ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ TRANG NHUNG VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG
CHIẾM LĨNH TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC
BÀI THƠ “VỘI VÀNG” CỦA XUÂN DIỆU

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN
Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học
(Bộ môn Ngữ văn)
Mã số: 60 14 10

THPT : Trung học phổ thông

TS : Tiến sĩ

14
1.1.1. Câu hỏi
14
1.1.2. Sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương ở trường
phổ thông

14
1.1.3. Sự sa sút về hứng thú học tập môn Văn do cách sử dụng câu
hỏi của giáo viên trong giờ dạy tác phẩm văn chương

16
1.1.4. Sự non kém về năng lực, kỹ năng của học sinh do cách đặt câu
hỏi của giáo viên trong giờ học

17
1.2. Hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm
văn chương trong dạy học

19
1.2.1. Quan niệm về câu hỏi tích cực hoá
19
1.2.2. Những tiền đề lí luận của việc đề xuất hệ thống câu hỏi tích cực
hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương trong dạy học

21
1.2.3.Đề xuất hệ thống câu hỏi tích cực hoá
38
Chƣơng 2: CÁCH THỨC VẬN DỤNG CÂU HỎI HƢỚNG DẪN
HỌC SINH LÀM VIỆC CHỦ ĐỘNG, TÍCH CỰC, SÁNG TẠO
ĐỂ CHIẾM LĨNH GIÁ TRỊ NỘI DUNG TƢ TƢỞNG VÀ HÌNH

64
2.3.2.Cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học sinh cắt
nghĩa tác phẩm ‘‘Vội vàng”

67
2.4. Định hướng, cách tổ chức dạy học và biện pháp hướng dẫn học
sinh bình giá tác phẩm ‘‘Vội vàng ”

71
2.4.1. Định hướng bình giá
71
2.4.2. Cách tổ chức và biện pháp hướng dẫn học sinh bình giá tác
phẩm ‘‘Vội vàng”

73
Chƣơng 3: THIẾT KẾ THỂ NGHIỆM DẠY HỌC BÀI THƠ
„„vỘI VÀNG” THEO HƢỚNG VẬN DỤNG CÂU HỎI TÍCH
CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG CHIẾM LĨNH TÁC PHẨM VĂN
CHƢƠNG
78
3.1. Mục đích thiết kế
78
3.2.Nội dung thiết kế
78
3.3. Đối tượng và địa bàn thể nghiệm thiết kế
78
3.4. Thiết kế bài dạy.

thực tế hiệu quả của việc sử dụng các câu hỏi này còn nhiều hạn chế. Bằng
kinh nghiệm nghề nghiệp và hiểu biết khoa học về câu hỏi trong dạy học Ngữ
văn, một số giáo sư đều có chung một nhận định rằng có câu hỏi tốt, biết nêu
câu hỏi đúng lúc, biết xây dựng câu hỏi một cách hệ thống là điểm yếu của
sách giáo khoa Ngữ văn và đại đa số giáo viên từ trước đến nay. Khi đánh giá
lại sách giáo khoa do mình biên soạn, giáo sư Lê Trí Viễn cũng đã tâm sự
„„Kinh nghiệm của tôi, khiến cho tôi có chỗ chưa hài lòng về hệ thống câu hỏi
hướng dẫn sách giáo khoa” [23,tr.41] Phó giáo sư Đỗ Bình Trị, chủ tịch Hội
đồng bộ môn Ngữ văn của Bộ giáo dục và đào tạo (2000 - 2005) nói về chất
lượng sư phạm của sách giáo khoa cho biết: „„Đáng lưu ý hơn cả là vấn đề hệ
thống thao tác, tiếp cận tác phẩm và hệ thống câu hỏi, bài tập các câu hỏi
hầu hết đều là những câu hỏi tái hiện, tức là sơ đẳng nhất trong bảy cấp độ
câu hỏi dành cho học sinh” [23,tr.42]. Trong bài đăng trên báo Văn nghệ
ngày 12-2-1998, đề cập đến vấn đề cấp thiết của việc dạy học môn Ngữ văn,
GS. TS Trần Đình Sử cũng không quên nhấn mạnh: „„Hiện nay nội dung cách
đọc cũng đã được chú ý qua một số câu hỏi gợi ý hướng dẫn học bài, nhưng
chưa thành hệ thống, chưa có câu hỏi kiểm tra sự hiểu biết của học
sinh”[23,tr.42]. PGS. TS Nguyễn Viết Chữ đã khẳng định : „„Một thông số có
thể tin cậy được là 70% số câu hỏi hướng dẫn chung chung, đại khái đôi khi
còn quá dài, quá khó, là kết quả của cách dạy miêu tả, tái hiện, nội dung
thường qua khó, quá lớn hoặc quá dễ, quá đơn giản. Thậm chí có những câu
hỏi như một đề tập làm văn thực sự, phải làm hàng nửa ngày cũng không thoả
mãn. Nội dung của phần lớn câu hỏi này nghiêng về phía khai thác nội dung

