong
phai
la mot
trang thai ddng nhat budn te, ma la mot kho'i da dang nhieu mau
s^c.
Dong chay cua bade van dpng van boa, qua
thuc,
khong
tiiy
thupc vao
mot yeu to' duy nhat, ma la
tu:
ca
phiic
he
nhiing
yeu to'
gin
hen vdi
nhau va bdi vi nhiing yeu to nay khong phai la deu la mot, va khong
the la
nhu
the khi biet rang
sU

Xet tii gdc dp hien vat khao cd hpc ma ndi, tren dai the riu va miii
ten cd the gan vdi dan ong, lam go'm bang tay, det cd the lien quan chat
che hdn vdi gidi nii.
NhUng
khong phai ddn gian
nhu
vay, neu chung
ta tinh den nhiing hoan canh bat binh
thiidng nhU
chien tranh chang
ban thi cai binh
thUdng
se trd nen bat binh
thUdng
va
ngUdc
lai, theo
kieu thdi binh dan ong cay rupng, dan ba cay hai, con thdi chien dan
ba se phai
thUc
hien mpi cong doan tii cay biia den cay hai. Do vay cai
cay khong
chi
la cong cu
ciia
nam theo tieu chuan phan cong lao dpng
theo gidi. Day la
chua
tinh den nhiing cong eu trung tinh
dUde

hdn ngUdi nii. Se that sai lam
neu ap dung mot each may mdc
sU
phan cong lao dpng theo gidi dUa
vao kieu dang cong cu ddi vdi nhiing nghe nhan thu cong. Trong
trUdng hdp dac biet nay vai tro chung cua gidi tinh,
sU
khac biet tang
Idp,
hay tham chi nhiing
linh
vUc boat dpng chuyen biet,
cbii
khong
phai sU khac nhau ve gidi se la nhiing yeu to'quyet dinh.
Cach tiep can so sanh dan tpc hpc ddng vai tro quan trpng trong
nghien
cdu
vai tro
ciia
gidi trong xa hoi qua
kbii.
Tuy vay, cac xa hoi
lai cUc ky da dang va moi xa hoi cung cd nhiing qui
luat
rieng biet. Cd
sU bien ddi rat
Idn
tii phUdng Dong sang phUdng Tay, tii xa hoi chan
nuoi la nganh kinh te

thuc
vat nay deu do dan ong dan
lat.
Viec buon ban tuy vay nam trong tay dan ba va nhU the bp
di
nhien ddng vai trd tay bom chia khoa trong gia dinh.
GlOl
- QUA NGHIEN
CtlU
NGHE THUAT
THC)I Tif
N
SLT
Khai niem tien sd (prehistory) dtog de chi mot thdi ky rat dai
trong dien trinh van hda nhan loai khi
chua
c6 chii viet, bao gdm hai
thdi dai da cii va da mdi tii each day vai trieu nam den khoang thien
nien ky 2 trUdc cong nguyen.
TrUdc khi Homo Sapiens va Nghe thuat xuat hien, loai ngUdi da
trai
qua 4 trieu nam tien boa. NhU vay nghe thuat mdi
chi
tdn tai
338
trong khoang 1% gan day
ciia
ky nguyen loai ngUdi. Ngay
tu:
dau,

Idn
trong tien hda tU duy con ngUdi. Mae dii c6 mot sd ngUdi da cd chtog
minh rang loai khi va vUdn ngUdi deu c6 kha nang san sinh ra nghe
thuat, song nhiing gia thuyet nay deu khong c6 can
cii
khoa hpc. Su
hinh thanh cac ban sac Homo Sapiens cua loai ngUdi
chiing
ta theo cac
nha nhan hpc ddi hoi phai cd dUdc toan bp nhiing chiic nang chuyen
mon boa va nhiing thupc tinh rieng nhU: biet nbin, nghe va cam nhan
vdi mot sU minh man va mot each thiic hoan toan dac biet cua nhiing
sapiens (ngUdi tinh
khon),
tat nhien tri tue cua nhiing sapiens ciing da
dUdc di truyen theo ky to tii phan bp ngUdi den ngUdi.
DUdng nhu ve mat tri tue, Homo Sapiens khi sinh ra da c6 nang
lUc
san sinh ra van boa va tii do la dang dac biet cua van hda,
tdc
la
nghe thuat. Do vay mot so' ngUdi da de nghi thay khai niem Homo
Sapiens, Homo Sapiens Sapiens
(tto
hai
Ian
tinh khon) thanh Homo
Cultural (con ngUdi van hda) hay Homo
intelleetuahs
(con ngUdi cd tri

