ÀNH
HaONG TRIÉT
HOC
PHUCNG
TAY
TRONG QUAN
NIEM
CÙA PHAN BOI CHAU VE
CON
NGUÒI QUA
TAC
PHAM
NHÀNSINH
TRIÉTHOC
TS.
DÒ
THI
HÒA
HÒI
Dai hoc KHXH&NV
Ha
Nói
Phan Bòi
Cbàu
nhà yéu nude, nhà
càcb
mang, nhà tu tudng
va
nhà
vàn
boa ed mot vai trd quan trgng trong

luàn
àn tién sì, thac
si
Tuy nhién, chùng ta nén
quan tàm dén vi tri
dac
biét cùa dng là "chiéc càu nói" giùa
truyéri
thd'ng
va bién
dai. Òng là mot trong nhùng dai dién dà tiép bién
mot
càcb dac sic nhiéu tu tudng triét hgc phuong Tày vào Viét Nam trong
thdi Càn dai. Viéc ngbièn cùu nói dung, dac diém, càcb tbùc tiép nhàn
ành hudng tu tudng triét hgc phuong Tày cùa dng
de làm
giàu tu duy
dàn
toc, vi vày là mdt viéc làm cdn ed y
nghla
gdp pbàn làm sàng
tò
nhùng vàn
de ly
luàn
va
thuc tién
ebo
su nghiép ddi mdi bién nay.
Tu

vói Trung tàm Vàn
hóa va Ngòn
ngù
Dòng - Tày,
Ha
Nói, 2000 (tr. 173-212)
682
DOC ky
cac
cong
irinn
cua ngùdi trudc di vào tiép
tue
tim
hiéu
tu
tudng ve con ngudi cùa Phan Bòi Chàu trong Nhàn sinh Triét hgc,
chùng tdi thày cdn ed mdt sd vàn
de
phài tiép tue làm rd: Trudc hét, là
phài xàc dinh rò thém càc nguòn góc tu tudng, co sd ly luàn, co sd
thuc tién cùa quan niém
ve
con ngudi trong tàc pbàm này cùa Phan
Bòi
Cbàu. Càn di sàu hon nùa de ehi ra càc nói dung, cùng nhu dac
diém, càcb tbùc cu the dng tiép bién càc tu tudng triét bgc phuong Tày
biéu bién qua tàc pbàm này de rùt ra bài hgc
tu
càch tiép bién cài

dà't
nude bi hiém nguy
tbi càc yéu td ed già tri cùa ba thuyé't déu dugc
lira
chgn
ed
ké't lai trén
nén tàng tu tudng yéu
nude,
de làm nén
sue
sdng tinb thàn cùa con
ngudi Viét, giùp hg vugt qua thù thàeh, ebo dén trudc the ky XIX.
Tuy nhién, sang dàu the ky XX, tinb hình ed su thay ddi, nude
Viét Nam mà't ddc
làp
chù quyén vào tay thuc dàn Phàp, trd thành
thudc dia nùa phong kién. Trudc yéu càu cùa thuc tién dà't
nude,
he tu
tudng truyén thd'ng phài thay ddi. Ké tue
va
phàt huy truyén thd'ng dàn
toc,
Phan Bòi Chàu, vi anh hùng, nhà tu tudng dai dién tiéu biéu cho
dàn toc, dng nim vùng tinb hoa vàn hda phuong Ddng, dà sdm nhàn
thày dugc gidi han cùa vàn hda truyén thd'ng trong vàn
de
này, dà biét
huóng tói tiép bién nhùng tu tudng vàn hda

Dd là tu tudng eoi ngudn phuong Ddng truyén thd'ng: Nho - Phàt -
Lào;
tu tudng tiép bién
tu
triét hgc phuong Tày
va
tu tudng yéu nude
dàn
toc.
d
day,
chùng tdi dac biét chù y de làm rd bd phan "tiép bién tu
tudng triét hgc phuong Tày" the hién cu
thè
trong tàc pbàm Nhàn sinh
Triét hgc qua
làng
kinh chù nghla yéu
nude
cùa Phan Boi Chàu.
Se là khdng
day
dù nèu bd qua diéu kién, co sd thuc tién cùa thdi
ky lich
su
Phan Bòi Cbàu sàng tao tàc pbàm Nhàn sinh Triét hgc.
Lue
này, Phan Bòi Chàu khdng cdn diéu kién boat ddng càch mang sdi noi
ma
phài

