TỪ
ĐỔI MỚI
NHẬN
THỨC
VỀ
CHỦ
NGHĨA
XÃ HỘI
ĐẾN
ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP
GIẢNG
DẠY
MÔN
CHỦ
NGHĨA
XÃ HỘI
KHOA
HỌC:
TRONG
CÁC
TRƯỜNG
ĐẠI HỌC HIỆN NAY
THS. NGUYỄN THỊ TRÂM
Trung tâm ĐTBDGVLLCT
Đặt vấn đề
Việc
giảng dạy các môn lí luận Mác-Lênin nói
chung
cũng như
chủ
nghĩa

câu hỏi lớn.
Hiện
nay, đổi mới phương pháp giảng
dạy các môn lí luận Mác-Lênin nói
chung
và chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học nói riêng là một vấn đề có ý
nghĩa
thực
tiễn sâu sắc.
1. Một số nhận thức mói về chủ
nghĩa
xã hội và chủ
nghĩa
xã hội
khoa học
Chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học là một môn học
mang
tính
tổng
hợp
về sứ
mệnh

giảng của mình thì một môn học đã khó sẽ còn trở thành một môn
học khô
khan
hơn đối với người học. Cuộc Cách
mạng
khoa
học lần
thứ
nhất,
"Tuy tốc độ phát triển của xã hội, của
khoa
học đã
nhanh
nhưng cũng ở mức vừa phải, thời
gian
"lão hoa" của các
kiến
thức
vẫn còn đủ dài để cho cách dạy
"thầy
truyền thụ, trò tiếp thu" vẫn
còn đất
sống.
Vì vậy
thầy
giáo vẫn còn đóng được vai trò
"trung
tâm"
truyền bá
kiến

nhắc,
không biện
chứng.
Với cách dạy chủ yếu chỉ chú ý đến việc truyền
đạt thông tin làm cho người học tiếp thu
kiến
thức
một cách thụ
động. Vì thế, không phát huy được tính sáng tạo của họ. Người học
chưa thể hiện được vai trò là chủ thể
nhận
thức,
chưa làm chủ được
kiến
thức
của mình
trong
việc vận
dụng
các
kiến
thức
đó vào
giải
quyết
các vấn đề cụ thể đặt ra
trong
thực
tiễn. Qua các kì thi là các
kiến

thích,
chứng
minh các qui luật đó
bằng
các dẫn
chứng
có
trong
sách vở
hoặc
trong
thực
tiễn và cho
rằng
qui
luật đó là đúng. Nhiều khi rơi vào tình
trạng
trích dẫn các Nghị
quyết,
Văn
kiện
của Đảng để minh hoa cho nội
dung
bài giảng. Cách
làm này khiến cho người học dường như phải
chấp
nhận
kiến
thức
một cách bắt buộc, mà sức

những
kiến
thức
rời rạc, thiếu hệ
thống.
Sự
nhận
thức
đó mới chỉ
ở mức độ bề ngoài, nông cạn mà chưa đạt đến mức hiểu một cách sâu
sắc về bản
chất
của sự vật, hiện tượng. Cách giảng dạy này đã
khuyến khích một cách không tự giác tính
lười
suy
nghĩ,
trông chờ, ỷ
lại
về việc được "bao cấp" thông tin. Như vậy, quá trình đào tạo chưa
chuyển hoa thành quá trình tự đào tạo. Người giảng chưa làm được
việc
định hướng, gợi mở cho sinh viên khả năng tự tìm tòi, nghiên
cứu, rèn luyện các
thao
tác tư duy
khoa
học như so sánh, đối chiếu,
phân tích luận chúng
nhằm

thức
chứ chưa đạt đến mức độ sáng tạo tri
thức.
Đối
với sinh viên, bản
chất
của họ là ham hiểu biết và hết sức
nhạy
bén với cái mới. Nếu có phương pháp giảng dạy thích hợp sẽ
khuyến khích và định hướng họ thì quá trình dạy và học môn chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học
nhất
định sẽ thu được hiệu quả, người học sẽ
cảm
thấy
là một môn học hay và gần gũi với
thực
tiễn.
Muốn
giảng dạy tốt chủ
nghĩa-xã
hội
khoa
học, cần đổi mới
nhận
thức
về chủ

nghĩa
xã hội với tư cách là nhu cầu và
hoạt
động
thực
tiễn của nhân dân lao động
trong
hai lĩnh vực: sản
xuất xã hội hoa ngày càng cao mà thực thi dân chủ. Tư tưởng này có
trước Công nguyên
3000
năm.
Lịch
sử lúc này đã đặt vấn đề: sản
xuất
cho số đông, vì số đông. Sản
xuất
xã hội hoa là gốc của chủ
nghĩa
xã hội.
134
Thực thi dân chủ được thể hiện ở việc
cộng
đồng ở
hoạt
động bầu
tù trưởng và lịch sử ghi
nhận
rằng: tù trưởng trái lòng dân, dân có
quyền giết tù trưởng

