VẬN DỤNG CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
VÀO BÀI GIẢNG LỊCH SỬ PHẦN: CÁC CUỘC CÁCH MẠNG TƯ SẢN
THỜI CẬN ĐẠI (SGK lịch sử 10 - Ban cơ bản)
PHẦN I/ ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài
Tại Đại hội Đảng toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VII
khẳng định “phải kiên trì vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng
Hồ Chí Minh” và nêu rõ “Cái mới là cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, Đảng nêu
cao tư tưởng Hồ Chí Minh. Điều đó là tự nhiên, bởi tư tưởng Hồ Chí Minh chính
là kết quả sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện cụ thể
của nước ta”.
Việc vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào bài
giảng lịch sử không phải là cái mới nhưng sẽ là thiếu sót nếu trong quá trình
giảng dạy chúng ta xa rời những nguyên tắc đúng đắn của chủ nghĩa Mác - Lênin
và tư tưởng Hồ Chí Minh. Bởi nếu như trước đây chức năng cơ bản của dạy học
là cung cấp kiến thức, mục đích cơ bản của học tập là “học để hiểu biết” thì giờ
đây chức năng này có sự thay đổi, dạy học không chỉ là cung cấp kiến thức mà
quan trọng hơn cả là còn đáp ứng cả chức năng về mặt giáo dục, bồi dưỡng tư
tưởng, tình cảm, đạo đức, góp phần đóng góp quan trọng vào việc xây dựng con
người mới, phục vụ đất nước, phục vụ xã hội. Sử học có ưu thế trong việc tác
động đến tâm tư, tình cảm của học sinh, hình thành phẩm chất đạo đức, chính trị
cho học sinh thông qua các biểu tượng lịch sử. Và thông qua các bài giảng lịch
sử giúp các em sẽ tin vào chủ nghĩa cộng sản, có tinh thần quốc tế vô sản chân
chính, có lý tưởng cách mạng cao đẹp, từ đó giúp cho học sinh có thái độ và
hành động đúng đắn trong cuộc sống hiện tại. Đồng thời qua đó, giúp học sinh
1
hiểu được con đường mà dân tộc mình đang đi. Đó là công việc mang tính khoa
học.
Và thực tế cho thấy rằng, việc vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh vào việc giảng dạy lịch sử không chỉ cung cấp cho các bài
giảng lịch sử những quan điểm khoa học mà còn cung cấp rất nhiều tư liệu lịch

lịch sử. Chức năng thứ hai của bài giảng lịch sử là làm sáng tỏ bản chất lịch sử.
Có nghĩa là có cái nhìn đúng, đánh giá đúng sự kiện, nhân vật lịch sử, bài học
lịch sử. Đó là công việc mang tính khoa học.
Chính vì vậy, việc vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí
Minh vào bài giảng lịch sử ở nhà trường THPT là một luận điểm có tính chỉ đạo
toàn bộ hoạt động dạy của người giáo viên và hoạt động học của người học sinh.
2. Cơ sở thực tiễn
* Về phía giáo viên:
Thứ nhất: Xuất phát từ thực tế, bản thân tôi là một giáo viên THPT dạy
môn Lịch sử luôn trăn trở về đổi mới phương pháp giảng dạy của mình, về đối
tượng giảng dạy của mình để làm sao đó mỗi giờ giảng dạy phải đạt kết quả cao
nhất.
Thứ hai: Xuất phát từ đặc trưng của bộ môn Lịch sử với việc truyền thụ
kiến thức phải mang tính Đảng - tính khoa học, cho nên trong mỗi bài giảng lịch
sử, giáo viên phải chú trọng đến tính khoa học, tính cơ bản của nội dung bài học
gắn với tính vừa sức đối với việc lĩnh hội của học sinh.
3
* Về phía học sinh:
Qua thực tế giảng dạy của bản thân, tôi nhận thấy một thực trạng đó là:
- Khả năng đánh giá sự kiện chưa tốt, chưa hiểu biết bản chất của một sự
kiện, một vấn đề lịch sử nên làm cho kết quả kiểm tra không cao
- Trong tư tưởng của một số học sinh phân biệt môn chính môn phụ, ít
dành thời gian cho việc học môn lịch sử, học chỉ mang tính chất đối phó, học vẹt
chứ chưa có ý thức tìm hiểu để có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về lịch sử.