Lue
này, dng ed thdi gian dào
sàu nghién cùu ve nén tàng triét hgc Ddng phuong,
lua
chgn tim thày
trong dd nhùng yéu td cdn
co
già tri dem dung hgp vói yéu td triét hoc
phuong Tày,
phue
vu cho su bào tdn
va
phàt trién dàn
toc.
Thdi ky
song
d Hué là Cd dd cùa triéu Nguyén, là noi biéu bién tàp trung nhàt
màu
thuàn xà bòi Viét Nam, Phan Bòi Cbàu chùng kién hai xu trào tu
tudng ddi
ngbich:
Mdt dai dién cho
lue lugng
càch mang con non tré,
mdt dai dién cho pbàn ddng, bào thù. Loai thù nhà't bao gdm: Tu tudng
phong kién ed bù, bào thù
ed
kéo
dai
ngày tàn, ed tinb hudng nhàn

tàn dung mgi diéu kién
va
khà nàng
co
thè,
Phan Bòi Cbàu tàp trung tinh lue de phà dd hai chuóng ngai vàt
trén làm hàu thuàn tao diéu kién dgn dudng de nhàn dàn mau chdng
vuon lén dén vdi bé tu tudng Màc-Lénin tién bd càch mang.
Ve
vàn de
con ngudi, dng khdng chi làm cdng viéc kè thùa ed chgn
Igc
bòi quan
niém truyén thd'ng
ma
ed
gang
vuon lén tiép bién nhùng tu tudng tién
bd triét bgc phuong Tày làm giàu thém tu duy dàn toc de
ebuàn
bi cho
su thing
Igi
cùa chù
nghia
Màc-Lènin.
Tàm vde Phan Bòi Cbàu dà vugt hon ngudi duong thdi khi dng
dành hàn mdt tàp sàch
de
bàn

phuong phàp dién dich, phuong phàp pbàn tich, phuong phàp he
thdng, phuong phàp càu trùc - chùe nàng cùa triét hgc phuong Tày càn
ma
dng dà tiép nhàn dugc de xem xét
va
trinh
bay
vàn
de
con ngudi"*.
"* De
thày duoc
khi'a
canh "dói mói"
nhò
viéc tiép nhàn
vàii de
phuong
phàp
này
ò
Phan Bòi
Chàu,
chùng
ta xem
càch
óng làp
y va
trinh
bay vàn de triét

nguòi?
2.
Nguòi là gióng gì?
3.
Nguòi so vói van vàt thì the nào?
4.
Nguòi so vói tròi dà't thì the nào?
5.
Loài nguòi
co
ngày tiéu diét khòng?
Chicang
thù
hai:
Càc bó phàn thuóc ve nhàn
loai
so
hùu:
1.
Nhàn
thè
(Coprs Humain): Co the con nguòi
2.
Nhàn
tinh
(Caractères Humain):
Tinh tìnJi
con nguòi
3.
Nhàn

chua
dugc chù y. Theo chùng tdi, diéu này dành dàu su nò lue khdng
ngìTng
tu
boàn
thién trong tu tudng nhàn tbùc cùa Phan Bòi Cbàu.
Vdi phuong phàp pbàn tich tiép nhàn duge, dng dà xuàt phàt
tu
quan niém Nho - Phàt - Lào truyén thd'ng
de
nhin nhàn vàn
de
ngudn
gdc,
bàn chat, càc dac trung cùa con ngudi nhung khdng boàn toàn
dàp theo càcb
nghl
cùa ngudi xua. ly giài ngudn gdc con ngudi dng
khdng rdi xa nguyén ly triét bgc phuong Ddng ve bàn nguyén, bàn
chat cùa thè gidi nói chung, con ngudi ndi riéng là do hai khi
àm
-
duong ké't hgp, do trdi - dà't giao hda, do ké't hgp càc nhàn duyén
ma
sinh ra"*. Tuy nhién, di vào bàn chat con ngudi càn dua vào co sd ly
luàn phuong Tày, dng ndi: "Ngudi
ehi
là trong vqn vàt, thi thòi nén
ggi nguòi
bang