2
ý nghĩa văn học, đưa nội dung phản ánh thành mục tiêu số một của văn
học”[11,tr.38].
Nội dung của phần lớn các câu hỏi nghiêng về khai thác nội dung ý
nghĩa văn học, đưa nội dung phản ánh thành mục tiêu số một của giờ học
khiến học sinh cảm thấy mệt mỏi, tiết học vừa căng thẳng vừa đơn điệu. Có

Nghị quyết số 02- NQ/HNTƯ (khoá VIII) của Đảng về Định hướng chiến
lược phát triển giáo dục đào tạo trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá và
nhiệm vụ đến năm 2000 đã cho thấy một tư tưởng đổi mới đúng đắn:“Đổi
mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một
chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học”.
Luật giáo dục năm 2005, khoản 2 điều 28 cũng đã ghi: “Phương pháp
giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, sáng tạo
của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng
phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, đem lại niềm hứng thú
trong học tập cho học sinh”.
Quan điểm dạy học hiện đại đã chi phối một cách toàn diện tất cả các
khâu, các phương diện của quá trình dạy học. Có thể khẳng định cốt lõi của
đổi mới dạy và học là hướng tới phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo
của người học, chống lại thói quen học tập thụ động của học sinh. Chuyển từ
cách dạy truyền thụ một chiều sang dạy và học tích cực. Trong cách dạy và
học này, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động
học tập nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng
tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận
dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực
tiễn; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập. Làm cho học là quá trình
kiến tạo, học sinh tìm tòi, khám phá, chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động
đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình, có
khả năng ứng dụng những điều đã học vào thực tế cuộc sống. Phương pháp

4
dạy học mới không chỉ nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh
trong quá trình học tập mà còn thực hiện phương châm dạy học để thầy và trò
cùng được học và tiếp tục phát triển. Điều này đòi hỏi giáo viên phải không
ngừng tìm kiếm, thay đổi các phương pháp, kỹ thuật dạy học để thực hiện tốt
nhiệm vụ giảng dạy. Sử dụng hệ thống câu hỏi để kích thích quá trình làm

luyện kĩ năng cho học sinh, chú trọng phát huy vai trò chủ động, tích cực,
sáng tạo của các em trong quá trình học tập. Hệ thống câu hỏi tích cực hoá
hoạt động chiếm lĩnh TPVC cho học sinh sẽ góp phần quan trọng trong việc
thực hiện yêu cầu đổi mới dạy học Ngữ văn hiện nay.
1.4. Vai trò, ý nghĩa của hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm
lĩnh tác phẩm văn chương của học sinh trung học phổ thông
Câu hỏi không phải là một vấn đề mới trong lịch sử nghiên cứu khoa học
cũng như khi đi vào lí giải các hiện tượng đời sống. Câu hỏi là sự mở đầu cho
con đường nghiên cứu khoa học. Câu hỏi đánh thức sự tư duy của con người.
Nói như Rubinxten: „„Tư duy con người chỉ bắt đầu từ một vấn đề trong một
câu hỏi, từ một sự ngạc nhiên hay thắc mắc, từ một mâu thuẫn” [43, tr.201].
Đặt ra các câu hỏi cho học sinh trong những giờ lên lớp là một công việc
rất quen thuộc đối với giáo viên. Tuy nhiên thực tế giảng dạy cho thấy để đưa
ra các câu hỏi có chất lượng, kích thích tư duy, phát huy tính tích cực, chủ
động, sáng tạo của học sinh không phải là chuyện dễ dàng. Đề cập đến những
vấn đề khó nhất trong dạy học Ngữ văn có lẽ ai cũng thừa nhận rằng xây dựng
được những câu hỏi có chất lượng trong một hệ thống nào đấy là vô cùng khó
khăn và phức tạp.
Những câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương gắn liền với mối liên
hệ giữa con người được phản ánh trong tác phẩm và thái độ hiện sinh của tác
giả với tư cách là người phản ánh. Đồng thời câu hỏi ấy không chỉ nhằm vào
tác phẩm mà còn được nuôi dưỡng trong mối quan hệ giao tiếp sống động, là
cách thức thúc đẩy con đường dạy học một cách hiệu quả. Mặt khác câu hỏi

