Phát triển du lịch bền vững tỉnh Thái Nguyên - Pdf 25

i

§¹i häc quèc gia hµ néi
tr-êng ®¹i häc khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n

TRẦN THỊ THẢO PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TỈNH THÁI NGUYÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH
Hµ Néi, 2013
ii

§¹i häc quèc gia hµ néi
tr-êng ®¹i häc khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n TRẦN THỊ THẢO


International Union for Conservation of Nature and
Natural Resources
Liên minh quốc tế bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên
nhiên
UBND
Uỷ ban nhân dân
UNCED
United Nations Conference on Environment and
Development
Hội nghị liên hợp quốc tế về môi trường và phát triển
UNEP
United nations environment programme
Chương trình môi trường liên hợp quốc
VHTT&DL
Văn hóa, Thể Thao và Du Lịch

WCED
Wourld council Environmonet and Developmemt
Tổ chức thế giới về phát triển và môi trường
WTTC
The world travel and tourism council
Hội đồng lữ hành du lịch thế giới iv

DANH MỤC BẢNG BIỂU
Nội dung bảng biểu
Số
trang

của thời đại, mà đã trở thành mục tiêu đặt ra cho sự phát triển chung của các
quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Điều này được thể hiện qua việc nỗ
lực xây dựng dự án Bộ tiêu chí phát triển du lịch bền vững chung trên toàn cầu;
Bộ tiêu chí Nhãn Du lịch Xanh (hoặc nhãn sinh thái hoặc nhãn du lịch bền vững)
áp dụng cho các dịch vụ du lịch: điểm tham quan du lịch, điểm dừng chân du
lịch, điểm mua sắm du lịch và Nhà hàng phục vụ du lịch; Nhãn du lịch bền vững
Bông sen xanh áp dụng cho các Cơ sở lưu trú du lịch Các tiêu chuẩn này được
phát triển để cung cấp một khung hướng dẫn hoạt động du lịch bền vững, giúp
các quốc gia bảo đảm rằng hoạt động du lịch là nhằm giúp đỡ chứ không làm hại
cộng đồng và môi trường địa phương, phát triển du lịch một cách bền vững.
Phát triển du lịch bền vững hướng tới việc giảm thiểu các chi phí, giảm thiểu các
tác động xấu và nâng cao tối đa lợi ích của du lịch cho môi trường tự nhiên, cộng
đồng địa phương và có thể được thực hiện lâu dài nhưng không ảnh hưởng xấu
đến nguồn lợi mà nó phụ thuộc vào
Thái Nguyên là một trong những tỉnh mà trong những năm qua đã xác định
đưa ngành kinh tế dịch vụ du lịch trở thành trọng điểm phát triển kinh tế, xã hội.
Với lợi thế là một tỉnh giáp Thủ đô Hà Nội, là đầu mối nối liền giữa các tỉnh
miền núi Đông Bắc với các vùng trong cả nước. Đồng thời còn có nguồn tài
nguyên tự nhiên (khu rừng Thần Sa,…), tài nguyên nhân văn (thủ đô Gió Ngàn:
hàng loạt các di tích lịch văn hóa, di tích cách mạng; trong đó nổi bật với 2 khu
du lịch đó là Khu du lịch Hồ Núi Cốcvà khu du lịch sinh thái văn hóa ATK-
Định Hóa.
2

Cùng với sự phát triển của các vùng du lịch khác, du lịch Thái Nguyên
cũng đang đã trở thành điểm tham quan du lịch trọng điểm mang tính Quốc
gia, vì vậy việc định hướng phát triển du lịch bền vững trở nên cần thiết để
hoạt động du lịch thực sự mang lại những lợi ích về mặt kinh tế, môi trường
và xã hội. Đây chính là lý do tôi chọn đề tài: phát triển du lịch bền vững tỉnh
Thái Nguyên để làm luận văn thạc sỹ chuyên ngành Du lịch

