1
SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
TỈNH AN GIANG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
BÁO CÁO TỔNG HỢP
KẾT QUẢ KHOA HỌC CÔNG NGHỆ ĐỀ TÀI/DỰ ÁN
ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG NHÓM THUỐC
BẢO VỆ THỰC VẬT THÔNG DỤNG KHI CANH TÁC LÚA 3 VỤ
TRONG VÙNG ĐÊ BAO ĐẾN MÔI TRƯỜNG ĐẤT, NƯỚC
VÀ SẢN PHẨM GẠO
MÃ SỐ: 373.2011.5
Cơ quan chủ trì đề tài/dự án: Trường Đại Học Nông Lâm TP. HCM
Chủ nhiệm đề tài/dự án: TS. Lê Quốc Tuấn
An Giang - 2013
MỤC LỤC TRANG
!"#$ %&'(#)*
+,'-).(/0 012%&3
+4 ( !(5$3
++60̕ !%: ; !<,!=>*(?'3
+3@4-) !8A !!0B0(C D(@E-(F7G6020'$7#EH6IJ
30K#*(#L *M$'(#)*GN !'@F ! O ! !(01PJ
JQ(= 7FC0'(#)*'@RG4*((C0J
JQ(= 7FC0'(EF<)0'89 !J
J+Q(= 7FC0'(EF*F <8S !T=2 (UP
J3Q(= 7FC0'(EF !#; !)*
3qlmjw6xJ3
3q?'"#W<0&#'@$Tg(,0(_*J3
3/*7FC0'(#)*yWF%1'(\*%U'P(y0? '@F !%N !<Ky$FJ3
3+(V !y]'*UP'@F !"#/'@v (-eGf !'(#)**M$ O !G= J
3+q?'"#WP(= Y*(*(]'789 !<]'%: 8B*Js
3+q?'"#WP(= Y*(*(]'789 !<]'Js
3++q?'"#WP(= Y*(*(]'789 ! 8B*
33q?'"#WP(= Y*(G8789 !'(#)*3
33q?'"#W-z*.{G8789 !'(#)*3
33+8789 !'(#)*'@F !2O0'@8S !
3338789 !'(#)*'@F !-W P(L2!CF
3Jq?'"#WP(= Y*(-0 (.()07h$d
3q?'"#W'(\* !(0122O(v (.0a2-F/''(#)*yWF%1'(\*%U's
3O(v ('C0(#>1 (9B0s
3+O(v ('C0(#>1 Q(h= 3
33O(v ('C0(#>1 (FC0[b d
3J/ (!0/@M0@F'(#)*'(O !"#$*(|-)'/*<, !2O0'@8S !D}Id
3q?'"#WP(= Y*(G8789 !'(#)*'@F !2O(v (d
3&T#]'2O(v ("#W 7{'(#)*dd
3
ds
q6xjq~
q?'7#U
q0? !(4
j6•qw3
Q6
4
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
BYT Bộ Y Tế
BVTV Bảo vệ thực vật
W !33q?'"#WP(= Y*(-0 (.()07h$%fO !u#= +Z€+Z+
W !3Jq?'"#WP(= Y*(-0 (.()07h$%f•(#+Z+
W !3(M !7FC0'(#)*<89*-eGf !'@K @#, !2O(v (%:<)0*(p !'@F !%fO !u#=
+Z+‚+Z3'C0(9B0o 0$ !
W !3[F-/ (*(0P(ƒ<„#'8<a</ (!0/(01#"#W.0 ('?*M$@#, !2O(v (%:@#, !<)0*(p !X
%f7h$O !u#= +Z+‚+Z3'C0(9B0o 0$ !+
W !3d(M !7FC0'(#)*<89*-eGf !'@K @#, !2O(v (%:<)0*(p !'@F !%fO !u#=
+Z+‚+Z3'C0Q(h= o 0$ !