6
còn là phương tiện nội dung gây hiệu ứng tìm tòi phát hiện chiều sâu và công
năng của tri thức. Việc chuyển đổi nội dung kiến thức bài học thành hệ thống
câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương có tác dụng
phát huy trí lực, sự chủ động, sáng tạo của học sinh. Đồng thời khơi dậy
sự tò mò tìm hiểu thế giới tự nhiên và xã hội, từ đó khích thích học sinh làm

có tác động đến sự làm việc chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh để
chiếm lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm, để quá trình
dạy học của giáo viên thực sự trở thành quá trình tự nhận thức của học sinh là
một việc làm vô cùng cần thiết.
Xuất phát từ những lí do trên và từ thực tế giảng dạy của người viết, chúng
tôi chọn đề tài: ‘‘Vận dụng hệ thống câu hỏi tích cực hóa hoạt động chiếm
lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ thông trong dạy học
bài thơ ‘‘Vội vàng” của Xuân Diệu.” nhằm góp thêm tiếng nói về vấn đề đổi
mới phương pháp giảng dạy môn Ngữ Văn nói chung và việc giảng dạy tác
phẩm „„Vội vàng” của Xuân Diệu nói riêng.
2. Lịch sử vấn đề
Sử dụng câu hỏi trong giờ học không phải là một vấn đề quá mới mẻ.
Nhưng làm thế nào để sử dụng nó một cách hiệu quả trong giờ Văn lại là vấn
đề mang tính thời sự hiện nay. Trong giờ dạy tác phẩm văn chương, hệ thống
câu hỏi không chỉ có ý nghĩa khoa học nghiên cứu giúp học sinh chiếm lĩnh
chiều sâu tác phẩm mà còn có ý nghĩa phương pháp giúp giáo viên thực thi
vai trò dẫn dắt, điều khiển của mình. Đã có rất nhiều công trình khoa học
nghiên cứu dưới góc độ phương pháp luận về câu hỏi trong dạy học.
Trước công nguyên Xôcrat ( 429 - 399) người Hy Lạp đã dùng câu hỏi để
kích thích tính tích cực, tự thân vận động của học sinh. Kỹ thuật đặt câu hỏi
của Xôcrat dựa trên việc thực hiện các cuộc đối thoại sâu sắc và có tính
nguyên tắc. Theo Xôcrat, nguồn gốc của nhận thức là tự nhận thức. Ông
quan niệm không có người học theo kiểu „„ăn sẵn”, nhận khối tri thức vào

8
đầu mình như nước rót bình. Bằng nhiều câu hỏi khác nhau người dạy đưa
người học vào tình huống có vấn đề, tạo ra được nhu cầu học tập, dưới sự
hướng dẫn của thầy giáo thông qua các câu hỏi mà người học có được tri thức
mới. Đây là tiền đề của phương pháp dạy học đối thoại, dạy học nêu vấn đề sau
này.