Trong quá trình giảng dạy, kết hợp với việc nghiên cứu đặc điểm tình hình
học tập bộ môn của học sinh, vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy,tôi
đã tiến hành điều tra chất lượng học của học sinh qua bài kiểm tra một tiết, thông
qua hệ thống câu hỏi phát triển tư duy học sinh ở trên lớp. Kết quả điều tra tôi
nhận thấy đa số học sinh chỉ trả lời được những câu hỏi mang tính chất trình bày,
còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, nhận xét, đánh giá thì các em còn

căn bản kết hợp làm một trong bản thân của chủ nghĩa Mác - Lênin và tưởng Hồ
Chí Minh.
Trung thực với chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi
người giáo viên lịch sử phải công khai giữ vững lập trường của giai cấp công
nhân, của Đảng. Lênin có nói rằng “Chủ nghĩa duy vật bắt buộc chúng ta mỗi
khi đánh giá một sự kiện phải công khai dứt khoát đứng về một tập đoàn xã hội
nhất định” (quan điểm giai cấp). Trung thực với chủ nghĩa Mác - Lênin và tưởng
Hồ Chí Minh là yêu cầu quan trọng bậc nhất đối với người giáo viên Lịch sử. Nó
đòi hỏi người giáo viên phải không ngừng học tập nâng cao trình độ hiểu biết
một cách thấu đáo về chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng
thời phải không ngừng rèn luyện bồi dưỡng lòng nhiệt tình cách mạng.
Thứ ba: Như chúng ta đã biết, việc giảng dạy môn Lịch sử là một khoa
học. Do đó, việc xây dựng tư tưởng chính trị và phẩm chất đạo đức cách mạng
5
cho học sinh không phải là cái gì khác mà chính là ở ngay trong việc truyền thụ
tri thức qua các bài học lịch sử.
Trong bài dạy lịch sử, việc trích dẫn ý kiến của Mác, Ăngghen, Lênin, Hồ
Chí Minh là cần thiết. Tuy nhiên, trích dẫn như thế nào cần được cân nhắc, lựa
chọn, chú ý đến thái độ, tâm lí của học sinh. Việc trích dẫn đó phải sát với mục
đích bài giảng giúp cho học sinh hiểu rõ bản chất lịch sử.
b. Phương pháp vận dụng
* Trong bài 29: Cách mạng Hà Lan và cách mạng tư sản Anh (SGK
lịch sử lớp 10 - Ban cơ bản)
Về chế độ quân chủ lập hiến ở Anh sau cuộc chính biến tháng
12/1688
Ở mục 2. Cách mạng tư sản Anh (SGK lịch sử 10 - Ban cơ bản), khi nói
về diễn biến của cuộc cách mạng tư sản Anh đến sự kiện năm 1658, nước Anh
lâm vào tình trạng không ổn định về chính trị, dẫn đến sự thỏa hiệp giữa Quốc
hội với lực lượng phong kiến cũ. SGK viết: “Sau khi Crôm Oen qua đời (1658),
nước Anh lâm vào tình trạng không ổn định về chính trị, dẫn đến sự thỏa hiệp

Như vậy, có nghĩa là SGK giải thích tính chất không triệt để của cách
mạng tư sản Anh là do “Lãnh đạo cách mạng là do quí tộc mới liên minh với
giai cấp tư sản”.
Mác và Ăng-ghen trong Tuyển tập, Matxcơva, 1948, Tập 1, trang 41 đã
viết về sự liên minh này như sau: “Trong cuộc cách mạng tư sản Anh, giai cấp
tư sản liên minh với tầng lớp quí tộc mới đã đấu tranh chống chế độ quân chủ,
chống quí tộc phong kiến và chống giáo hội thống trị”.