động
thực
tiễn của nhân
dân. Như vậy, dân chủ là quyền lực của nhân dân, là sản
phẩm
của
lịch
sử chứ không phải là một khái niệm của Đảng Mác-Lênin đưa ra
như cách hiểu của một số
người.
Giai đoạn thứ hai, chủ
nghĩa
xã hội là
phong
trào
thực
tiễn
Khi
chế độ chiếm hữu nỏ lệ ra đời, nhân dân lao động đã đứng lên
đấu
tranh
chống
áp bức bóc lột,
chống
chế độ tư hữu giành dân chủ.
Khoảng thế kỉ vu - VI
tr.CN,
nhà nước dân chủ chủ nô ra đời, giai
cấp chủ nô lạm
dụng

sử cũng cho
thấy
rằng
trí
thức
chống
lại spáctơ đã
từng
bị cắt
lưỡi
hoặc
khoét mắt.
Nô lệ bị chủ nỏ dùng đồng
nung,
thích vào vai, biến họ trở thành
công cụ biết nói của ỏng chủ. Chế độ chiếm hữu nô lệ
thực
chất
là
chế độ sở hữu
người.
Việc
mua bán, giết nô lệ đều được coi là đúng
pháp luật. Xã hội chiếm hữu nô lệ trải qua năm thế kỉ đã coi nhân
dân lao động không phải là
người.
Vào thế kỉ thứ IU, có
những
chủ
nô đã chôn

của nhân dân lao động đều
thất
bại và bị
đàn áp đẫm máu. Chủ nô cấm đoán nghiêm
ngặt,
nhưng họ không
ngăn được nhân dân lao động suy
nghĩ
ước
mong,
truyền
tụng
về
cộng đồng nguyên thúy. Họ ước mơ về một chế độ công hữu không
có giai cấp, nhân dân có quyền lực
thực
sự. Ước mơ về chủ
nghĩa
xã
hội
có
ngay
trong
lòng nhân dân lao động. Tuy vậy,
khoa
học lúc bấy
giờ
chưa đủ điều
kiện
giải

Giai đoạn thứ tư, nhân
loại
không
dừng
lại ở ước mơ về chủ
nghĩa
xã hội mà đã vươn lên thành vãn chương xã hội chủ
nghĩa.
Quá
trình vươn lên này trải qua
mười
tám thế kỉ.
Xét về chế độ xã hội thì
phong
kiến
là một bước
thụt
lùi của dân
chủ. Nhưng
trong
thực
tiễn thì triều đình
phong
kiến
vẫn có dân chủ.
Ví như việc họp bàn
nghị
sự và các
quan
điểm cho

xã hội là ước mơ, chủ
nghĩa
xã
hội
xuất
phát từ chủ
nghĩa
Mác-Lênin đều là
những
xuất
phát điểm
sai lầm, mất hết yếu tố nhân
loại.
Ở đây, ta phải
khẳng
định một
điều,
tư tưởng chỉ là sự
phản
ánh chứ không phải là điểm
xuất
phát.
Từ
quan
điểm đó, cộng với bối cảnh
quốc
tế là chế độ xã hội chủ
nghĩa
bị sụp đổ ở một số nước đã làm cho nhiều người hoài nghi,
thiếu tin tưởng vào chủ

làm kim chỉ nam cho hành động" thì
chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học vẫn còn là một môn học được giảng dạy
và học tập
trong
các trường đại học. Vì một
trong
những
chức
năng
cơ bản của
kiến
trúc thượng
tầng
thống
trị nói
chung
và chủ
nghĩa
xã
hội
khoa
học nói riêng là "Xây
dựng,
bảo vệ và phát triển cơ sở hạ
tầng
đã sinh ra nó,

