ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HÀ NỘI
HÀ THỊ THU HÀ So sánh hình tượng người anh hùng trong sử thi Êđê
và sử thi Mnông LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC
1.4.4. Công thức tả- kể mang tính chất lặp đi lặp lại: 36
CHƢƠNG II: HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG SỬ
THI MNÔNG 41
2.1. Sơ lƣợc về đời sống 41
2.2. Ngƣời anh hùng chiến trận trong sử thi Mnông là nhân vật trung tâm
của tác phẩm 43
2.3. Hình tƣợng ngƣời anh hùng chiến trận trong các tác phẩm sử thi
Mnông 46
2.3.1. Nguồn gốc của những ngƣời anh hùng chiến trận 46
2.3.2. Vẻ đẹp và tài năng xuất chúng của những ngƣời anh hùng chiến
trận trong sử thi Mnông 47
2.3.3. Nhân vật anh hùng chiến trận trong những mối quan hệ với cộng
đồng xã hội 49
2.3. Nghệ thuật xây dựng hình tƣợng nhân vật anh hùng của sử thi Mnông
59
2.3.1. Những nhân vật đối lập trong các cuộc giao tranh đều là những
ngƣời anh hùng 59
2.3.2. Nghệ thuật so sánh và ngôn ngữ khoa trƣơng làm nổi lên vẻ đẹp
của ngƣời anh hùng 61
2.3. 4. Ý nghĩa của sự xuất hiện các yếu tố trùng lặp 65
CHƢƠNG III: SO SÁNH HÌNH TƢỢNG NGƢỜI ANH HÙNG TRONG
SỬ THI ÊĐÊ VÀ SỬ THI MNÔNG 69
2
3.1. Những điểm tƣơng đồng của hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi
hai dân tộc Êđê và Mnông 69
3.2. Những điểm khác nhau của hai hình tƣợng anh hùng 70
3.3. Nghệ thuật xây dựng hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi Êđê đạt
tới độ hoàn thiện hơn sử thi Mnông 75
3.4. Nguyên nhân của sự tƣơng đồng và khác biệt giữa hai hình tƣợng
Vùng văn hóa Tây Nguyên hấp dẫn biết bao nhà nghiên cứu bởi
những điều mới lạ, độc đáo. Trong các di sản văn hoá còn tồn tại đến
ngày nay, không thể không nhắc tới kho tàng sử thi dân gian của đồng
bào nơi đây, với tƣ cách nhƣ một thể loại văn học xuất hiện từ rất sớm.
Với quy mô lớn hơn bất cứ một thể loại văn học nào khác cùng thời,
sử thi có điều kiện phản ánh một hiện thực rộng lớn của đời sống xã
hội. Qua đó, chúng ta hiểu đƣợc một cách chân thực nhất, rõ ràng nhất
về lịch sử, xã hội và đời sống tinh thần của mỗi cộng đồng.
Muốn tìm hiểu sâu hơn về nền văn hoá của các đồng bào dân
tộc Tây Nguyên, chúng tôi con đƣờng tìm hiểu qua kho tàng văn học
dân gian, trong đó sử thi là một trong những thể loại quan trọng nhất.
Thông qua hình tƣợng ngƣời anh hùng thể hiện trong sử thi, nơi tập
trung cao nhất những khát vọng, ƣớc mơ của cộng đồng, chúng ta hiểu
thêm về đời sống tâm hồn, những sinh hoạt văn hoá, xã hội của con
ngƣời nơi đây. Đồng thời, trong mối tƣơng quan so sánh, đối chiếu,
chúng ta cũng tìm thấy nhiều nét đặc sắc văn hoá của mỗi tộc ngƣời.
Những nét đặc sắc đó làm cho bức tranh văn hoá của cộng ngƣời Tây
Nguyên trở nên sinh động, đa dạng hơn rất nhiều.
Sẽ là quá tham vọng nếu chỉ với khuôn khổ một luận văn để tìm
hiểu toàn bộ các vấn đề của hai tộc ngƣời này. Song với việc chọn đề
tài "So sánh hình tượng người anh hùng trong sử thi Ê Đê và sử thi
Mnông" chúng tôi hy vọng sẽ thu nhận đƣợc thêm nhiều tri thức về
vùng văn hoá Tây Nguyên, một vùng văn hoá, không hẳn quá mới,
song còn có nhiều điều lý thú đang chờ đợi chúng ta khám phá.