GS.TS Nguyễn Thanh Hùng trong cuốn “Giáo trình phương pháp dạy học
Ngữ văn ở trung học cơ sở” đã đề cập đến phương pháp nêu câu hỏi trong dạy
học Ngữ văn. Giáo sư khẳng định: “ Đáng xếp phương pháp nêu câu hỏi
trong dạy học Ngữ văn vào phương pháp dạy học hiện đại, vì chẳng những nó
phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh mà còn thực hiện phương châm
dạy học để thầy trò cùng đựợc học và tiếp tục phát triển”[23,tr.43].
PGS.TS Nguyễn Viết Chữ trong cuốn “Phương pháp dạy học tác phẩm
văn chương trong nhà trường” phần “Tìm hiểu tác phẩm văn chương qua hệ
thống câu hỏi” cho rằng “Sự tuỳ tiện đặt câu hỏi trong giờ dạy văn đến nay
chưa thể khắc phục được nếu câu hỏi không phù hợp với việc phát huy chủ
thể cảm thụ nghệ thuật là học sinh và thầy giáo (vì cả thầy và trò đều là
người đọc) thì sự không ăn khớp ấy có tác hại đáng kể, thậm chí có khi không
gây được cảm xúc và ấn tượng mạnh như được lây lan trong phương pháp
diễn giảng trước đây”[11, tr.39]. Tác giả đưa ra những cơ sở lí luận và thực
tiễn cho việc đặt câu hỏi trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương. Phó
giáo sư tiến hành xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn
chương theo các tiêu chí:
Câu hỏi theo mức độ từ khó đến dễ.
Câu hỏi kích thích sự cảm thụ.
Câu hỏi có “diện” và có “điểm”.
Câu hỏi phải giúp cho người đọc phát hiện được hết chi tiết nghệ thuật có
giá trị và toàn bộ cấu trúc tác phẩm.

10
Tác giả cũng đề xuất hệ thống câu hỏi cảm thụ trong dạy học tác phẩm văn
chương và vận dụng cách thức đặt câu hỏi cho những thể loại văn học tiêu biểu.
Trong cuốn „„Để dạy và học tốt tác phẩm văn chương” (phần trung đại)
trường phổ thông, PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hương đã khẳng định „„Trong
giờ dạy tác phẩm văn chương giữa giáo viên và học sinh phải trao đổi đàm
luận nhằm tạo bầu không khí văn chương và phát huy khả năng tiếp nhận

thông, đặc biệt là nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình
học tập. Các tác giả cũng đề cập đến những mặt hạn chế cần khắc phục của
một số dạng câu hỏi. Tuy nhiên, việc xây dựng hệ thống những câu hỏi hướng
dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực để chiếm lĩnh giá trị nội dung và
hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn chương cho học sinh trung học phổ
thông chưa được đề cập đến một cách cụ thể.
Một số giáo án, thiết kế bài giảng tác phẩm „„Vội vàng” trong chương
trình sách giáo khoa Ngữ Văn 11 đã đưa ra thiết kế nhiều câu hỏi phục vụ
việc giảng dạy của giáo viên, nhưng còn nhiều câu hỏi tái hiện, chưa xây
dựng được hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động của học sinh.
3. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Tính tích cực,chủ động của học sinh trong hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm
văn chương.
Hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động, tích cực để chiếm
lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn chương.
Bài thơ „„Vội vàng” của Xuân Diệu.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông, vấn đề câu
hỏi được nghiên cứu ở những góc độ khác nhau. Trong khuôn khổ luận văn
của mình, chúng tôi tập trung nghiên cứu loại câu hỏi có tác động đến sự làm

12
việc tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động chiếm lĩnh tác
phẩm văn chương.
Cách thức vận dụng hệ thống câu hỏi này trong hoạt động chiếm lĩnh tác
phẩm văn chương.
Cách vận dụng hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ động,
tích cực để chiếm lĩnh giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật bài thơ „„Vội
vàng” của Xuân Diệu trong chương trình Ngữ văn lớp 11.

dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường và về bài thơ „„Vội vàng” của
Xuân Diệu.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: khảo sát, điều tra thực tiến giảng dạy
của giáo viên để có cách nhìn nhận rõ ràng hơn về vai trò, vị trí quan trọng
của hệ thống câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh văn chương và tiến
hành thể nghiệm hệ thống này trong dạy học bài thơ „„Vội vàng” của Xuân
Diệu.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết kuận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính
của luận vă được trình bày trong 3 chương
Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng hệ thống câu hỏi
tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương cho học sinh trung
học phổ thông
Chương 2: Cách thức vận dụng câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việc chủ
động, tích cực, sáng tạo để chiếm lĩnh giá trị nội dung tư tưởng và hình thức
nghệ thuật của bài thơ „„Vội vàng ”
Chương 3: Thiết kế thể nghiệm dạy học bài thơ „„Vội vàng” theo hướng
vận dụng câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh TPVC