thế kỉ
XVIII.
Ở Pháp
xuất
hiện các nhà tư tưởng G.Mélier, Mably, Morenly,
G.Babớp. G.Mélier với
những
tác
phẩm
lí luận đã kêu gọi: "Vô sản
toàn thế
giới
liên hiệp
lại".
Sau này được C.Mác kế
thừa
trong
Tuyên
ngôn của Đàng Cộng sản năm 1848. G.
Babớp
đã thành lập chuyên
chính cách
mạng
của giai cấp công nhân, đặt vấn đề giành chính
quyền, đã hình thành lí luận về chủ
nghĩa
xã hội. Vậy, tư tưởng xã
hội
chủ
nghĩa

thần
nhân đạo
chủ
nghĩa,
phê phán và lên án chế độ quân chủ chuyên chế, chế độ tư
bản chủ
nghĩa,
đưa ra
những
luận điểm sâu sắc và dự báo tài tình về
sự phát triển của xã hội tương lai. Đây là
những
cống hiến đáng quí.
Tuy vậy, các ông chưa phát hiện được qui luật. Vì vậy, chưa đủ khả
(l)
Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình triết học Mác-Lênin, Nxb.
CTQG.
H.
2004,
tr. 362.
137
năng dẫn dắt được
hoạt
động
thực
tiễn. Giá trị lịch sử
quan
trọng
của
chủ

kiện
kinh tế - xã hội là
chủ
nghĩa
tư bản phát triển. Mâu
thuẫn
giữa lực lượng sản
xuất
có tính
chất
xã hội hoa ngày càng cao và
quan
hệ sản
xuất
dựa trên chế độ
chiếm hữu tư nhân tư bản chủ
nghĩa
về tư
liệu
sản
xuất
ngày càng trở
nên gay gắt.
Phong
trào đấu
tranh
của giai cấp công nhân và nhân dân
lao động phát triển
mạnh
mẽ, đòi hỏi phải có một lí luận tiên

nghĩa
xã hội hiện
thực
ra đời
Cách
mạng
Tháng
Mười
thành công năm 1917 làm
xuất
hiện chủ
nghĩa
xã hội hiện
thực.
Từ đó đến nay, chủ
nghĩa
xã hội đã thu được
những
thành tựu, trải qua
khủng
hoảng
và các nhà
khoa
học đã dự
báo về triển vọng phát triển của chủ
nghĩa
xã hội
trong
tương lai
Chủ

với Mỹ và chủ
nghĩa
tư bản về mọi mặt. Nhờ chủ
nghĩa
xã
hội
và vai trò to lớn của Liên Xô mà hơn một trăm
quốc
gia đã
thực
hiện cách
mạng
giải
phóng dân tộc, thoát
khỏi
nô lệ.
Nhưng
những
sai lầm,
khủng
hoảng
va đổ vỡ lớn
nhất
cũng từ
siêu cường, từ Liên Xô. Tính cho đến nay, chưa có nước nào trên thế
giới
hoàn thiện về chủ
nghĩa
xã hội.
(

thi dân
chủ, quyền lực của dân. Ph.
Ảngghen
gọi đây là nền dân chủ sơ khai,
nguyên thúy và
thuần
tuy quân sự. Qui định của cộng đồng
trong
thời
kì này về kinh tế là "ăn
thừa
không nộp kho sẽ bị giết". Để ngăn chặn
cảnh giết
nhau
hỗn tạp do không tự giác nộp kho mà cộng đồng đã
bầu tộc trưởng - người có vai trò to lớn
trong
việc lãnh đạo cộng
đồng. Khát vọng của con người là được tự do bình đẳng.
Muốn
vậy,
xã hội phải thủ tiêu chế độ tư hữu.
Hai là, chủ
nghĩa
xã hội là
phong
trào của nhân dân lao động
đấu
tranh
chống

những
qui luật và dẫn dắt
hoạt
động
thực
tiễn.
Năm là, chủ
nghĩa
xã hội căn bản là một chế độ xã hội mà nhân
dân xây
dựng
trên
thực
tế về mọi mặt: kinh tế, chính trị, văn hoa, xã
hội,
do Đảng Cộng sản Mác-Lênin lãnh đạo. Đây chính là
quan
điểm
của c. Mác được nêu
trong
tác
phẩm
"Hệ tư tưởng Đức".
Từ
việc
nhận
thức
một cách đầy đủ, hệ
thống
về chủ

những
đặc điểm riêng và phải gắn với
đặc điểm thời đại. Vì vậy, giai cấp công nhân trước hết phải tự chịu
trách nhiệm trước dân tộc mình, sau đó mở đường cho
phong
trào
quốc
tế vô sản phát triển. Sự
nghiệp
lãnh đạo, tổ
chức
xây
dựng,
bảo vệ chủ
nghĩa
xã hội chỉ có thể là sứ
mệnh
lịch sử của giai cấp công nhân. Vì
139
vậy,
trong
bộ môn chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học, Chương "Sứ
mệnh
lịch sử
của giai cấp công nhân" được coi là chương
quan