W !3s(M !7FC0'(#)*<89*-eGf !'@K @#, !2O(v (%:<)0*(p !'@F !%fO !u#=
+Z+‚+Z3'C0(FC0[b o 0$ !s
W !3+Z[F-/ (*(0P(ƒ<„#'8<a</ (!0/(01#"#W.0 ('?*M$@#, !2O(v (%:@#, !<)0*(p !X
%f7h$O !u#= +Z+‚+Z3'C0(FC0[b o 0$ !dZ
W !3+ƒ ('F/ }X(9B0dJ
W !3++ƒ ('F/ }XQ(h= dJ
W !3+3ƒ ('F/ }X(FC0[b dJ
W !3+Jq?'"#WP(= Y*(G8789 !'(#)*'@F !2O(v (%:<)0*(p !d
6
DANH MỤC HÌNH
v (8b !'/*!0V$(}%:('C02,'*(… )0-> $P-E(F`**b'(„ .0 (
v (+,'-)(9P*(]'P>@E'(@F0G-
v (3[\Y*(7#r*M$<,**(]''@F !*(#…0'(p*† +s
v (JW <;(: (*(ƒ ('| ( 0$ !3+
v (+O(v (.0a2-F/''(#)*J+
v (3„ -#]'*/*7FC0'(#)*<89*-eGf !yX0 !8S0G= JJ
v (3+4$<0a2!0W0</P'(z*2z**(F O !G= J
v (33|71 !8S0G= <89*(8B !Gt .r'(#U'-eGf !'(#)*J
v (3Jv ((v (-eGf !'(#)**M$ O !G= Jd
v (3] <&2O0'@8S !<89*"#$ '=2'C0<4$P(8b !Js
v (3q?'"#WP(= Y*(%:'@ƒ*(T#]'.?'"#WP(= Y*(G8789 !'(#)*!)*7FJ
v (3dq?'"#WP(= Y*(%:'@ƒ*(T#]'.?'"#WP(= Y*(G8789 !'(#)*!)*6= (V#*bJ
Những nghiên cứu trong vài năm gần đây tại Việt Nam cũng đưa ra các số liệu
đáng quan ngại. Vào năm 2002, từng có 7,170 trường hợp nhiễm độc thuốc trừ sâu được
ghi nhận tại Việt Nam (WHO, 2005).
Trong những năm qua, sản xuất nông nghiệp của tỉnh An Giang đã giữ vai trò chủ
lực trong việc tăng trưởng kinh tế của tỉnh, đặc biệt là cây lúa giữ vị trí quan trọng
trong nâng cao kim ngạch xuất khẩu cho tỉnh và đảm bảo an ninh lương thực cho cả
nước. Do đó, tỉnh đã triển khai nhiều chương trình ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật
trong sản xuất để đẩy mạnh vấn đề thâm canh, tăng vụ ngày càng cao, tăng vòng quay sử
dụng đất, tăng diện tích đất 3 vụ ở những khu vực đê bao khép kín, đồng thời với việc
tăng sức cạnh tranh của hạt lúa. Tuy nhiên, thâm canh lúa 3 vụ bên cạnh xu hướng ủng hộ
đa số, kể cả bộ ngành Trung ương thì vẫn còn một xu hướng khác cho rằng sản xuất 3 vụ
lúa trong năm dần dần đưa đến tình trạng đất bị nghèo dinh dưỡng và mức độ ô nhiễm
môi trường ngày cũng gia tăng (Sở KHCN An Giang, 2009).
Trong vùng đê bao, canh tác lúa 3 vụ trong năm đang được phát triển rộng. Hệ
thống canh tác này giúp tăng nguồn thu nhập của người dân, vừa tận dụng được nguồn
lao động. Tuy nhiên, nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy thâm canh lúa liên tục nhiều vụ
trong năm, nông dân phải sử dụng lượng phân hóa học và thuốc phòng trừ dịch hại cao để
8
duy trì năng suất lúa, giảm lợi nhuận, tác động bất lợi đến môi trường và chất lượng đất
(Cổng TTĐT An Giang, 2009).