2. Giới thuyết khái niệm sử thi
4
Từ năm 1980 trở về trƣớc, do chƣa có điều kiện nghiên cứu nên
ngƣời ta thƣờng dùng một khái niệm trƣờng ca để chỉ những tác phẩm dài
ca ngợi cuộc đời vẻ vang lừng lẫy của những dũng sĩ nhƣ Iliat và Ođixê,
thi cổ sơ. Điểm tƣơng đồng lớn nhất của chúng đó chính là sự tƣơng đồng
về mặt thể loại. Tất cả những tác phẩm sử thi của cả hai tộc ngƣời này
đều hình thành trong giai đoạn xã hội đang có sự thâm nhập giữa các bộ
lạc với nhau. Tình trạng giao tranh giữa các bộ lạc xảy ra thƣờng xuyên
và chúng đã đƣợc phản ánh rất nhiều thông qua các tác phẩm.
Ngoài ra còn rất nhiều nguồn tƣ liệu đánh giá về thể loại sử thi.
Tuy vậy, tựu trung lại sử thi đƣợc hiểu một cách ngắn gọn nhất đó là một
thể loại tự sự dân gian, kể về những ngƣời anh hùng có công khai sáng,
mang một tầm vóc lớn lao. Một đặc điểm nữa của sử thi đó là quy mô
tƣơng đối lớn với nội dung bao quát một thời kỳ lịch sử.
3. Lịch sử vấn đề
Chỉ tính riêng trong nƣớc ta, việc nghiên cứu sử thi đã đƣợc bắt
đầu từ cách đây khá nhiều năm qua những công trình có giá trị tiêu
biểu nhƣ:
- Luận án PTS “ Về thể loại sử thi anh hùng của các dân tộc
Tây Nguyên” (1981)- Võ Quang Nhơn
- Phần “ Sử thi anh hùng”- Võ Quang Nhơn ( trong cuốn “ Văn
học dân gian Việt Nam”- Đinh Gia Khánh chủ biên, NXBGD 2001, tái
bản)
- "Những đặc điểm cơ bản của sử thi khan ở Việt Nam”- luận án
tiến sĩ (1989)- Phan Đăng Nhật
Nghiên cứu sử thi đã và đang là có sức hấp dẫn đối với nhiều
ngƣời. Chúng tôi chọn đề tài “ So sánh hình tượng người anh hùng
trong sử thi Êđê và sử thi Mnông” với mong muốn bổ sung vào những
nghiên cứu phần so sánh về sự tƣơng đồng và khác biệt trong nội dung
và nghệ thuật sử thi của đồng bào Êđê và Mnông.
6
Gần đây nhất, dự án “Điều tra, sƣu tầm, bảo quản, biên dịch và
xuất bản kho tàng sử thi Tây Nguyên” do Viện khoa học xã hội Việt
Cuối cùng, phƣơng pháp so sánh đối chiếu đƣợc sử dụng để tìm
ra sự tƣơng đồng và khác biệt của hai mẫu hình ngƣời anh hùng trong
sử thi của các dân tộc Êđê và Mnông. Đồng thời phần nào lý giải đƣợc
căn nguyên của những điểm tƣơng đồng và khác biệt đó.
7. Bố cục của luận văn:
Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục tài liệu tham khảo, bản
luận văn này gồm ba chƣơng:
Chƣơng 1: Hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi Êđê
Chƣơng 2: Hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi Mnông
Chƣơng 3: So sánh hình tƣợng nhân vật anh hùng trong sử thi
Êđê và sử thi Mnông 8
CHƢƠNG I: HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ANH
HÙNG TRONG SỬ THI ÊĐÊ
1.1. Sơ lƣợc về đặc điểm sinh hoạt xã hội và văn hoá của ngƣời
Êđê
nhu cầu sinh nhai, đó còn là cách để họ quay về với thế giới thiên nhiên
thân thuộc của mình.
Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế của xã hội, ngƣời Êđê
cũng có những thay đổi trong đời sống lao động của mình đó là việc mở
rộng những ngành nghề mới. Trồng cà phê hiện đƣợc coi là một nghề
quan trọng của đồng bào Êđê.