và cần
thiết,
vì nó
phản
ánh qui luật có tính vượt trước và định
hướng cho
hoạt
động
thực
tiễn. Ph.
Ảngghen
cho
rằng
chủ
nghĩa
xã
hội
không phải là công
thức
lí luận có sẵn từ trên
chụp
xuống
thực
tiễn mà là
phong
trào
thực
tiễn của nhân dân lao động, là chủ
nghĩa
xã hội

một xu hướng khách
quan,
một tất
yếu
lịch sử. Vì vậy, khi giảng dạy chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học, không
nên tuyên truyền chủ
nghĩa
xã hội sụp đổ mà chỉ có
những
nước xã
hội
chủ
nghĩa
là có thể sụp đổ. Làm rõ vấn đề này, sẽ giúp sinh viên
củng cố niềm tin về chủ
nghĩa
xã hội. Những vấn đề có tính nguyên
tắc cơ bản của chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học là mục tiêu, con đường xã
hội
chủ
nghĩa
được thể hiện

thực
tiễn cụ thể,
phức
tạp mà bỏ qua
những
vấn đề cơ bản
chung
nhất
thì sẽ mất tính nguyên tắc, mất định
hướng, dẫn đến
thất
bại.
2. Kết hợp phương pháp cổ
truyền
vói phương pháp hiện đại vận
dụng vào giảng dạy môn chủ
nghĩa
xã hội khoa học
2.1.
Một số
phương
pháp cổ
truyền
vận dụng
vào
giảng dạy chủ
nghĩa
xã hội khoa học
- Các phương pháp của chủ
nghĩa

Phương pháp lịch sử - lôgic, bao hàm phân tích và
tổng
hợp, diễn
dịch,
qui nạp, so sánh - đối chiếu.
Lịch
sử
thực
chất
là
thực
tiễn.
Không có lịch sử nào phi
thực
tiễn. Còn lôgic chính là lí luận. Kết
luận lôgic chính là kết luận
mang
tính lí luận. Thực tiễn mới chính là
lịch
sử mới. Chẳng hạn từ lịch sử kinh tế làm
xuất
hiện lịch sử các tư
tưởng kinh tế. Lôgic bao giờ
cũng
là lôgic của
thực
tiễn, không thể
có lôgic đặt ra
trong
bộ não con người một cách chủ

Chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học là một môn học đặc thù có đặc điểm
khác với các môn
khoa
học tự nhiên. Tính
trừu
tượng về lí luận của
chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học nếu dùng mã số
hoặc
nghe
nhìn có thể
không
thay
thế hết được. Vì vậy, vai trò của người
thầy
có tính
chất
gợi
mở.
Việc
thuyết
trình của người
thầy

tôn giáo với các vấn đề khách
quan,
với
thực
tiễn của thời đại. Chẳng
hạn sứ
mệnh
lịch sử của giai cấp công nhân là một
thực
tế khách
quan.
Bởi vì họ là giai cấp lao động sản
xuất
vật
chất
chủ yếu, gắn
141
với
công
nghiệp
hiện đại, xã hội hoa,
quốc
tế hoa ngày càng tăng, có
vai trò
quyết
định
nhất
sự tồn tại và phát triển của xã hội hiện đại.
Giai
cấp công nhân là giai cấp có lợi ích cơ bản đối lập với lợi ích

thức
thường được thể hiện
bằng
những
mô hình trên
giấy, còn giai cấp công nhân là người xây
dựng
mô hình đó trên
thực
tế, tức là tạo ra sản
phẩm
vật
chất.
- Phương pháp nêu vấn đề, giải quyết vấn đê
Để
tránh cách dạy đơn điệu, một chiều, tri
thức
của người
thầy
vừa phải
mang
tính pháp lí, tính định hướng, vừa
mang
tính
thực
tiễn
sâu sắc. Thầy trò cùng
nhau
trao
đổi

sự làm
phong
phú
thêm cho kho tàng tư tưởng xã hội chủ
nghĩa,
chuẩn
bị
những
tiền đề
lí luận cho sự kế
thừa,
phát triển tư tưởng xã hội chủ
nghĩa
một trình
độ mới. Đến đây, sinh viên sẽ đặt câu hỏi, kế
thừa
cái gì, và kế
thừa
như thế nào? MT. Moro
trong
tác
phẩm
Utopia, tác giả đã tưởng tượng
cảnh "Cừu ăn
thịt
người".
Đây là một chi tiết được c. Mác kế
thừa,
đưa vào Chương "Tích lũy nguyên thúy". "Tích lũy nguyên
thủy