14
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG
HỆ THỐNG CÂU HỎI TÍCH CỰC HOÁ HOẠT ĐỘNG CHIẾM LĨNH
TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG
1.1. Câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chƣơng ở
trƣờng trung học phổ thông
1.1.1. Câu hỏi
Từ trước đến nay đã tồn tại nhiều quan niệm khác nhau về câu hỏi:
Theo Aristotle „„Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết
và cả cái chưa biết”

Hệ thống câu hỏi của giáo viên trong giờ học Ngữ văn có vai trò rất quan
trọng khi mà phương pháp thuyết trình dần bị thay thế bởi các phương pháp
mới như: đàm thoại, gợi mở, nêu vấn đề Tuy nhiên sử dụng câu hỏi như thế
nào để phát huy được vai trò của nó trong dạy học tác phẩm văn chương là
một vấn đề đang được đặt ra cần phải giải quyết kịp thời. Chúng tôi cho rằng
trong giờ dạy học tác phẩm văn chương, câu hỏi được sử dụng trước hết phải
phù hợp đặc trưng của giờ dạy tác phẩm văn chương, với tiến trình dạy học
luôn bị chi phối bởi thời gian, bên cạnh đó nó phải thích hợp với học sinh, với
phương pháp dạy học của giáo viên. Câu hỏi phải gắn với quá trình khám phá
tác phẩm, làm rõ nội dung và giá trị nghệ thuật trong sáng tác của người nghệ
sĩ. Mặt khác, câu hỏi cần đảm bảo yêu cầu đổi mới giờ học tác phẩm hiện nay,
chú trọng sự mới lạ, khích thích quá trình làm việc với tác phẩm một cách chủ
động, tích cực, sáng tạo từ phía học sinh. Không nên quan niệm rằng một giờ
học tốt theo tinh thần đổi mới là phải có nhiều câu hỏi. Nhiều câu hỏi quá
nhất là câu hỏi nhận biết và câu hỏi tái hiện, giải thích khiến lớp học có vẻ sôi
nổi nhưng không kích thích được học sinh đào sâu suy nghĩ, ngược lại nếu sử
dụng câu hỏi tổng hợp, đánh giá quá nhiều khiến học sinh làm việc vất vả,

16
căng thẳng dễ thủ tiêu tâm thế học tập. Sử dụng câu hỏi trong giờ dạy học tác
phẩm văn chương như thế nào cho hiệu quả đòi hỏi giáo viên không ngừng
tìm tòi và sáng tạo.
1.1.3. Sự sa sút về hứng thú học tập môn Văn do cách sử dụng câu hỏi của
giáo viên trong giờ dạy tác phẩm văn chương
Về bản chất, Văn là một môn học rất dễ lôi cuốn và hấp dẫn nhưng có một
thực tế đáng buồn đó là sự sa sút về hứng thú học tập môn học này hiện nay ở
học sinh phổ thông. Theo điều tra của viện khoa học giáo dục năm 2007 trên
khoảng 4000 học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông ở các địa
phương có tính đại diện cho các vùng miền trong toàn quốc, số học sinh
không có hứng thú với việc học tập môn Ngữ văn chiếm tới 47,6 %, số học