Một trong những nguyên nhân đáng lo ngại nữa là do đê bao khép kín, thâm canh
tăng vụ làm gia tăng sử dụng hóa chất, đồng thời tăng mức độ ô nhiễm đất và nước là
điều không tránh khỏi. Đê bao khép kín, lượng thuốc BVTV lưu tồn trong khu vực, đến
khi xã đê bao thuốc BVTV làm ô nhiễm rộng sang các khu vực khác. Năm 1998, xã Bình
Thủy (Châu Thành, An Giang) xây dựng đê bao khép kín, trồng 2 vụ lúa và 1 vụ màu, ở
một số vùng sản xuất màu liên tục trong 2 đến 3 năm năng suất cây trồng có chiều hướng
giảm rõ rệt và phải sử dụng vật tư cao hơn trước từ 20-30%. Chính quyền xã đã họp dân
xả lũ ở tiểu vùng 1, rửa trôi một số độc tố tồn đọng trong đất sau nhiều vụ sản xuất
(Phụng Tiên, 2006). Các thuốc BVTV lưu tồn trong khu vực đê bao phát tán ra xung
quanh làm nguồn nước ô nhiễm càng rộng.
phẩm.
9
Việc canh tác lúa trong đê bao và sử dụng thuốc BVTV trong quá trình canh tác sẽ
làm tồn đọng lại nhiều dư lượng thuốc chưa được phân hủy hết trong một thời gian sử
dụng ngắn. Sự tích lũy dư lượng thuốc BVTV trong đê bao ngày càng nhiều là điều
không tránh khỏi. Tình trạng này tiếp diễn sẽ dẫn đến những mối nguy hại cho canh tác
trong tương lai. Sự tích lũy thuốc BVTV trong lúa là điều hiển nhiên. Do đó, các nghiên
cứu và phân tích cơ bản cần thiết để có một định hướng quản lý sử dụng thuốc BVTV
trong đê bao trong thời gian dài là điều cần thiết và cấp bách nhằm tiến tới xu hướng canh
tác bền vững cho vùng đê bao.
Mục tiêu chính của đề tài là (1) Xác định cơ sở khoa học cho thấy tác động sử
dụng nhóm thuốc bảo vệ thực vật để đề xuất các giải pháp hạn chế tối đa tác hại đến môi
trường và đảm bảo an toàn cho chất lượng sản phẩm gạo của vùng sản xuất lúa 3 vụ trong
đê bao; (2) Ứng dụng các giải pháp đề xuất để xây dựng mô hình canh tác lúa 3 vụ trong
đê bao bền vững với môi trường đất, nước và sản phẩm gạo với dư lượng thuốc bảo vệ
thực vật thông dụng nằm trong giới hạn cho phép của ngành hữu quan nhằm kiểm chứng
qua thực tiễn và điều chỉnh các giải pháp đề xuất cho phù hợp.
Đề tài được thực hiện trên 3 huyện (1) Chợ Mới, đặc trưng cho vùng đê bao không
xả lũ; (2) Phú Tân, đặc trưng cho vùng đê bao 3 năm làm 8 vụ và 01 vụ xả lũ và (3) Thoại
Sơn, đặc trưng cho vùng đê bao mỗi năm đều có xả lũ. Đề tài được thực hiện trong 2 năm
(9/2011 – 8/2013). Sản phẩm của đề tài là (1) bảng số liệu phân tích hiện trạng dư lượng
thuốc BVTV trong đất, nước và sản phẩm gạo trong vùng canh tác lúa trong đê bao của
tỉnh An Giang; (2) Mô hình kiểm soát thuốc BVTV khi tác lúa trong vùng đê bao và (3)
Bộ giải pháp quản lý và sử dụng thuốc BVTV để hướng đến mục tiêu phát triển bền vững
trong nông nghiên trên địa bàn tỉnh An Giang.