Trong số những dân tộc thiểu số ở nƣớc ta, Êđê là dân tộc có đời
sống tinh thần phong phú. Trong sinh hoạt của ngƣời Êđê vẫn bảo lƣu tàn
dƣ của xã hội tiền giai cấp: lấy buôn làng làm đơn vị tổ chức xã hội nhỏ
nhất. Đứng đầu buôn là Khoa pin Ea, ngƣời chủ bến nƣớc cũng là chủ
buôn. Tuy vậy cùng với sự phát triển của xã hội, quyền lực của các Khoa
ngày càng giảm, thƣờng chỉ cúng bến nƣớc và tiến hành một số nghi thức
tâm linh khác.
Hợp thành buôn là các gia đình, đại gia đình theo chế độ mẫu hệ.
Trong xã hội Êđê truyền thống dòng họ đóng vai trò hết sức quan
trọng.Trong quan hệ kết hôn, ngƣời Êđê duy trì tập tục nối dây giữa chị
em vợ và anh em chồng(chuê nuê), khi ngƣời chồng chết, ngƣời vợ có
quyền đòi nhà chồng có một ngƣời em chồng để nối nòi. Cũng theo đó,
ngƣời vợ chết ngƣời chồng có thể đòi hỏi một ngƣời em vợ để nối nòi.
Trong xã hội Êđê truyền thống, đời sống hiện thực của con ngƣời
luôn gắn bó chặt chẽ với tín ngƣỡng, nghi lễ. Các thần linh, những lực
lƣợng chi phối đến đời sống hiện thực của con ngƣời. Con ngƣời muốn có
đƣợc sự bình yên, sản xuất và chiến đấu với các bộ lạc khác đƣợc thuận
lợi phải cầu xin để tìm sự che chở của các đấng siêu nhiên.
10
Trong sinh hoạt của xã hội Êđê, các hoạt động lễ nghi tín ngƣỡng
chiếm vị trí hết sức quan trọng. Vai trò của những thầy cúng, thầy bói
đƣợc đặc biệt đề cao. Ngoài ra, còn phải kể đến những nghệ nhân dân
gian gọi là Pôkhan (ngƣời kể Khan), Pô Mtul Ching (ngƣời sửa chiêng)…
trƣởng hùng mạnh giàu có. Có thể kể đến những Đăm Di, Khing Jú, Xing
Nhã…những ngƣời tù trƣởng giàu có, đẹp đẽ, là tập trung khát vọng của
cả một cộng đồng. Đặc biệt, trong đó, Đam Săn là hình mẫu tiêu biểu
nhất, kết tinh những đặc điểm, hình thức, phẩm chất của một ngƣời anh
hùng.
Ra đời trong bối cảnh xã hội đã tƣơng đối ổn đinh về mặt thiết chế
nhƣng trong lòng nó đang nảy sinh những tƣ tƣởng mới đi ngƣợc lại tập
tục cũ. Ngƣời tù trƣởng giàu mạnh là ƣớc mơ của cả một cộng đồng. Đại
diện cho một lớp ngƣời mới xuất hiện, trỗi dậy trong xã hội- không chịu
gò theo tục, khuôn khổ, những nhân vật anh hùng luôn đi ngƣợc lại
những sắp đặt của trời của buôn làng. Đối với họ chỉ có ƣớc muốn của
bản thân duy nhất một lý tƣởng, một thứ quyền lực mạnh mẽ là động cơ
cho mọi hành động, mọi sự lựa chọn. Họ không chịu bất kỳ ai, hay bất cứ
điều gì ngăn cản dù đó là ông trời. Họ tự hào vì chính sự giàu mạnh, tài
năng của bản thân. Qua hình tƣợng Đăm Săn, tác giả dân gian muốn nói
đến một sự thay đổi trong nhận thức của con ngƣời, một khát vọng đƣợc
vƣợt ra khỏi lề thói cũ, tập tục cũ.