7
Như vậy, trong quá trình dạy, khi nói về kết quả và tính chất của cuộc cách
mạng tư sản Anh, giáo viên trích dẫn ý kiến này của Mác và Ăngghen sẽ giúp
học sinh nhận thức được rằng:
- Về mặt kiến thức: khi nêu ra giai cấp lãnh đạo cuộc cách mạng tư sản
Anh là liên minh giữa quí tộc mới với giai cấp tư sản không phải chỉ để giải thích
tính chất không triệt để của cách mạng mà còn nêu lên được vai trò lãnh đạo của
giai cấp tư sản và quí tộc mới, để giải thích sự thắng lợi của cách mạng tư sản
Anh (tức là nếu không có liên minh trên thì cách mạng không thể giành thắng
lợi).
- Về mặt thái độ: giúp học sinh có những nhận thức đúng đắn về vai trò
của giai cấp lãnh đạo trong một cuộc cách mạng. Từ đó, hình thành ở các em
niềm tin vào đường lối lãnh đạo của Đảng ta.
* Trong bài 30: Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh ở Bắc
Mĩ (SGK lịch sử lớp 10 - Ban cơ bản)
Về Tuyên ngôn độc lập
Khi dạy mục 2. Diễn biến chiến tranh và sự thành lập Hợp chúng quốc
Mĩ, nói về sự ra đời của bản Tuyên ngôn độc lập, SGK viết: “Ngày 4/7/1776,
Đại hội thông qua bản Tuyên ngôn độc lập, tố cáo chế độ áp bức thuộc địa của
thực dân Anh và chính thức tuyên bố 13 thuộc địa thoát ly khỏi chính quốc,
thành lập một quốc gia độc lập - Hợp chúng quốc Mĩ”.
Trong bản Tuyên ngôn độc lập của Chủ tịch Hồ chí Minh đọc tại quảng
trường Ba Đình ngày 2/9/1945, Hồ Chủ Tịch nhắc lại lời bất hủ trong bản Tuyên

kinh tế tư bản chủ nghĩa ở Mĩ phát triển”.
9
Đánh giá về ý nghĩa của chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh
ở Bắc Mĩ, trong cuốn Lênin, Toàn tập, tập 28, trang 44, Lênin gọi cuộc chiến
tranh này là cuộc chiến tranh của “nhân dân Mĩ chống bọn kẻ cướp Anh”. Lênin
còn chỉ ra rằng: “Đây là cuộc chiến tranh vĩ đại, thật sự giải phóng, thật sự cách
mạng”.
Như vậy, trong bài giảng, giáo viên đưa các đánh giá trên của Lênin vào
sẽ giúp học sinh:
- Về mặt kiến thức: hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa và tính chất của cuộc chiến
tranh này - Cuộc chiến tranh đầu tiên nêu lên yêu cầu giải phóng dân tộc và sau
cuộc chiến, 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ đã giành được độc lập, thoát khỏi sự
thống trị của thực dân Anh và thành lập Hợp chúng Mĩ - quốc gia độc lập đầu
tiên ở châu Mĩ.
- Về mặt thái độ: giúp học sinh thấy được ý nghĩa to lớn của nền độc lập
dân tộc bởi tất cả các quốc gia đều ra sức đấu tranh để bảo vệ nền độc lập ấy. Từ
đó, giúp cho học sinh có thái độ và hành động đúng đắn trong cuộc sống hiện tại.
* Trong bài 31: Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII
(SGK lịch sử lớp 10 - Ban cơ bản)
Về nguyên nhân thắng lợi của cách mạng tư sản Pháp
Khi nói về nguyên nhân thắng lợi của cuộc cách mạng tư sản Pháp, SGK
có nêu lên các biện pháp mà phái Gia-cô-banh thực hiện trong cách mạng như:
giải quyết vấn đề ruộng đất cho nông dân, ban bố rộng rãi các quyền tự do dân
chủ, xóa bỏ sự bất bình đẳng trong xã hội Tất cả đã góp phần thủ tiêu chế độ
phong kiến, tạo ra được tầng lớp nông dân tự do tiểu tư hữu, cơ sở xã hội của chủ
nghĩa tư bản. Đây chính là điểm mấu chốt để phân biệt cách mạng tư sản Pháp
với các cuộc cách mạng tư sản khác.