10
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN
1.1. Tổng quan về thuốc BVTV
Thuốc bảo vệ thực vật là những chế phẩm có nguồn gốc hóa chất, thực vật, động
vật, vi sinh vật và các chế phẩm khác dùng để phòng trừ sinh vật gây hại tài nguyên thực
Vấn đề nghiên cứu việc sử dụng Thuốc BVTV trở nên cấp bách ở nhiều quốc gia
nhằm giúp đưa ra các giải pháp quản lý. Ở Indonesia, năm 1982, người ta đã sử dụng
45.258 tấn bao gồm 450 loại Thuốc BVTV, chi phí cho Thuốc BVTVphát triển mạnh, tỷ
lệ tăng trung bình hằng năm là 15 – 20 %. Tại Malaysia, trong năm 1983 bán hơn 100
triệu đô la Mỹ về Thuốc BVTV, trong đó thuốc diệt cỏ chiếm 80 %, thuốc diệt côn trùng
chiếm 12 %. Năm 1981, Thái Lan đã sử dụng khoảng 35000 tấn Thuốc BVTV. Tại
11
Tanzania cuối năm 1981, ngành công nghiệp cà phê đã dùng khoảng 6353 tấn Thuốc
BVTV. Tại Columbia trong năm 1985, người ta đã xuất khẩu 6693 tấn Thuốc BVTV (Lê
Doãn Diên, 1999).
Lượng Thuốc BVTV được dùng bình quân hằng năm là 0,5 – 0,7 kg hoạt chất/ha,
trong khi đó ở Nhật là 14,05 kg hoạt chất/ha, ở Ba Lan là 0,94 kg hoạt chất/ha, ở Hungari
là 8,93 kg hoạt chất/ha, ở Thụy Điển là 4,93 kg hoạt chất/ha, ở mỹ là 4,56 kg hoạt chất/ha
(Lê Kế Sơn, 1993).
“ Lượng Thuốc BVTV được dùng bình quân hằng năm ở nước ta so với các nước
trên thế giới và trong khu vực chưa phải là cao, nhưng do sử dụng chúng một cách bừa
bãi, tùy tiện, quá lạm dụng và không tuân thủ các quy chế và các quy định của Nhà Nước,
của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cũng như các cơ quan hữu quan cho nên
tình trạng ô nhiễm môi trường cục bộ và ảnh hưởng xấu đối với sức khỏe con người do
Thuốc BVTV gây nên là khá nghiêm trọng và là một thực tế hết sức bức xúc hiện nay”
(Lê Doãn Diên, 1999, trang 23).
Ngày nay để đảm bảo năng suất, người nông dân phụ thuộc rất nhiều vào thuốc
BVTV và phân bón (Lê Thanh Phong, 2009). Nghiên cứu về hiện trạng sử dụng Thuốc
BVTV tại huyện Châu Thành, tỉnh An Giang cho thấy có đến 20 tấn hóa chất BVTV
được sử dụng cho 61366,5 ha lúa trong năm 2008 (Sở Tài nguyên và Môi trường An
Giang, 2008). Đặc biệt việc người nông dân sử dụng quá nhiều thuốc trừ sâu có độc tính
cao và chậm phân hủy, sử dụng các loại thuốc trừ sâu liên tục trong thời gian dài và
không luân phiên thuốc, sử dụng thuốc quá gần ngày thu hoạch không bảo đảm thời gian
cách ly và việc pha trộn nhiều loại Thuốc BVTV chung với nhau để sử dụng làm cho
hàm lượng Thuốc BVTV trong nông sản ngày càng gia tăng, ảnh hưởng không nhỏ đến
Thuốc BVTV gồm các hóa chất hữu cơ tổng hợp nhân tạo, hóa chất hữu cơ, vô cơ
có sẵn trong tự nhiên, các vi sinh vật hoặc một số các chất khác như chlorine.
Độc tính: là khả năng gây tổn hại đến sinh vật. Các chất độc khi xâm nhập vào cơ
thể dẫn đến sự phá hủy nghiêm trọng các chức năng của cơ thể hoặc làm cho cơ thể bị
chết.
Chất độc là khả năng gây độc đối với cơ thể tính theo liều lượng và độc tính còn
thay đổi theo tuổi và giới tính cũng như trạng thái cơ thể sinh vật và điều kiện môi
trường.
1.2.2. Liều lượng và nồng độ gây chết
Liều lượng gây chết 50% sinh vật thí nghiệm, ký hiệu LD50 (lethal dose). Đơn vị
của LD50 là mg ai/kg (mg chất độc hoạt động (active ingredient) trên mỗi kg thể trọng
của sinh vật thí nghiệm).