Ngƣời tù trƣởng hùng mạnh giàu có đƣợc thể hiện qua sự trù phú,
giàu có của buôn làng. Hình dung về cảnh tƣợng ngôi làng của Đăm Săn:
“Dân làng đông như đàn hươu đàn kiến….Bến nước vòi ở dưới dát đồng,
ở trên dát vàng. Các chàng trai đi lại ngực chạm ngực, các cô gái đi lại
vú sát vú. Buôn làng to lớn giàu có, buôn phía đông, làng phía tây, không
có buôn làng nào bằng”
12
Thông thƣờng sau khi giành chiến thắng, đánh bại kẻ thù, các tù
trƣởng Êđê bắt tay vào chăm lo xây dựng buôn làng giàu có đẹp đẽ. Họ
chia đất, làm làng mới. Trong sử thi đã có nhiều đoạn khắc hoạ cảnh buôn
làng lao động sôi nổi, tƣơi vui, đạt tới mức độ sinh động: “Họ bắt con voi
đuôi ngà dài rộng, những loại voi biết kêu và ngà chạm đất. Con voi đực
số đó, Đăm Săn tiêu biểu hơn cả, chàng hiện thân là lý tƣởng cho hình
mẫu ngƣời tù trƣởng- ngƣời anh hùng của sử thi Êđê.
1.3. Những đặc điểm của hình tƣợng ngƣời anh hùng của sử thi
Êđê
1.3.1. Ngƣời anh hùng với nguồn gốc kỳ lạ
Chúng ta đã từng gặp trong các cổ tích, truyền thuyết của ngƣời
Kinh những sự ra đời kỳ lạ của các nhân vật nhƣ Thánh Dóng, Sọ
Dừa….tất cả đều mang một màu sắc huyền thoại. Có một mô típ phổ biến
đó là một cặp vợ chồng đã già rồi mà vẫn chƣa có con, ngƣời vợ ăn phải
dị vật (uống nƣớc trong quả dừa rồi thụ thai- Sọ Dừa) hoặc giẫm phải vết
chân (Thánh Dóng), đứa trẻ đƣợc sinh ra cũng khác biệt với những ngƣời
khác ( Thánh Gióng ba năm không biết nói biết cƣời, chỉ đến khi nghe sứ
giả rao tìm ngƣời tài mới bật tiếng gọi. Câu nói đầu tiên là câu nói muốn
đánh giặc). Còn Sọ Dừa lớn lên trong vỏ bọc xấu xí, dị hợm nhƣ một cục
thịt đỏ hỏn, chàng là kết quả của một sự thụ thai kỳ lạ. Mẹ Sọ Dừa trong
một buổi đi làm đồng trời nắng, khát nƣớc, nhìn thấy có một quả dừa bên
trong đựng đầy nƣớc. Bà uống nƣớc và mang thai.
Mặc nhiên, trong trí tƣởng tƣợng của dân gian, những nhân vật anh
hùng xuất chúng nhƣ vậy đều không thể đƣợc sinh ra nhƣ những con
ngƣời bình thƣờng. Họ phải là con của những thế lực siêu nhiên, kỳ
lạ…vv. Cũng chính vì thế, họ sống một cuộc đời khác với những ngƣời
phàm trần khác.
Sử thi Tây Nguyên cũng kể về những nhân vật anh hùng đều có sự
ra đời kỳ lạ, thậm chí không rõ nguồn gốc. Chỉ biết họ là con của thần,
14
của trời đất…Sử thi Tây Nguyên thƣờng cho một dung lƣợng nhất định
để kể về thời thơ ấu của các nhân vật chính nhƣ Hơ Nhị, Hơ Bhi. Khing
Ju
đời phi thƣờng. Điều đó biểu hiện một phần thế giới quan của ngƣời xƣa
trong cách nhìn nhận về tự nhiên và về con ngƣời.
1.3.2. Ngƣời anh hùng có hình thức đẹp đẽ và tính cách phi
thƣờng
Khi xây dựng hình tƣợng những ngƣời anh hùng, tác giả dân gian
bao giờ cũng dành cho họ những lời ngợi ca, sự trân trọng nhất. Trong
tiềm thức của họ, những ngƣời anh hùng chính là sự kết hợp một cách
hoàn hảo nhất sức mạnh, tài trí, lòng dũng cảm và cả hình thức đẹp đẽ
nhất.