tranh
luận và
giải
quyết
mâu
thuẫn.
Muốn
vậy, người
thầy
phải: "Khi việc gì có
142
mâu
thuẫn,
khi phải tìm cách
giải
quyết,
tức là có vấn đề. Khi đã có
vấn đề, ta phải nghiên cứu cho rõ cái gốc mâu
thuẫn
trong
vấn đề đó
là gì. Phải điều tra, phải nghiên cứu cái mâu
thuẫn
đó. Phải phân tích
rõ ràng và có hệ
thống,
phải biết rõ cái nào là mâu
thuẫn
chính, cái
nào là mâu

đánh giá khả năng tự học, tự nghiên
cứu của sinh viên.
2.2. Một sô phương pháp hiện đại có thể
vận
dụng vào giảng dạy
môn chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ
nghĩa
Mác-Lênin nói
chung,
chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học nói
riêng là một
khoa
học có tính kế
thừa
những
thành tựu tiên tiến
nhất
của các
khoa
học đương đại. Tính
tổng
hợp và hướng dẫn của chủ
nghĩa
xã hội
khoa

một số phương pháp hiện đại vào giảng dạy
môn chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học như sau:
- Phương pháp xây dựng bài giảng trên Power Point
Phương pháp này có các thế
mạnh
là đưa thông tin đúng lúc, khả
năng liên kết chương trình và dữ
liệu
tốt, khả năng trình chiếu linh
hoạt,
có nhiều sơ đồ, biểu đồ hình ảnh. Sự linh
hoạt
của
Power
Point
có thể tăng khả năng tập
trung,
sự chú ý của sinh viên, hỗ trợ
phần
(1)
Hồ Chí Minh: Toàn tập. Nxb.
CTQG.
H.
2000,
tập 5, tr. 302.
143

phẩm
lí luận và
những
tư tưởng cơ bản với
những
hình
ảnh sinh động, màu sắc hài hoa, cỡ chữ phù hợp. Với phương pháp
này sẽ kích thích tư duy, đưa sinh viên chủ động
tham
gia vào nội
dung
cần diễn đạt.
- Phương pháp qua băng hình, internet
Đây là phương pháp mà hiện nay nhiều người đang sử
dụng.
Phương pháp này đòi hỏi phải có tính cập
nhật
của thông tin. Chẳng
hạn, khi giảng Chương IX: "Vấn đề dân tộc
trong
quá trình xây
dựng
chủ
nghĩa
xã hội", cần phải có một số băng hình ghi hình ảnh sinh
động về
những
đặc trưng cơ bản của các dân tộc
trong
cộng đồng

khoa
học sư
phạm
đã cho phép
khắc
phục
cả
khoảng
cách không
gian
và thời
gian.
Tuy vậy, đối với môn chủ
nghĩa
xã hội
khoa
học cần kết
hợp
nhuần
nhuyễn
và biện
chứng
phương pháp cổ truyền và hiện đại
thì mới thể hiện tốt nội
dung
của môn học.
Kết
luận
Chủ
nghĩa

thời kì
công
nghiệp
hoa, hiện đại hoa của Đảng đã chỉ ra
rằng:
"Đổi mới
mạnh
mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo,
khắc
phục
lối truyền thụ
một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học,
từng
bước áp
dụng
các phương pháp tiên tiến và hiện đại vào quá trình dạy
học, đảm bảo thời
gian
tự học, tự nghiên cứu cho học viên,
nhất
là
sinh viên đại học"
(1)
.
Đổi
mới
nhận
thức
về chủ
nghĩa

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Giáo trình triết học Mác-Lêìùn, Nxb.
CTQG,
H.
2004.
2. Đảng Cộng sản
Việt
Nam: Văn
kiện
Hội
nghị
lần thứ hai Ban
Chấp hành
Trung
ương
khoa
vin, Nxb.
CTQG,
H. 1997.
3. V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb.
Tiến
bộ Mátxcơva 1978, tập 6.
4. Hồ Chí
Minh:
Toàn tập, Nxb.
CTQG,
H.
2000,
tập 5.
5. Nguyễn Cảnh Toàn: Tuyển tập tác phẩm Bàn về giáo dục Việt
Nam, Nxb. Lao động, H.