Độc tính còn được diễn tả như là nồng độ hơi hoặc bụi trong không khí có thể gây
chết cho 50% số sinh vật thí nghiệm ký hiệu là LC50 (lethal concentration). Đơn vị là mg
trên mỗi lít không khí hoặc nước.
Quy ước phân loại các chất độc:
Nhóm I: Rất độc LD50 < 100mg/kg
Nhóm II: Độc cao LD50= 100 - 300 mg/kg
Nhóm III: Độc vừa LD50= 300 - 1000 mg/kg
Nhóm IV: Độc ít LD50 > 1000mg/kg
Có thể chia chi tiết hơn như sau:
I: Đặc biệt độc: LD50 < 1 mg/kg
II: Rất độc: LD50 = 1 - 50 mg/kg
III: Độc cao: LD50 = 50 - 100 mg/kg
IV: Độc vừa: LD50 = 100 -500 mg/kg
V: Độc ít: LD50 = 500 - 5000mg/kg
VI: không đáng kể: LD50 = 5000 –15000 mg/kg
13
1.2.3. Trị số ngưỡng giới hạn (Threshold Limit Value = TLV)
TLV đối với một hóa chất, chẳng hạn như chất được dùng làm thuốc xông hơi là
Diệt vi khuẩn: Bactericide
Diệt nấm: Fungicide
Diệt tuyến trùng: Nematicide
Diệt cỏ: Herbicide, Weed killer
Diệt nhện: Acaricide
Diệt Aphid: Aphicide
Diệt ốc sên: Molluscicide
Diệt chuột: Raticide
14
1.4.2. Phân loại theo con đường xâm nhập
Vị độc (vđ): Dipterex (tx), DDT (tx), 666 (tx xh), Wofatox (tx)
Tiếp xúc (tx): Mipcin, Bassa, Dimethoate (ld)
Lưu dẫn (ld): Furadan, Aliette
Xông hơi (xh): Methyl Bromide (CH
3
Br), Chloropicrin (CC1
3
NO
2
)
Aluminium Phosphide (Al.P)
1.4.3. Phân loại theo nguồn gốc
Thuốc vô cơ: S, Cu
Thuốc thảo mộc: Derris, Nicotine
Thuốc tổng hợp:
* Nhóm Clo: DDT, 666
* Nhóm Lân: Wofatox Bi-58
* Nhóm Carbamate: Mipcin, Bassa, Sevin
* Nhóm Pyrethroid: Decis, Sherpa, Sumicidine
* Nhóm Insect Growth Regulator (IGR): Nomolt, Applaud
Do Lange và Von Kreuger tìm ra vào đầu những năm 1930 (dimethyl và diethyl
phosphorofluoridate). Đến năm 1936, Gerhard Schrader tìm ra nhiều chất khác như
dimefox, octamethyl pyrophosphoramidate (schradan) và tetraethyl pyrophosphate
15
(TEPP). Cuối thế chiến thứ II, chất parathion ra đời và tồn tại trong hơn 40 năm. Cho đến
nay đã có hàng ngàn chất LHC được tổng hợp và đánh giá trong số đó đã có khoảng 100
chất khác nhau được đưa vào thương mại hóa. Đây là nhóm thuốc hữu cơ quan trọng nhất
hiện dùng.
LHC là những chất có ít nhất một nguyên tử P bốn hóa trị, hầu hết các LHC là
những ester có cấu trúc như sau:
Trong đó : R = methyl hoặc ethyl
R’ = alkoxy, alkyl, aryl, amino hoặc các amino
X = nhóm có thể tách rời (leaving group)
O mang nối đôi có thể bị S thay thế.
Các LHC khác nhau nhiều do sự thay đổi của nhóm X.
Thực tế, hầu hết các LHC dùng hiện nay có cấu trúc như hình
bên phải.
Trong đó R là methyl hoặc ethyl và X thay đổi, thông
thường X là chất thế của alkoxy; phenoxy; thioalkyl hoặc các
chất thơm dị nhân.