Nhân vật anh hùng trong sử thi Êđê đƣợc nghệ nhân hƣớng tới sự
“hoàn tất” (với ý nghĩa các mặt đều có phẩm giá cao nhất) và toàn vẹn
với ý nghĩa nhƣ M. Bakhtin đã nói về nhân vật trung tâm của sử thi Anh
hùng “giữa bản chất thật của nó và sự biểu hiện bên ngoài của nó không
có mảy may sự khác biệt”. Đam Săn là loại nhân vật tiêu biểu nhất (Đỗ
Hồng Kỳ, Kho tàng sử thi Tây Nguyên, sử thi Đam Săn).
Đam Săn hiện lên với vẻ đẹp nổi bật của một tù trƣởng giàu có:
đầu đội khăn xếp, vai mang túi da. Hình dáng Đam Săn đƣợc miêu tả với
vẻ hùng dũng, mạnh mẽ: “Râu mép Đam Săn như mây song bột, râu cằm
như mây song đá, râu quai nón mọc từ cằm đến sát tai. Lông chân thì
quăn, lông đùi thì rậm, lông mi cong, mặt mũi đỏ hồng như men rượu
nồng”.
Trang phục của Đăm Săn thật rực rỡ, tƣơng xứng với sự giàu sang
và vẻ đẹp oai hùng của chàng: “ Đăm Săn quấn khố dọc đỏ có tua ngang
đầu gối, chàng mặc áo dày khuy trông lấp lánh…khăn nhiễu chít trên
đầu, khăn đỏ quàng cổ”- trang phục thể hiện sự giàu có, sang trọng, nó
tôn lên vẻ đẹp của ngƣời anh hùng. Nó vƣợt qua ngoài ý nghĩa là những
16
vật dụng thông thƣờng mà để bao hàm những khía cạnh văn hoá, xã hội
nhất định.
lƣợm, săn bắt. Và thêm nữa, sự giàu có của ngƣời tù trƣởng là do trời ủng
hộ mới thành. Ngƣời tù trƣởng có đủ phẩm chất tài trí và lòng dũng cảm
mới xứng đáng đƣợc trời đất, thần linh cho giàu sang, điều đó cũng là
một vinh dự lớn.
1.3.3. Ngƣời anh hùng có tài năng vƣợt trội
Đi cùng với vẻ đẹp, sự giàu sang, một phẩm chất quan trọng của
ngƣời anh hùng đƣợc nhân dân đề cao đó là tài năng, lòng dũng cảm. Đây
mới chính là mảnh đất để thể hiện sự ƣu việt của ngƣời anh hùng trong cả
cộng đồng. Tƣơng ứng với hai nội dung đƣợc thể hiện trong tác phẩm sử
thi Êđê đó là đời sống của buôn làng với cảnh sinh hoạt nhộn nhịp tấp nập
và những cuộc giao tranh của ngƣời anh hùng với các tù trƣởng để bảo vệ
buôn làng. Tài năng của ngƣời anh hùng đƣợc thể hiện ở hai phƣơng
diện: trong các cuộc giao tranh và trong quá trình cai quản bộ tộc, săn bắt,
sản xuất.
Những biểu hiện về tài năng của ngƣời anh hùng bắt đầu từ những
trò chơi thƣở thiếu thời: ”Buồn chán chàng lấy con quay ra đánh từ sáng
đến tối, từ khi mặt trời lên khỏi đỉnh núi đến khi trời tối. Lũ trai làng
đánh quay không thắng nổi chàng. Đi đánh quay ở buôn xa buôn gần
không một ai thắng nổi chàng” (Khing Jú). Mdrong Dam từ bé cũng đã tỏ
ra là một đứa bé có tài trí khác thƣờng. Cậu biết dùng lời lẽ thấu tình đạt
lý của mình để thuyết phục, giảng hoà cho mọi ngƣời xung quanh. Khi
Mtao Hwik chiếm đoạt voi của Mtao Go, Mdrong Dam đã tìm lời giải
thích khiến cho dân làng đều đồng thuận, hƣởng ứng. Hai tù trƣởng buộc
phải giảng hoà với nhau.