mot
loài dóng vàt hay
quàn cu? Óng
Iqi
nói thém ràng: "Loài
ngUdi
à trong vii tru tàt phài
nhàn xd hói hodn cành làm cài kho tàng
rat
trgng yéu,
bòi vi
nhùng
gióng
ma
cung càp tinh thàn, sinh hoqt, chi dqo nói dung cho loài
nguòi, tàt thày d noi xd
hói"^^\
Khi dua trén co sd ly luàn phuong Ddng
de
tiép bién tu tudng
phuong Tày de
tra Idi
vàn
de
bàn
chat
"ngudi là gidng gi", Phan Bòi Chàu
dà tién gàn sàt quan diém bién dai
ve
con ngudi khi dng viét:

tu tudng tién hda xà bòi cùa phuong Tày,
ve
tuong tàc qua lai giua
ngudi
va
tu nhién
trai
qua bao thdi ky phàn ành ba trinh dd ly tri cùa
con ngudi: Giai doan 1 - Bit chude, phu thudc vào tu nhién boàn toàn;
Giai doan 2 - Dàn dàn tàch ra khdi tu nhién
thè
bién d trinh dd nhàn
tbùc
va
nàng lue cài tao van vàt; Giai doan 3 - Dat dén su khdng
che,
chinh phue, tu chù, cài tao tu nhién do ly tri ngày mdt manh.
Chùng tdi nhàn thày ring, làp y cùa Phan Boi Chàu
ludn tuàn
theo
mdt trinh tu
Idgic
nói tai, dd là bàm chàc vào co sd ly luàn Tam giào
Phuong Ddng dat trén nén tàng tinh thàn dàn
toc
de
Ige
bd càc yéu td
bàt
Igi

tinh xàc thdi biét ràng ngudi ta ed mdt bd de khdn, mdt
man
nàng
lue
md nhùng vàt khàc khdng cà. Nguòi cao hon vqn vàt dén
gap
nghin
gap
vqn bào ràng nguòi chinh là mdt dqi cuòng
quyén
à trong vqn
vàt cùng dùng
làm"^^\
Ngudi là tinh hoa cùa trdi dà't, van vàt, con
ngudi
co
thè thay ddi duge sd ménh, diéu ly dugc ménh tròi: "Nguòi
chinh là site
chap
nói chd thiéu cho tròi nùa
kia"^^\
Òng manh dan tiép bién tu tudng triét hgc phuong Tày
de
bd sung
làm ró y này: "Ly ày
chang
nhùng
lipc thuyé't
Ddng phuong nhiéu nhà
chù truong md hpc thuyé't Tày phuong càng chù

thò'ng
tri dupe thién nhién, là vi gióng
ngUòi
ta
co
khoa hpc.
Theo ly tudng cùa càc nhà Tày triét, thdi lodi ngudi dd à vào giùa
thè' gidi, tàt nhièn phài làp
mot
cành gidi nhàn vi
de
dói làp vói cành
gidi thién nhièn. Hp
nghì
ràng, ngUòi vói thién nhién nguyén lai dói
làp vói nhau,
ngUòi
ed
thèlà'y
tri thùc
ma chiè'n
thàng thién
nhién"^^\
Phan Bòi Chàu dà kè tue truyén thdng Nho - Phàt - Lào khi nhàn
manh,
de
cao dén yéu td tinh thàn, tu tudng tri tue cùa con ngudi
va
biét tdng hgp nàng cao lén nhd tiép nhàn ành hudng cùa triét hgc khai
sàng, duy ly phuong Tày, nhà't là tu tudng tién hóa luàn xà bòi cùa

chinh phue trdi dà't,
phue
vu cho
Igi
ieh cùa minh,
ma
hon thè nò
cdn mang lai
sue
sdng,
sue
canh tranh cho tùng dàn tdc, tùng chùng
tdc.
Vi thè, trong lich su dà dién ra
luàt
canh tranh
ve sue
sdng giùa
càc dàn tdc. Chién thing vinh du sé thudc
ve
dàn tdc nào, chùng
toc
nào
co sue
canh tranh, tri nào
linh
boat. Òng td cào manh me ràng,
chinh sàch cai tri nò dich ngu dàn cùa thuc dàn Phàp dà làm tdn hai
dén toàn bò Nhàn tinh tòt dep cùa ngudi Viét. Dàn tdc Viét Nam
mudn khdng bi tuyét ndi, tuyét chùng phài ed y thùc tu ve, tu trgng, tu