Cách tác động của thuốc: độc tính của LHC đối với côn
trùng và người do sự bất hoạt hóa enzyme acetylcholinesterase
(AChE), là một loại enzyme xúc tác sự thủy phân nhanh chóng chất Acetylcholine(ACh).
Sự bất hoạt xảy ra hoàn toàn khi LHC tác động đến enzyme và lân hóa nhóm OH của
serine tại vị trí hoạt động của enzyme theo phương trình sau:
Acetylcholine là một trong số các chất dẫn truyền luồng thần kinh quan trọng chi
phối sự truyền các xung thần kinh dọc qua các chỗ nối synapse và trong một số trường
hợp qua các chỗ nối cơ thần kinh. Vai trò của AChE trong việc điều phối truyền động
luồng thần kinh được diễn tả trong hình 1.1.
Hình 1.1. Tương tác giữa AChE và ACh tại một chỗ nối synapse hoặc cơ thần kinh
Tên thông dụng Tên thương mại LD50
Ruồi nhà
(mg/kg)
Chuột
(mg/kg)
Aldicarb 5.5 1
Carbofuran 6.7 8 – 14
Thiofanox 9
Methomyl Lannate 3.4 17 – 24
Aminocarb Matacil 85 30
Mexacarbamate Zectran 65 15 – 63
Dimetilan 9.0 25 – 64
Propoxur Baygon 25 95 – 104
Metalkarmate Bux 65 87 - 170
Methiocarb Mesurol 24 130 – 135
Landrin Landrin 41 178
Carbaryl Sevin 900 307 – 986
Butacarb 39 4000
17
Cũng giống như LHC, carbamate ức chế hoạt động của men acetylcholinestearase. Nhiều
carbamate có độ độc cấp tính rất cao đối với động vật. Aldicarb có độ độc cấp tính đường miệng
trên chuột là 1 mg/kg là một trong số các chất thuốc BVTV độc nhất hiện nay. Vì quá độc,
aldicarb thường được dùng ở thể hạt bón vào đất.
Tuy vậy, các thuốc trong nhóm này vẫn ít độc hơn nhóm LHC, cơ thể có khả năng
phục hồi sau khi bị ngộ độc carbamate lớn hơn khi bị ngộ độc organophosphate.
1.4.3.4 Các thuốc nhóm Pyrethroids
Các đặc tính sát trùng của hoa thúy cúc (Chrysanthemum spp., thường gặp nhất là
C. cineraraefolium) đã được phát hiện rộng rãi vào giữa thế kỷ 19. Cùng với tính diệt côn
trùng mạnh mẽ, pyrethrin có ưu điểm là ít tồn lưu trong môi trường.
Pyrethrin là chất diệt côn trùng chính dùng trong nông nghiệp dễ bị ánh sáng phân
Cyphenothrin 5 ( )
Fenproponate 2,5 (28)
Flucythrinate (67)
Cyfluthrin 5 ( )
Cyhalothrin (144)
Cypermethrin 55 (900)
Deltamethrin 2,3 (52)
Fenvalerate 75 (450)
cis-Fluorocyphenothrin 0,6 ( )
Số ngoài ngoặc là trị số LD50 tiêm tĩnh mạch, số trong ngoặc là trị số qua đường miệng
1.4.3.5. Các nhóm thuốc khác
Trong nhóm này có: kháng sinh, chất chống đông máu, thuốc gốc thực vật, các
chất bụi trơ, vi sinh, dầu lửa, chất dẫn dụ (pheromone), hormone thực vật và xà phòng.
a) Chất kháng sinh: là vật chất tiết ra từ các vi sinh vật có khả năng tiêu diệt ức
chế VSV khác. Như thuốc kháng sinh penicilline trị bệnh nhiễm khuẩn.
b) Chất chống đông máu: thay đổi tiến trình đông máu ở động vật có vú dẫn đến cái chết (vì
mất máu).