Các nghiên cứu về “du lịch bền vững” cho thấy, du lịch bền vững không chỉ
bảo vệ môi trường, sinh thái mà còn quan tâm đến khả năng duy trì lợi ích kinh
tế dài hạn và công bằng xã hội. Du lịch bền vững không thể tách rời khỏi phát
triển bền vững nói chung và là lĩnh vực tiên phong, là mối quan tâm hàng đầu
của tất cả các quốc gia trên Thế giới nói riêng.
Ngày 14/6/1992, tại Hội nghị của Liên hiệp quốc về môi trường và phát triển
(UNCED) đã diễn ra hội nghị thượng đỉnh về trái đất (The Earth Summit). Tại
đây, 182 chính phủ đã thông qua Chương trình nghị sự 21 (Agenda), một
chương trình hành động toàn diện nhằm đảm bảo một tương lai bền vững cho
nhân loại bước vào thế kỷ XXI. Chương này đã nêu ra các vấn đề liên quan đến
môi trường và phát triển có nguy cơ gây ra những tác động nguy hại về kinh tế
và sinh thái từ đó đề ra chiến lược nhằm hướng tới các hoạt động mang tính bền
vững hơn
Năm 1996, hưởng ứng Chương trình Nghị sự Trái đất, ngành du lịch toàn cầu
đại diện bởi ba tổ chức quốc tế gồm: Tổ chức du lịch Thế giới (WTO), Hội đồng
lữ hành du lịch thế giới (WTTC) và Hội đồng Trái Đất (Earth Council) đã ứng
dụng những nguyên tắc của Agenda 21 vào du lịch, phối hợp xây dựng một
chương trình hành động với tên gọi “Chương trình nghị sự 21 về du lịch: hướng
4

tới sự phát triển về môi trường”. Chương trình này có ý nghĩa đặc biệt quan
trọng đối với các doanh nghiệp du lịch, chính phủ, các cơ quan du lịch, quốc gia,
các tổ chức thương mại và người đi du lịch. Nhấn mạnh sự cần thiết phối hợp
hành động giữa các chính phủ, phân tích tầm quan trọng về chiến lược và kinh tế
ngành du lịch đồng thời nêu bật những lợi ích to lớn của việc phát triển du lịch
theo hướng bền vững
Từ năm 2007, Hiệp hội Tiêu chuẩn toàn cầu về du lịch bền vững - một liên
minh với 27 tổ chức thành viên đã nhóm họp các nhà lãnh đạo để cùng nhau phát
triển bộ tiêu chuẩn du lịch bền vững. Trong vòng 15 tháng, Hiệp hội này đã thảo
luận với các chuyên gia về tính bên vững thuộc ngành du lịch và phân tích gần

thống hỗ trợ cho cuộc sống của con người”.
Ngoài các tổ chức, cơ quan nghiên cứu các vấn đề về phát triển du lịch
bền vững thì các nhà khoa học nghiên cứu về du lịch và các ngành có liên quan
cũng đã tập trung nghiên cứu về vấn đề phát triển du lịch bền vững, như:
Butlers (1993) cho rằng phát triển du lịch bền vững là quá trình phát triển
và duy trì trong một không gian và thời gian nhất định (ở đó tồn tại cộng đồng,
môi trường) , thêm nữa sự phát triển sẽ không làm giảm khả năng thích ứng môi
trường của con người trong khi vẫn có thể ngăn chặn những tác động tiêu cực tới
sự phát triển lâu dài. Đây là quan điểm nhận được sự đồng thuận khá cao của các
tác giả khác như Murphy (1994) . Trong khi đó, Machado (2003) nhấn mạnh tính
bền vững trong các sản phẩm du lịch nhằm đáp ứng các nhu cầu hiện tại của
khách du lịch, ngành du lịch và cộng đồng địa phương mà không ảnh hưởng đến
khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai.
Năm 1996, Diễn đàn lãnh đạo các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp
lữ hành – du lịch (WTTC – The World Travel and Tourism Council) đưa ra khái
niệm: “Du lịch bền vững là sự đáp ứng các nhu cầu hiện tại của du khách và
vùng du lịch mà vẫn đảm bảo khả năng đáp ứng nhu cầu cho các thế hệ du lịch
mai sau”. 6