Sử thi Êđê tái hiện trƣớc ngƣời nghe một khung cảnh trù phú yên
ấm của buôn làng. Trong bức tranh đó, ngƣời anh hùng là trung tâm của
mọi hoạt động, là ngƣời chỉ huy tất cả mọi công việc sản xuất, trồng trọt
18
19
trƣởng thành, thay bác mình đi tiêu diệt kẻ thù; hay cũng có khi nhân vật
phạm phải những sai lầm nghiêm trọng và bị trời phạt: Mdrong Dăm chết
vì vô cớ giết nhiều ngƣời trong buôn làng của Mtao Msei và phải đến thế
hệ thứ hai, đời cháu của Mdrong Dăm, ông trời lại cho thuốc để cứu
ngƣời anh hùng sống dậy. Có thể nói Đăm Săn là nhân vật hoàn hảo nhất
trong số các anh hùng của sử thi Ê Đê "toàn vẹn với ý nghĩa nhƣ M.
Bakhtin đã nói về nhân vật trung tâm của sử thi anh hùng” giữa bản chất
thật của nó và sự biểu hiện bên ngoài của nó không mảy may có sự khác
biệt”
1.3.4. Hình tƣợng ngƣời anh hùng trong mối quan hệ với cộng
đồng:
Trong sử thi dân gian, mỗi tộc ngƣời đều gửi gắm những khát
vọng, lý tƣởng vào các nhân vật anh hùng của mình. Bằng tất cả tình cảm
và tài nghệ của mình, dân gian xây dựng những nhân vật anh hùng đó trở
thành biểu tƣợng cho dân tộc, cho cộng đồng mình. Những gì liên quan
đến cuộc đời của các nhân vật anh hùng này đều đƣợc dân gian chắp thêm
đôi cánh của tƣởng tƣợng.
Trong các mối quan hệ cộng đồng, ngƣời anh hùng luôn nhận đƣợc
những tình cảm yêu mến, tán thƣởng. Còn những gì trái ngƣợc với ý chí
của họ đều bị mọi ngƣời không đồng tình, chê trách.
Hình tƣợng ngƣời anh hùng trong các cuộc chiến tranh
Lịch sử phát triển của nhân loại, từ thƣở bình minh đến thời kỳ
hiện đại, luôn gắn liền với các cuộc chiến tranh, tất nhiên, ở các mức độ,
quy mô khác nhau. Xét riêng ở một khía cạnh nào đó, trong thời cổ đại,
chiến tranh là nhằm giải quyết các mâu thuẫn, tạo động lực cho xã hội
phát triển đi lên. Văn học phản ánh chiến tranh xƣa nay luôn những thành
tựu nổi bật. Đối với riêng thể loại sử thi, chiến tranh đã trở thành một đề
tài phổ biến, đề tài trung tâm và các cuộc chiến tranh đều phong phú, sinh
động và cuốn hút đến mức độ “ người lớn, trẻ con có thể ngồi bất động,
chiến tranh không phải là những đoàn quân đông đảo hay những cảnh tàn
21
sát đẫm máu nhƣ trong sử thi của nhiều dân tộc khác trên thế giới. Nhƣng
đó cũng vẫn là mảnh đất để những nhân vật anh hùng bộc lộ rõ nét nhất,
có tầm vóc đẹp và kỳ vĩ nhất
Sử thi Ê Đê mà tiêu biểu là Đam Săn kể về những cuộc giao tranh
của Đam Săn với các kẻ thù, các tù trƣởng của các bộ tộc khác muốn tới
chiếm đoạt đất đai, tài sản, ngƣời phụ nữ của chàng. Cuộc giao tranh của
Đam Săn và Mtao Mxây đƣợc miêu tả khá sống động: “Thế là Đam Săn
lại múa. Chàng múa trên cao, gió như bão. Chàng múa dưới thấp, như
gió lốc. Chòi lẫm đổ lăn lóc. Cây cối chết rụi, khi chàng múa dưới thấp,
vang lên tiếng khiên đồng. Khi chàng múa trên cao, vang lên tiếng khiên
kênh. Khi chàng vừa múa vừa chạy, ba quả núi toác ra, ba đồi tranh bật
rễ tung bay. Cây giáo thần, cây giáo dính đầy những oan hồn của chàng
nhằm đùi mtao Mxây phóng tới nhưng không thủng. Chàng đâm vào
người Mtao Mxây cũng không thủng. Đến lúc này, Đam Săn đã thấm mệt.