c) Thuốc gốc thực vật: một số thực vật có chứa các chất độc đối với côn trùng và các
động vật khác như hoa thúy cúc (chrysanthemum) dùng để chiết trích pyrethrum, rễ dây thuốc
19
cá dùng để trích ra rotenone, một số cây họ Huệ chiết sabadilla và hellebore. Chất ryania từ
một loài thực vật ở Nam Phi, nicotine được trích từ thuốc lá.
d) Các bột trơ: được gọi là hạt gây rụng hoặc hạt thấm nước, dạng bột mịn, có độc tính
thấp. Giết côn trùng theo cơ chế lý học, gây trầy sước lớp sáp bao phủ cơ thể côn trùng làm
cho chúng mất nước. Đôi khi kết hợp với aluminium fluosilicate tạo ra lực hút tĩnh điện, giúp
hạt bám dính lên bề mặt. Không bị mất tác dụng trong môi trường không khí, dễ mất tác dụng
khi bị ướt. Cần tránh hít hạt này vào phổi vì có thể gây kích ứng nghiêm trọng.
e) Các chất điều hòa sinh trưởng côn trùng (Insect Growth Regulator = IGR): là
những chất ảnh hưởng đến sự phát triển của côn trùng. Do chính côn trùng tiết ra điều khiển
sự biến đổi trong vòng đời của chúng, hiện nay được tổng hợp nhân tạo.
* Sự thay thế, thêm hoặc bớt một nhóm này bằng một nhóm khác
* Phụ thuộc vào loại chất đồng phân: trong 8 đồng phân của 666 thì chỉ có gamma
666 có hiệu lực trừ sâu mạnh nhất.
* Phụ thuộc vào tốc độ hoà tan và kích thước của các phân tử. Kích thước càng
nhỏ thì càng dễ hoà tan và gây độc.
20
1.5.2. Sự liên quan giữa đặc điểm của sinh vật và tính độc của chất độc
a. Tính mẫn cảm và tính chống chịu của sinh vật: trong thực tế các sinh vật khác
nhau thì phản ứng với chất độc cũng khác nhau.
b. Hiện tượng quen thuốc của dịch hại: được ghi nhận ở nhiều sinh vật sau một
quá trình sử dụng thuốc liên tục trong nhiều năm ở tại cùng một địa phương.
Tính quen thuốc được di truyền qua thế hệ sau. Có sự khác biệt về khả năng và tốc
độ, mức độ chống chịu có tính nhảy vọt theo thế hệ. Có hiện tượng chống chịu bắt chéo.
Các biện pháp thông dụng để chống quen thuốc là: tránh dùng thuốc khi không cần
thiết, luân phiên các loại thuốc, kết hợp với thuốc VSV, sử dụng biện pháp phòng trừ dịch hại.
1.6. Các tác động của thuốc BVTV
Thuốc BVTV là hóa chất được sử dụng nhiều nhất trong nông, lâm nghiệp, gia dụng và
công nghiệp. Việc sử dụng rộng rãi thường kèm theo nhiều hậu quả xấu do trình độ kỹ thuật,
thói quen và tập quán khác nhau. Các hậu quả thường do thiếu trách nhiệm, lơ đễnh hoặc tai
nạn. Mặc khác, do thuốc BVTV lưu thông tràn lan nên khó biết hết được tác động xấu do
chúng gây ra.
Một số tai nạn điển hình do thuốc trừ dịch hại gây ra ở một số nước như sau:
- Điển hình là DDT trong thế chiến thứ II được xem là thần dược để tiêu diệt muỗi
và bảo vệ mùa màng,
- Endrin bị tràn thấm vào bột mì làm 691 người ngộ độc, trong đó 24 người chết ở
Quatar.
- Parathion bị ngấm vào lúa mì làm ngộ độc 360 người, trong đó 102 người chết ở
Ấn độ. Ở Columbia, parathion ngấm vào bột đã gây chết 88 người.
- Ở Thổ Nhĩ Kỳ 3,000 người ngộ độc (300 người chết) do nhiễm hexachlorobenzene.
động biến dưỡng của các nấm đang sinh trưởng. Hay có tác dụng phòng ngừa sự xâm nhiễm.
Thuốc BVTV xâm nhập vào cơ thể dịch hại sẽ: gây biến đổi lý hóa, tác động đến
sự phân hủy các acid amin trong tế bào sinh vật.