* Tại Việt Nam
Nghiên cứu về du lịch mới được đề cập nhiều vào những năm 90, khi hoạt
động du lịch dần trở lên khởi sắc. Một số công trình nghiên cứu đã đề cập đến
nhiều khía cạnh khác nhau của hoạt động du lịch nổi bật như: Tổ chức lãnh thổ
du lịch Việt Nam, Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam 1995 – 2000,
Cơ sở địa lý du lịch, Địa lý du lịch, Du lịch sinh thái, Du lịch bền vững của các
tác giả như PGS.TS Nguyễn Minh Tuệ; PGS.TS Trần Đức Thanh; PGS.TS
Nguyễn Đình Hòe; … và nhiều công trình khác, tập trung nghiên cứu cả lý luận

biệt, nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường (BVMT), phát triển du lịch có
trách nhiệm, Tổng cục du lịch được sự hỗ trợ của Cơ quan Hợp tác phát triển
quốc tế Tây Ban Nha (AECID) xây dựng và ban hành bộ tiêu chí Nhãn du lịch
Xanh vào tháng 12/2012, cho 4 loại cơ sở dịch vụ du lịch: nhà hang phục vụ
khách du lịch, điểm tham quan du lịch, điểm dừng chân phục vụ du lịch và cửa
hang mua sắm phục vụ du lịch.
Qua sơ lược lịch sử các nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến phát triển
du lịch bền vững, có thể khái quát thành những điểm sau:
Trên thế giới, lĩnh vực du lịch và du lịch bền vững đã được nhiều nhà khoa
học và các tổ chức quốc tế quan tâm nghiên cứu. Các ấn phẩm về lý luận và thực
tiễn về vấn đề phát triển du lịch bền vững là những tài liệu bổ ích cho
việc nghiên cứu và vận dụng cho các quốc gia bắt đầu tham gia tìm hiểu về loại
hình du lịch này.
Cho đến thời điểm hiện nay (Tháng 12 năm 2012), chưa có công trình
nghiên cứu nào về vấn đề phát triển du lịch bền vững ở Thái Nguyên
8

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
* Đối tượng nghiên cứu: là điều kiện và hoạt động du lịch tỉnh Thái nguyên,
nói chung và tại hai khu du lịch Hồ Núi Cốc và ATK - Định Hóa nói riêng
* Phạm vi nghiên cứu
Về nội dung: Các tiêu chuẩn về phát triển du lịch bền vững và nội dung Bộ
tiêu chí Nhãn du lịch Xanh do Tổng cục Du lịch ban hành áp dụng cho điểm
quan du lịch nhằm đánh giá công tác BVMT và tài nguyên du lịch nhằm đạt
được mục tiêu về phát triển bền vững về môi trường
Về thời gian: Thời gian nghiên cứu về thực trạng phát triển du lịch tỉnh Thái
Nguyên từ năm 2008 – 2012, đề xuất các giải pháp cho giai đoạn từ 2015 - 2020
Về không gian: phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong hai khu du lịch điển
hình tại Thái Nguyên: khu du lịch Hồ Núi Cốc và khu di tích lịch sử - sinh thái
ATK - Định Hóa

Chương 2. Thực trạng phát triển du lịch ở tỉnh Thái Nguyên trên quan điểm
phát triển bền vững
Chương 3. Một số giải pháp phát triển du lịch bền vững ở tỉnh Thái Nguyên
10

Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
1.1. Phát triển bền vững
1.1.1. Khái niệm
Phát triển là xu thế tự nhiên của mỗi một tác nhân hay một cộng đồng. Với
mỗi người thì phát triển đồng nghĩa với việc nâng cao điều kiện sống cả về vật
chất và tinh thần. Với mỗi quốc gia thì quá trình phát triển lại phải đặt mục tiêu,
tiêu chuẩn cho mức sống vật chất, tinh thần cho mỗi công dân trong quốc gia ấy.
Mỗi thời kỳ lại là một sự phát triển khác nhau, được tiến hành theo những
phương pháp khác nhau. Tuy nhiên, mọi hoạt động phát triển này đều có quan
điểm chung đó là chúng đều sử dụng lực lượng con người vào hoạt động khai
thác tài nguyên nhằm đáp ứng nhu cầu sống của con người. Vì vậy, phát triển
được hiểu là một quá trình tăng trưởng bao gồm nhiều yếu tố cấu thành khác
nhau về kinh tế, chính tị, xã hội, kỹ thuật, văn hóa,…. Mục tiêu của phát triển là
nâng cao điều kiện sống và chất lượng cuộc sống của con người, làm con người
ít phụ thuộc hơn vào thiên nhiên, tạo lập một xã hội công bằng và bình đẳng giữa
các thành viên. Mục tiêu phát triển thường được cụ thể hóa bằng những chỉ tiêu
về đời sống vật chất như lương thực, nhà ở, điều kiện đảm bảo sức khỏe và đời
sống tinh thần như giáo dục, mức hưởng thụ văn hóa, nghệ thuật, sự bình đẳng
xã hội, tự do chính trị, truyền thống lịch sử của từng quốc gia

- Bảo vệ sự sống và tính đa dạng sinh học trên trái đất
- Đảm bảo chắc chắn việc sử dụng các nguồn tài nguyên
- Giữ trong khả năng chịu đựng được của tự nhiên
Hệ
Xã hội
Hệ
Kinh tế
Hệ
Tự nhiên
Phát triển bền vững
12

- Thay đổi thái độ và hành vi của con người trong việc khai thác và sử
dụng các nguồn tài nguyên phục vụ cho phát triển
- Mở rộng khả năng tự quản lý môi trường của cộng đồng nơi họ đang sinh
sống
- Tạo dựng sự thống nhất giữa các ban ngành, giữa các cộng đồng trong
phạm vi quốc gia nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo vệ môi trường, phục
vụ cho mục tiêu phát triển bền vững
- Xây dựng khối liên minh toàn cầu phục vụ mục tiêu bảo vệ môi trường.
1.2. Phát triển du lịch bền vững
1.2.1. Khái niệm
Khái niệm về phát triển du lịch bền vững không tách rời khái niệm về phát
triển bền vững. Ngay từ những năm 1980, khi các vấn đề về phát triển bền vững
bắt đầu được đề cập đến, tiến hành nghiên cứu thì đã có nhiều nghiên cứu khoa
học được thực hiện nhằm đưa ra các khía cạnh ảnh hưởng của du lịch có liên
quan đến phát triển bền vững. Nhiệm vụ trọng tâm của những nghiên cứu này là
để giải thích cho sự cần thiết phải đảm bảo tính toàn vẹn của môi trường sinh
thái, các giá trị văn hóa trong khi tiến hành các hoạt động khai thác tài nguyên
phục vụ phát triển du lịch, góp phần tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững

- Bảo đảm quyền quyết định của mọi thành phần trong xã hội đối với các
nguồn lực mà du lịch và các ngành kinh tế khác cùng sử dụng trong quá trình
phát triển.
14

- Xây dựng các quy hoạch phát triển du lịch nhằm đảm bảo việc phát triển
các hoạt động du lịch phù hợp với khả năng chịu đựng của các hệ sinh thái tự
nhiên
-Phản ánh tầm quan trọng của các nguồn lực tự nhiên và văn hóa đối với
sự phát triển kinh tế xã hội
-Kiểm soát các tác động của du lịch, phát triển các phương pháp để giảm
thiểu các tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên và văn hóa xã hội.
1.2.2. Các nguyên tắc phát triển du lịch bền vững
Những nguyên tắc phát triển du lịch bền vững không tách rời những
nguyên tắc chung của phát triển bền vững. Nhưng tuy nhiên mỗi ngành nghề,
mỗi lĩnh vực trong cuộc sống lại có những mục tiêu, những đặc điểm riêng. Do
vậy mà ngành du lịch cũng có những nguyên tắc riêng của mình.
Theo PGS.TS Nguyễn Đình Hòe, để đảm bảo được ba mục tiêu trên thì
phát triển du lịch bền vững cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Một là, khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên du lịch một cách hợp lý:
sử dụng tài nguyên một cách hợp lý cả về tài nguyên tự nhiên, xã hội và nhân
văn
Đây là nguyên tắc hàng đầu đảm bảo khả năng tự phục hồi của tài nguyên
du lịch được diễn ra một cách tự nhiên hoặc thuận lợi hơn do có sự tác động của
con người thông qua việc đầu tư, tôn tạo đáp ứng nhu cầu phát triển của du lịch
qua nhiều thế hệ. Việc sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên cần dựa trên cơ sở
các nghiên cứu, kiểm kê, đánh giá và quy hoạch sử dụng cho các mục tiêu phát
triển cụ thể .
- Hai là, hạn chế việc sử dụng quá mức tài nguyên du lịch và giảm thiểu
chất thải từ hoạt động du lịch ra môi trường nhằm giảm chi phí giúp khôi phục