339
ky da dang, tii hang dpng
dudi
long dat cho den dinh nui cao. Nghe
thuat thdi nay
gin
lien
vdi
ma thuat, tin
ngUdng
Theo cac nha
nghien ciiu, nghe thuat
thdi
dai bang
gia
cudi ctog phuc vu cho cac
boat dpng ma thuat,
gin
lien vdi san
bit
va sinh san. Sau thdi ky
nay nghe thuat di theo
dudng
hUdng "nhan van" va cam hiing
bit
ngudn
tii
mot quan niem than bi ve cac mdi quan he
giiia
con ngUdi

vat to cua nhiing bp tpc va thu
linh
giau cd (B. Hayden 1993: 8).
Trong nghe thuat da cii, phd bien la nhiing hinh tUdng giong cai,
hinh tUdng phu nii. Da
phIn
cac dien giai truyen thong ve cac "Ve nii"
nguyen thuy deu gan vdi phdn thUc, tinh due. Tuy vay, cd the chap
nhan quan diem hien nay rang hau bet cac "Ve nii" nay khong chi
chuyen tai y nghia ve tinh
due,
ma hdp ly va bien chiing hdn la chtog
the hien y tUdng cd ban ve sU sinh san, ve tinh lien tue
ciia cupe
so'ng,
ngoai ra sU phd bien cua hinh tUdng nay d nhieu vtog tren the gidi con
the hien quan diem cua con ngUdi trUdc hien tUdng mang thai, sinh
san, nuoi con nhU mot hien tUdng tU nhien ky bi. Theo Rice, nhiing "Ve
nii"
chau Au nguyen thuy the hien phu nii trong chu ky song
ciia
bp.
Hinh tUdng ngUdi nii - ngUdi me phdng chieu qua bdn nhom
Idp
tudi
sinh san tiic mot dang "tai san xuat" theo trinh
tU
sau: Tien - Sinh san
Sinh san va mang thai; Sinh san va khong mang thai; Hau - Sinh san
(Ricel981).

bi cua con ngUdi va tU nhien quyet dinh
nhtog bieu tUdng van hda ma khong lien quan trUc tiep den vi the
ciia
bat cii mot gidi sinh hpc rach rdi nao. Su vUdt trpi ve sd
lUdng
nii than
trong lich sit trung dai Viet Nam cd le ciing can dUdc xem xet mot
each
can trpng hdn la each dien giai ddn gian ve sU tai bdi nguyen ly Me cua
van hda Viet Nam ban dia.
THAY
KfiT
LUAN
Tat ca nhiing dien giai ly thuyet va cu the ndi tren
hlu
nhU chua
de cap den nhiing khac biet mang tinh sinh hpc bam sinh giiia nam va
nii.
Theo cac nha sinh hpc xa hoi, sU khac biet
gidi
cd ban trong chien
lUde
sinh san va giao
phoi
mang tinh di truyen. Trong khi cac nha
khoa hpc xa
hpi
ngUdc lai, kha bi quan ve sU tdn tai
ciia
khac biet gidi

quan (d
mto
dp c6 the).
Rieng ddi
vdi
khao cd hpc Viet Nam, cho tdi nay gidi
ehua
bao gid
dUdc dat ra de nghien
ciiu,
tham chi
chi
d mto dp diem qua ve ten gpi
hay khai niem.
341
TAI LIEU THAM KHAO
1.
Sarah Milledge Nelson va Myriam Rosen-Ayalon 2001. In
Pursuit of Gender: Worldwide Archaeological Approaches. Gender
and Archaeology Series. Walnut Creek: AltaMira Press.
2.
Kathleen M. Bolen 2004. Prehistoric Construction of
Mothering. Html.
3.
Cheryl Claassen 2004. Gender in Archaeology. Html.
4.
Lowie R. 2001. Luan
vexd
hoi hgc nguyen thuy. NXB DHQG Ha
Noi