Mác nhận định: “Giai cấp tư sản Pháp năm 1789 không một lúc nào từ
bỏ đồng minh của nó - những người nông dân. Nó biết rằng nền tảng của sự
10

Mục III SGK. Ý nghĩa của cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII,
theo phân phối chương trình là phần đọc thêm, nhưng sau khi tìm hiểu xong mục
II. Tiến trình của cách mạng, giáo viên nói về ý nghĩa to lớn của cách mạng tư
sản Pháp cho học sinh hiểu hơn về cuộc Đại cách mạng này. Khi nói về ý nghĩa
của cách mạng tư sản Pháp, SGK viết: “Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ
XVIII đã lật đổ chế độ phong kiến chuyên chế từng thống trị nước Pháp trong
nhiều thế kỉ, hoàn thành nhiệm vụ của một cuộc cách mạng tư sản ”
Về vấn đề này, trong cuốn Mác - Ăngghen, tuyển tập, tập 1, trang 624,
Mác viết: “Nhát chổi khổng lồ của cuộc cách mạng tư sản Pháp thế kỉ XVIII đã
quét sạch tất cả các tàn tích của các thời đã qua”.
Lênin trong cuốn Lênin, Hà Nội, 1963, trang 55, nhận xét: “Cách mạng
Pháp xứng đáng là một cuộc đại cách mạng. Nó đã làm biết bao điều cho giai
cấp của nó (tức giai cấp tư sản) để đến trọn thế kỉ XIX, thế kỉ đem lại ánh sáng
văn hóa, văn minh cho nhân loại đều diễn ra dưới ảnh hưởng của cuộc cách
mạng này”.
Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thư gửi những người Pháp ở Đông Dương
có viết: “Chúng tôi không gét không thù gì dân tộc Pháp, trái lại chúng tôi kính
phục dân tộc ấy đã là kẻ đầu tiên truyền bá tư tưởng rộng rãi vì tự do, bình
đẳng, bác ái và đã cống hiến rất nhiều cho văn hóa, khoa học và cho văn minh”.
Chính vì vậy trong bản Tuyên ngôn độc lập đọc tại quảng trường Ba Đình ngày
2/9/1945, Người đã nhắc lại những lời bất hủ của Tuyên ngôn nhân quyền và dân
quyền của cách mạng Pháp 1789: “Người ta sinh ra được tự do và bình đẳng về
quyền lợi và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi”.
12
Trong bài giảng, giáo viên đưa các trích dẫn trên vào sẽ góp phần tăng
thêm hiệu quả bài giảng, giúp học sinh:
- Về mặt kiến thức: hiểu hơn về cuộc Đại cách mạng tư sản Pháp - Một
cuộc cách mạng “long trời lở đất” được coi là điển hình nhất, triệt để nhất trong
khuôn khổ các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại.
- Về mặt thái độ: giúp học sinh có cái nhìn khách quan hơn, không ắc

bị quân phiệt hóa theo kiểu Phổ và trở thành trung tâm gây chiến ở châu Âu”.
- Về mặt thái độ: giúp học sinh nhận thức đúng đắn được vai trò của
quần chúng nhân dân trong cuộc đấu tranh cách mạng. Bởi nếu các cuộc chiến
tranh được thực hiện theo lợi ích của giai cấp lãnh đạo thì sẽ đi chệch với lợi ích
của quần chúng, xa rời quần chúng.
Về nguyên nhân của nội chiến Mĩ
Dạy mục 3. Nội chiến ở Mĩ, khi nói về nguyên nhân của nội chiến ở Mĩ,
SGK viết: “Mâu thuẫn giữa tư sản và trại chủ miền Bắc với các chủ nô ở miền
Nam càng thêm gay gắt ”
Mác trong cuốn Mác, Ăngghen, Toàn tập, tập 12, trang 251 viết rằng đây
là “cuộc đấu tranh giữa hai hệ thống xã hội - hệ thống lao động nô lệ và hệ
thống lao động tự do”.