va
thuc tién Viét Nam, dng rùt ra
bài hgc: Trong
cude
dàu tranh giành lai quyén sdng, ngudi Viét Nam
nèu eù giù nhu
cu
thi sdm hay mudn sé thàt bai. Nhung nèu ngudi
Viét Nam biét thay ddi, dàm canh tranh, biét bgc
lày
cài hay cùa
ngudi ngoài
de
tàng
sue de
kbàng,
tàng
sue
canh tranh, tbi chic chin
chién thing sé thudc
ve
dàn tdc ta, bdi vi bàm thu
"ngUòi
Viét Nam
nhò
dupe chinh khi cùa ly hda san
tliàng
minh,
de
dqy"^^\

Miic
thù: nhàt, dng dà
su
dung khài niém "Nhàn thè" (Coprs
Humain)
de
ehi màt càu tao cùa co thè con ngudi, mdt khia canh quan
trgng triét hgc phuong Ddng trudc
day
dà ed chù y song trinh
bay
dudi
dang nhùng tri thùc tdng hgp. Dèn lue này, Phan Bdi Chàu dà dua vào
tu duy pbàn tich cùa phuong Tày, dng viét: "Nhàn
thè
nghla là thàn
thè
cùa loài ngudi,
nhà't tìiié't
càc co quan
d
trong thàn thè
ngUòi
ta
ma
thudc phàn xàc, thày déu ggi là nhàn thè.
Theo hgc
thuyé't
dng Bà Lqp
Dò

muc
trudc
phài giài
ve
phàn xàc thit,
con
phàn linh hon sé giài sau.
'" Phan
Bòi
Chàu,
Toàn tàp, Tàp I, tr.l02 - 107.
*''
Sdd, Tàp n, tr.63
689
Toàn bd xàc thit phài chia làm hai phàn: Ngù quan hình hién ra d
ben
ngoài, ggi bang ngoqi thè; Ngù tqng
lue
phù giàu kì à
ben
trong
ggi bang nói
thé"^^\
Mac dàu dén khi dò han
che
cùa Phan Bòi Cbàu
ve
kién tbùc khoa
hgc co bàn,
ve

pbàn biét trong
triét hgc Tày phuong
co
hai phài quan niém Nhàn tinb: duy vàt luàn
va
duy tàm luàn. Khi bàn
ve
tinh nguòi, óng vugt qua nguòi truóc d
chò,
dng nhin thày màt thdng nhà't
xuyén
sudt trong càc triét thuyé't Ddng -
Tày là déu chù truong con ngudi phài hudng theo Nhàn dao,
bang
con
dudng bgc tàp, tu dudng, rèn
luyén,
dàu tranh
de
khdng ngùng cài
luong
boàn thién minh.
Ò
muc thù 3, khdng càu chàp né ed
va
cùng khdng giào diéu, sùng
bài tu tudng
ben
ngoài. Vdi càch kè thùa ed chgn
Igc

tr.l91.
690
'Tinh
due
cùa
chùng
ta
ma tluét
dupe
nhu dite
Khdng thòi bào rdng
tinh
due là kho tàng cùa mudn viéc
lành
cùng chang phài
qua
dàng.
Nhu trén ày kè là tinh due thuóc
ve
loqi làn
va
róng.
Trai Iqi co
tinh due xàu nhu trong sàch Td truyén ndi:
"Dì
nhàn tùng due tién
tè'",
ed
nghia
là bàt bude mgi ngudi theo