- Kết hợp kim loại và các thành phần khác của tế bào gây cản trở cho sự phát triển.
- Làm tê liệt hoạt động của các enzyme hoặc ức chế hoạt tính của các enzyme.
- Tác động đến sự hình thành các vitamin trong cơ thể, làm mất tác dụng của chúng.
Bảng 1.3. Cách tác động của một số loại thuốc BVTV
Loại Thuốc BVTV Hợp chất Cách tác động
1) Thuốc diệt côn trùng
Dầu hỏa Gây độc cơ học
CHC, DDT, Methoxychlor Gây độc trục thần kinh
HCH Gây độc trục thần kinh
Chlordane, Thiodane
Gây độc synape hệ thần kinh trung
ương
Toxaphene Gây độc trục thần kinh LHC
Các dẫn xuất thơm Malathion
Gây độc synape hệ thần kinh trung
ương
Dimethoate (Cygon)
Ddisulfoton (Di-Syston)
Các dẫn xuất phenyl Ethyl Parathion
Gây độc synape hệ thần kinh trung
ương
Methyl Parathion
Các dẫn xuất dị vòng Diazinon
Gây độc synape hệ thần kinh trung
ương
Azinphos-methyl (Guthion)
Chlorpyrifos (Lorsban, Dursban)
Chất xông hơi Methyl bromide Chất gây mê
Ethylene dibromide Chất gây mê
Chlorpicrin Chất gây mê
Vapam
Telone
Naphthalene
Thuốc vi khuẩn Bacillus thuringiensis Nhiều loại
Virus
Nấm
Chất điều hòa sinh
trưởng Methoprene
Tác động đến sinh trưởng và phát
triển thực vật
Diflubenzoron (Dimilin)
Các chất tổng hợp Chitin khác
Các chất ức chế
2) Thuốc diệt cỏ
Chất vô cơ Sodium chlorate Chất làm khô lá
23
Dầu lửa Chất độc cơ thể
Các hợp chất hữu cơ
arsenic MSMA, DSMA
Cản trở sự hô hấp tế bào và biến
dưỡng
acid cacodylic
acid phenoxyaliphatic; 2,4-D; 2,4,5-T Nhiều tác động khác nhau
Diclofop methyl
Amides Proparil (Kerb) Ức chế tăng trưởng ngọn rễ
Napropamide (Devrinol)
3) Các chất điều hòa sinh trưởng
Benzimidazole Benomyl
Ức chế biến dưỡng và tổng hợp
protein
Thiabendazole
Thiophanate (Topsin)
Acylalanines Metalaxyl (Dual)
24
Triazoles Tridimefon (Bayleton)
Piperazines Triforine
Imides Iprodione (Rovral)
Vinclozolin (Ronilan)
Quinones Chloramil Ức chế men
Dichlone
Các hợp chất đạm
aliphatic Dodine
Ức chế biến dưỡng và tổng hợp
protein
Chất xông hơi Chloropicrin
Methyl bromide
Kháng sinh Streptomycine
Cycloheximide
Nguồn: Dịch và tổng hợp từ “A textbook of modern toxicology, 2004”, tác giả Hodgson E.
1.6.1.3. Các hình thức tác động của chất độc
Có hai hình thức tác động của chất độc lên sinh vật là: toàn bộ và cục bộ. Khi chất
độc xâm nhập vào cơ thể sẽ: tích lũy hoá học, tích lũy chức năng (hiệu ứng).
Trong trường hợp tích lũy chức năng, chất độc có thể được bài tiết hoàn toàn ra
ngoài, song hiệu ứng của nó vẫn ảnh hưởng đến chức năng của cơ thể và được tăng
cường thêm do hiệu quả của liều chất độc thâm nhập vào cơ thể lần sau.
Các dạng trúng độc của cơ thể gồm có: cấp tính, mãn tính và di hậu.
Khi sử dụng cùng một lúc hai hay nhiều chất độc khác nhau thì có thể có hai dạng
Copyright: Tài liệu đại học ©