Nhận định này của Mác giúp học sinh thấy được rằng:
- Về mặt kiến thức: mâu thuẫn giữa tư sản và trại chủ miền Bắc với
ruộng đất nằm trong tay các trại chủ và nông dân tự do phát triển kinh tế công
nghiệp tư bản chủ nghĩa với các chủ nô ở miền Nam phát triển kinh tế đồn điền
dựa trên sự bóc lột sức lao động của nô lệ đã trở thành cuộc đấu tranh giữa hai hệ
thống đối lập nhau. Vì cả hai hệ thống không thể cùng tồn tại song song được
nên nội chiến đã diễn ra nhằm thanh toán các lực lượng bảo thủ, giải phóng nô
14
lệ, mở đường cho kinh tế tư bản chủ nghĩa phát triển trong cả nước. Chính vì
vậy, cuộc nội chiến ở Mĩ đã thu hút đông đảo mọi tầng lớp nhân dân tham gia.
Không chỉ hạn chế trong những người nô lệ da đen mà đã lan sang cả những
người da trắng giàu có, chủ tư bản. Họ đấu tranh vì quyền sống của mình. Họ
nhận thức được rằng: Nước Mĩ nơi mà “ở đó lao động da đen bị sỉ nhục và đầy
đọa, thì lao động da trắng cũng không được giải phóng” (Mác - Tư bản - Quyển
I, tập 1 - XNB Sự thật, 1959, trang 406 - 407).
- Về mặt thái độ: giúp học sinh thấy rõ: “Mâu thuẫn giữa các mặt đối lập
chính là động lực của sự phát triển” - Đó là qui luật tất yếu của sự phát triển xã
hội.

tiến bộ cho học sinh.
Để kiểm tra hiệu quả của việc vận dụng những quan điểm của chủ nghĩa
Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh vào bài giảng lịch sử, tôi đã tiến hành
thực nghiệm ở lớp 10E và lớp 10G là lớp đối chứng.
Ở lớp 10G: khi dạy phần lịch sử “Các cuộc cách mạng tư sản thời cận
đại”, khi nêu ra những nhận định, kết luận trong SGK, tôi không đưa ra những ý
kiến đánh giá, nhận xét của Mác, Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh để học sinh so
sánh, đưa ra ý kiến của bản thân về nhận thức vấn đề. Kết quả là học sinh không
khắc sâu được kiến thức. Học sinh chỉ nhớ máy móc mà không nắm được bản
chất nên rất nhanh quên. Nhiều khi đánh giá sai bản chất sự việc.
Ở lớp 10E thì ngược lại, khi dạy phần lịch sử “Các cuộc cách mạng tư sản
thời cận đại”, khi nêu ra những nhận định, kết luận trong SGK, tôi trích dẫn
những ý kiến đánh giá, nhận xét của Mác, Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh để học
sinh so sánh, đánh giá và có cái nhìn sâu sắc hơn vấn đề. Đồng thời, trong quá
16
trình dạy học, tôi thường xuyên đưa ra những câu hỏi với nội dung nhằm khắc
sâu bản chất. Tôi đã nhận thấy kết quả rất khả quan. Đa số các em hiểu bài, nắm
vững trọng tâm, biết vận dụng kiến thức, đánh giá đúng bản chất sự vật. Từ đó,
có cái nhìn đúng đắn về các sự kiện, hiện tượng lịch sử, hình thành thế giới quan
tiến bộ.
Học hết phần: “Các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại”, tôi đã cho học
sinh kiểm tra một tiết để kiểm tra hiệu quả của việc vận dụng quan điểm của chủ
nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Kết quả như sau:
Lớp Số học sinh
Điểm
9-10 7-8 5-6 < 5
SL % SL % SL % SL %
10G 50 4 8 15 30 26 52 5 10
10E 50 15 30 30 60 5 10 0 0
Thông qua các số liệu trên, ta nhận thấy sự khác biệt rõ ràng giữa lớp đối

Vũ Thị Duyên
18