Chàng vừa chạy vừa ngủ, mộng thấy ông trời”
Các cuộc giao tranh trong sử thi Êđê là cuộc chiến giữa hai cá
nhân, hai tù trƣởng đại diện cho hai bên.Các cuộc chiến tranh đƣợc tái
hiện trong sử thi Êđê, chúng ta không nhìn thấy sự khốc liệt, tàn ác hay
những cảnh đầu rơi máu chảy. Chúng kết thúc kết thúc ngay khi ngƣời
thủ lĩnh giành chiến thắng. Họ sẽ thu phục dân chúng, tôi tớ của bên đối
phƣơng theo mình và cầu khẩn ông trời ban phép cho những ngƣời tử trận
bên họ sống dậy. Ngƣời tù trƣởng không chỉ nắm quyền tối cao trong việc
cai quản buôn làng mà ngay cả trong các cuộc giao tranh, họ cũng chính
là những thủ lĩnh quân sự, quyết định thành bại của cuộc chiến.
Tuy vậy, nhìn chung, các cuộc chiến tranh trong sử thi Tây
Nguyên, dù là đề tài phổ biến nhất xuyên suốt các tác phẩm, là cái nền để
thể hiện hình ảnh ngƣời thủ lĩnh tài ba, dũng cảm song chƣa có đƣợc cái
mình, với việc hồn Đăm Săn biến thành con ruồi bay vào miệng Hơ Âng-
chị gái chàng. Đăm Săn cháu ra đời tiếp tục nối nghiệp cậu, về ở với Hơ
Nhị và trở thành ngƣời tù trƣởng hùng mạnh. Nhân vật ngƣời anh hùng
23
không hoàn toàn biến mất mà phải tiếp tục quay trở lại, dù bằng dạng
thức nào, để đảm đƣơng vị trí của một tù trƣởng, cai quản cả buôn làng và
viết tiếp lịch sử của cộng đồng.
Ra đời trong thời kỳ bình minh của nhân loại, khi mà những quan
niệm về thế giới của con ngƣời còn rất sơ khai, “sử thi mang trong lồng
ngực mình hơi thở của các vị thần” đã phản ánh điều đó. Có quá nhiều
điều mà con ngƣời, bằng trình độ nhận thức còn hạn chế, đành phải kiến
giải bởi một thế lực siêu nhiên nào đó bất tử và làm đƣợc những chuyện
phi thƣờng với quyền năng vô hạn. Thế giới thần linh đóng một vai trò vô
cùng quan trọng trong đời sống tinh thần lẫn sinh hoạt xã hội của con
ngƣời.
Theo cách nghĩ của ngƣời dân Tây Nguyên xƣa kia, và có lẽ là với
con ngƣời ở nhiều nơi khác trên khắp thế giới này, dƣờng nhƣ đâu đâu
cũng có những vị thần “giám sát” cuộc sống của họ, gieo họa hay ban
phúc. Trong đời sống tự nhiên cũng có nhiều vị thần: thần lớn: thần núi,
sông, mƣa gió, sấm sét…Bên cạnh đó còn có các thần nhỏ: nhƣ thần cây,
một hòn đá…mà ta thƣờng gặp trong các tác phẩm sử thi Tây Nguyên.
Đó là cơ sở xuất phát đồng thời cũng là biểu hiện cụ thể của tín
ngưỡng đa thần theo quan niệm vạn vật hữu linh tồn tại phổ biến trong
các dân tộc Tây nguyên. Tín ngƣỡng đó dẫn đến các nghi lễ thờ cúng,
cũng rất phổ biến trong đời sống hàng ngày của các dân tộc. Các lễ hội
quan trọng; năm mới, mừng sức khoẻ, đâm trâu, bỏ mả….đều là những
nghi lễ hết sức quen thuộc đối với ngƣời dân Tây Nguyên. Nó gắn liền
với mỗi con ngƣời nơi đây từ lúc sinh ra tới lúc lìa bỏ cõi đời.
Các vị thần xuất hiện trong sử thi, cũng nhƣ nhiều thể loại văn học
cháu mới thắng được tên nhà giàu hung dữ này. Cháu hãy cầm lấy chày
ngắn chày dài ném thử xem. Cháu hãy giắt theo cây cuốc bàn ở hông, vác
theo cây cuốc đập trên vai; gọi đông đảo thanh niên trai gái tới, kẻ có
dao thì đào lỗ nhỏ, kẻ có cuốc thì đào lỗ lớn, đào chi chít khắp nơi những
Copyright: Tài liệu đại học ©