tăng ý thức trách nhiệm của cộng đồng đối vơí sự phát triển của du lịch bởi lúc
này quyền lợi của họ đã gắn liền với sự phát triển. Họ sẽ là người có trách nhiệm
hơn với tài nguyên môi trường du lịch, chăm lo đến việc nâng cao chất lượng sản
phẩm du lịch.
- Bảy là, thường xuyên trao đổi, tham khảo ý kiến với cộng đồng địa
phương và các đối tượng có liên quan đến việc phát triển du lịch. Thực tế cho
thấy ở những mức độ khác nhau luôn luôn tồn tại những mâu thuẫn, xung đột về
quyền lợi trong khai thác tài nguyên phục vụ sự phát triển giữa du lịch với cộng
đồng địa phương, giữa du lịch với các ngành kinh tế khác. Chính vì vậy việc
thường xuyên trao đổi ý kiến với cộng đồng địa phương và các đối tượng có liên
quan để cùng nhau giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình phát triển
là hết sức cần thiết. Điều này sẽ đảm bảo sự gắn kết và có trách nhiệm hơn với
môi trường giữa các ngành kinh tế với địa phương và giữa các ngành với nhau
góp phần tích cực cho sự phát triển bền vững của mỗi ngành trong đó có du lịch.
- Tám là, luôn chú trọng việc đào tạo phát triển nguồn nhân lực để đáp ứng
được yêu cầu phát triển du lịch, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập và phát triển
trong nền kinh tế thị trường. Việc đào tạo cán bộ là một trong những nguyên tắc
then chốt đối với sự phát triển bền vững của du lịch.
- Chín là, tăng cường xúc tiến, quảng bá du lịch một cách có trách nhiệm.
Xúc tiến, quảng bá luôn là một khâu quan trọng trong hoạt động du lịch đảm bảo
sự thu hút khách, tăng cường khả năng cạnh tranh và điều đó có ý nghĩa rất lớn
đối với sự phát triển. Ngoài ra việc cung cấp cho du khách những thông tin đầy
đủ và có trách nhiệm sẽ nâng cao được sự tôn trọng của du khách đến môi
trường thiên nhiên, văn hóa, xã hội và các giá trị nhân văn nơi thăm quan, đồng
thời sẽ làm tăng đáng kể sự thỏa mãn của khách đối với sản phẩm du lịch. Điều
này sẽ góp phần làm giảm những tác động tiêu cực từ hoạt động du lịch đến môi
17

trường, tăng cường khả năng thu hút khách, đảm bảo cho tính bền vững trong
phát triển du lịch.