- 24 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên chưa hấp dẫn, sáng tạo.
- 40 % học sinh cho rằng câu hỏi của giáo viên chưa có tác dụng thúc đẩy sự
làm việc chủ động, tích cực và sáng tạo ở học sinh.
- 2 % học sinh không hiểu câu hỏi của giáo viên.
Thực tế này một lần nữa khẳng định cần có sự thay đổi trong cách đặt câu
hỏi của giáo viên trong giờ học, tăng cường các câu hỏi tác động vào quá
trình khám phá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm của học sinh, thêm nhiều
câu hỏi có tính sáng tạo để giải phóng năng lực của học sinh, tạo ra sự hứng
thú, say mê học tập của học sinh.
1.1.4. Sự non kém về năng lực, kỹ năng của học sinh do cách đặt câu hỏi
của giáo viên trong giờ học
Sự phát triển kì diệu của công nghệ thông tin, của giáo dục hiện đại đang
đặt ra thử thách cho giáo dục Việt Nam trong quá trình hội nhập với khu vực
và trên thế giới. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo dục Việt
Nam hiện nay là vấn đề đào tạo con người. Ngày nay người học không chỉ
học các kiến thức môn học mà còn thành thạo các kĩ năng môn học, biết
chuyển hoá những gì đã học thành năng lực giải quyết các vấn đề nảy sinh

18
trong thực tiễn đời sống. Thế nhưng một thực tế đáng báo động là kĩ năng làm
văn hiện nay của học sinh phổ thông đang còn ở mức thấp, năng lực tiếp nhận
tác phẩm và khả năng vận dụng ngôn ngữ trong diễn đạt ở một bộ phận học
sinh còn yếu. Nhiều học sinh thiếu mạnh dạn, không dám hoặc không có khả
năng tranh luận, đối thoại. Kỹ năng giao tiếp của một bộ phận không nhỏ học
sinh trong cuộc sống còn hạn chế. Có nhiều nguyên nhân tạo nên điều này,
một trong những nguyên nhân đó là trong giờ học các em chưa có điều kiện
rèn luyện, cơ hội thể hiện khả năng của mình do tỉ lệ các câu hỏi tích cực hoá
hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương còn ít, nhiều giáo viên sử dụng
câu hỏi như một cách dẫn dắt bài học đơn thuần, chất lượng câu hỏi chưa
cao hậu quả của một lối dạy mà hơn 50 năm trước đây giáo sư Đặng Thai

- Đem hết khả năng và tâm trí vào việc làm.
Vận dụng vào dạy học, sự tích cực thể hiện ở thái độ chủ động, hăng hái,
nhiệt tình của học sinh trong việc học tập, và thông qua các hoạt động ấy mà
tạo ra sự biến đổi theo hướng phát triển. Có thể nói, tích cực hoá là một tập
hợp các hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động
sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức
để nâng cao hiệu quả học tập. Khi các em chiếm lĩnh được tác phẩm văn
chương cũng là lúc hoàn tất sự chuyển hoá bên trong học sinh „„từ bước nhận
thức hình tượng sang giai đoạn tự nhận thức một cách tự giác, tích cực về lí
tưởng, tình cảm, thẩm mỹ” [39,tr.109].
* Câu hỏi tích cực hoá:
Những câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương của
học sinh là những câu hỏi có tác dụng thúc đẩy quá trình làm việc với tác
phẩm của học sinh một cách tự giác, chủ động, tích cực, sáng tạo để chiếm
lĩnh giá trị nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn
chương. Tích cực được biểu hiện ở bên ngoài bằng thái độ, hành động với
công việc, ở bên trong thể hiện bằng những vận động tư duy, trí nhớ, những

20
chấn động của các cung bậc tình cảm, cảm xúc. Quá trình làm việc của học
sinh trong giờ dạy tác phẩm văn chương không phải chỉ thể hiện ở số lượt
phát biểu của các em, ở những biểu hiện bên ngoài mà quan trọng hơn, nó thể
hiện ở sự trăn trở thực sự của tư duy, cảm xúc, thúc đẩy học sinh khao khát
tìm hiểu, vận dụng kinh nghiệm đã biết của bản thân để lí giải vấn đề đặt ra
trong tác phẩm, tác động đến việc hình thành kĩ năng, thái độ của học sinh.
* Vai trò của hệ thống câu hỏi tích cực hoá:
Câu hỏi tích cực hoá hoạt động chiếm lĩnh tác phẩm văn chương sẽ định
hướng cho học sinh những việc làm cụ thể trong quá trình tìm hiểu tác phẩm.
Một thực trạng còn tồn tại trong giờ dạy tác phẩm văn chương hiện nay là có
nhiều câu hỏi hướng dẫn chung chung, đại khái, chú trọng nhiều vào khai thác