Thuyé't ài ky chù nghìa (Egoùsme) ngudi sàng thùy là dng A Ly Ty
Pha (Aristippus) ngUdi
nifóc
Hy Lqp, thuyé't này cùng nhU thuyé't vi
ngd cùa Duong Chu d Ddng phuong.
Thuyé't ài tha chù nghìa (Altruisme) ngudi sàng thùy là dng Khóng
Dite (Auguste Comte) ngUdi nude Phàp, thuyé't này cùng nhu thuyé't
kiém ài cùa Mac Dich.
Gap
xem hét càc thuyé't trén ày thdi chùng ta phài nhàn ràng:
Nhàn due cà xàu ed tot, ed rdng ed
hep "^'\
Phan Bdi Chàu cho ràng nhà càm quyén phài
de
cho ngudi dàn
Viét dugc song, chinh sàch cai tri cùa chinh phù làm cho ngudi Viét
khdng cdn dudng sdng, dudng nhàn due. Vdi nhàn dàn dng kéu ggi,
ngudi minh phài ludn tu bdi bd nhiét huyé't ài qud'c, ài chùng, ài nhàn,
san sàng hy sinh tàt cà cho dàn tdc, dà't nude, ngugc lai càn phài dep
bd nhùng suy
nghl
vi
Igi
ich cà nhàn nhd mgn hudng tdi ly tudng cao
cà vi dàn, vi nude.
Phan Bòi Chàu nhàn ra y nghla làm dòng
lue
thùc day tién bò xà
hói cùa nhùng
due

cùa nghìa vu
va
quyén
Ipi,
dupe tu chù ddc làp; ba là, càch thùc làm
cho nén mot con
ngudi"''^\
Theo dng, d
nghia
thù nhàt, nhàn càch là nhùng pbàm càch cao
quy khié'n con ngudi khàc van vàt, vdn do tao hóa bàm sinh d con
ngudi, thdi ngudi Viét Nam vdn tiém tàng vàn chua san. Trong dà
phàm chat
bang
dàu là biét Nhàn, Nghìa, phài
trai,
yéu nude yéu
ngudi, trong trudng ky lich
su
vdn là truyén thd'ng cùa ngudi Viét. Thè
nhung, nay ngudi Viét bi màt chù quyén, thuc dàn Phàp mang danh
khai hda vàn minh nhung ky thuc dem mdt dai tai hga cho ndi gidng
Viét, khièn hg màt hét cà nhàn càch theo nghìa thù hai. Hg màt ddc
làp tu chù, bi phàp luàt cùa thuc dàn bà khàc dà kim trdi, tude màt
quyén con ngudi tdi thiéu cùa hg. Òng khéo léo su dung vù khi tu
tudng Tu do - Binh dang - Bàc ài cùa triét hgc Khai sàng de lén àn àeb
thd'ng tri cùa thuc dàn Phàp là di ngugc lai quyén nàng tao hda ban
cho tàt cà con ngudi. Ò nghìa thù ba cùa nhàn càcb, dng khuyèn
kbich
ddng vién nhàn dàn

niém con ngudi dén diém này dà tién
rat
gàn vdi càcb hiéu hién dai
cùa chù nghìa Màc-Lénin. Tuy nhién, là mdt ngudi dào luyén
tu
nén
hgc eù, dng chua thè vuon tdi
Idi
dién dat rd ràng, mach lac, chat che
theo
Id-gic
khàch quan hién dai. Phan Bòi Cbàu vàn
con
vuong vàn vói
'"
Sdd, tr.207.
692
cài
nhin dao ly
va
thién
ve viée
bién minh làm sàng nghìa cùa kinh
dién Nho - Phàt - Lào
de
chùng
co
thè thich ùng vói thdi dai,
ma
chùa

tiép
nhàn nhùng tu tudng triét hgc phuong Tày càn dai (qua Tàn thu, tàn
vàn
va
qua sàch bào qud'c ngù, sàch chù Phàp) làm giàu thém quan
niém truyén thd'ng
ve
vàn
de
con ngudi, làm cho ndi bàm khài niém
con ngudi so vdi trudc dugc md rdng thèm
rat
nhiéu. Dùng vùng trén
làp trudng dàn
toc de
chgn lua trong eòi ngudn phuong Dòng
va
phuong Tày nhùng yéu td
con
phù hgp phue vu cho
yèu
càu giài
phóng dàn
toc,
Phan Bòi Chàu dà làm nhiém vu giùp
ehuyén
hóa tiép
nói
tu
truyén thò'ng dén vói hién dai. Nhùng tu tudng cùa óng trong tàc