Mặc dù không phải là yếu tố duy nhất quyết định nhưng sự tăng trưởng về GDP
vẫn là dấu hiệu đầu tiên và quan trọng nhất để nhận biết sự phát triển của một
ngành kinh tế nói chung và du lịch nói riêng.
1.3.1.2. Các chỉ số về khách tăng:
Trên quan điểm phát triển du lịch thông thường, người ta thường chỉ quan
tâm đến chỉ số về lượng khách. Nhưng khi trên quan điểm phát triển du lịch bền
vững thì các chỉ số về ngày lưu trú, khả năng chi tiêu, mức độ hài lòng và tỷ lệ
quay lại một quốc gia, một vùng, một điểm du lịch nào đó của khách lại được
quan tâm và đánh giá cao hơn.
Xét về mặt hiệu quả kinh tế so với việc đông khách nhưng thời gian lưu
trú ngắn, mức chi tiêu thấp thì trường hợp ít khách mà khách có thời gian lưu trú
dài hơn và mức chi tiêu cao hơn mang lại hiệu quả cao hơn. Bởi điều này cho
phép vẫn đảm bảo sự tăng trưởng về doanh thu du lịch trong khi hạn chế được
chi phí cho việc phải phục vụ một lượng khách lớn hơn và hạn chế được tác
động đến môi trường. Việc nghiên cứu số lượng khách quay trở lại một quốc gia,
một vùng hoặc một khu, điểm du lịch nào đó ngoài việc cho phép đánh giá được
chất lượng sản phẩm du lịch của quốc gia, vùng, khu, điểm du lịch đó còn cho
phép xác định lượng khách du lịch đến đó.Các kết quả này có một vai trò hết sức
quan trọng trong việc phân tích, dự báo xu hướng phát triển luồng khách và giúp
cho việc xây dựng nên các sản phẩm du lịch phù hợp với nhu cầu của du khách.
Như vậy có thể thấy lượng khách quay trở lại là một trong những dấu hiệu quan
19

trọng để xác định tính bền vững trong phát triển du lịch lich nhìn từ góc độ kinh
tế.
Sự hài lòng của du khách là tấm gương phản ánh chất lượng sản phẩm du
lịch, chất lượng dịch vụ, chất lượng đội ngũ lao động bên cạnh những điều kiện
thuận lợi khách quan như thời tiết, an ninh chính trị… Không những thế, mức độ
hài lòng của du khách là yếu tố quan trọng quyết định thời gian lưu trú, mức độ
chi tiêu cũng như việc quay trở lại của du khách. Chính vì vậy mức độ hài lòng

1.3.1.5. Hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch
Hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch (bao gồm các cơ sở kinh doanh lưu trú,
ăn uống, vui chơi giải trí, các khu du lịch,…) là thước đo phản ánh sự phát triển
của ngành du lịch, vì vậy nó trở thành yếu tố quan trọng trong sự phát triển bền
vững của ngành du lịch
1.3.2. Sự bền vững về xã hội:
Đây là yếu tố rất quan trọng thể hiện tính bền vững trong phát triển du lịch.
Yếu tố này đòi hỏi ngành du lịch phải có những đóng góp cụ thể cho quá trình
phát triển của toàn xã hội:
1.3.2.1. Tạo việc làm cho cộng đồng địa phương:
Nếu như việc thu hút khách du lịch quốc tế chủ yếu nhằm tăng nguồn thu
ngoại tệ cho nền kinh tế thì việc thu hút khách du lịch nội địa còn có ý nghĩa tạo
điều kiện phân phối lại thu nhập giữa các thành phần lao động trong xã hội, góp
phần tạo thêm công ăn việc làm cho xã hội, hỗ trợ tích cực cho các chương trình
cứu trợ của Chính Phủ như các chương trình xóa đói giảm nghèo, nâng cao nhận
thức cho cộng đồng….Như vậy đã góp phần quan trọng trong việc thực hiện
21

thành công mục tiêu đặt ra của phát triển bền vững cả dưới góc độ về kinh tế và
xã hội.
1.3.2.2. Mức độ hài lòng của cộng đồng địa phương đối với hoạt động du
lịch:
Hoạt động phát triển du lịch sẽ bền vững nếu có sự ủng hộ của cộng đồng,
địa phương. Chính vì vậy mức độ hài lòng của cộng đồng với hoạt động du lịch
sẽ phản ánh trạng thái bền vững của hoạt động du lịch trong phát triển.
Để đạt được sự hài lòng của cộng đồng thì vai trò của cộng đồng phải được phát
huy cũng như đem lại lợi ích cho cộng đồng, cụ thể là:
Phát huy được vai trò của cộng đồng trong xây dựng, triển khai quy hoạch
phát triển du lịch
Phát huy vai trò của cộng đồng trong giám sát thực hiện các dự án đầu tư


Nhờ tải bản gốc

Tài liệu, ebook tham khảo khác

Music ♫

Copyright: Tài liệu đại học © DMCA.com Protection Status