ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ HỒNG NHUNG
SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA MỘT SỐ THỂ
VĂN XUÔI QUỐC NGỮ TRÊN NAM PHONG TẠP CHÍ LUẬN VĂN THẠC SĨ
Mã số: 5 04 33
Người hướng dẫn: PGS.TS. Trần Ngọc Vương
HÀ NỘI - 2004
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 1
ĐẠI HOÁ VĂN HỌC. 73
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 2
3.1- "Truyện ngắn" viết bằng chữ quốc ngữ trên Nam Phong tạp chí -những biểu hiện nội dung và
nghệ thuật. 74
3.1.1- Vài nét về nguồn gốc và các quan niệm của nhà văn giai đoạn giao thời (1900 - 1930) về
truyện ngắn. 75
3.1.2. Những biểu hiện về nội dung và nghệ thuật của "truyện ngắn" Nam Phong. 79
3.1.3. Những đóng góp của "truyện ngắn" trên tạp chí Nam Phong cho quá trình hiện đại hoá văn
học Việt Nam. 101
3.2- "Ký" Nam Phong - những biểu hiện nội dung và hình thức. 109
3.2.1- Vài nét về nguồn gốc và những quan điểm của các tác giả đương thời 109
về thể "ký". 109
3.2.2- Vài nét về nội dung và nghệ thuật của "ký" Nam Phong. 112
3.2.3. Những đóng góp của "ký" trên Nam Phong cho quá trình hiện đại hoá văn học. 139
3.3- Tiểu kết. 143
C. KẾT LUẬN 144
PHỤ LỤC 148
lớn" của nền văn học Cổ đại Hy-La. Còn ở phương Đông, đó là sự đổi thay của
nền văn học từ phạm trù trung đại sang hiện đại, thể hiện rõ nét nhất ở quá trình
dịch chuyển của các thể loại từ vùng ngoại biên vào vùng trung tâm. Những thể
loại trong nền văn học cổ, trung đại vốn bị coi thường, bị xem là "ngoại thư, thạp
thuyết" thì đến một thời điểm nhất định, trước những tác động của hoàn cảnh lịch
sử đã tự vận động để trở thành những thể loại chủ chốt của nền văn học mới. Một
sự đổi thay ở qui mô như vậy cũng đã diễn ra trong lịch sử văn học Việt Nam,
trong khoảng thời gian cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Vào thế kỷ XVIII, trong bài Tựa tập thơ Tinh xà kỷ hành, Ngô Thì Nhậm viết:
"( ) Nước Việt ta lấy văn hiến giữ nước, thơ ca thai ngén từ đời Lý, thịnh vượng
ở đời Trần, dấy lên rầm rộ vào đời Hồng Đức, đời Lê. Một bộ Toàn Việt thi lục,
xét về cổ thể thì không nhừng thi ca đời Hán, đời Tấn. Xét về cận thể thì không
nhường thi ca các đời Đường, Tống, Nguyên, Minh nhả ngọc, phun châu, thật
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 2
đáng gọi là một nước thơ" [41, 76]. Những lời ca ngợi đó đủ để nói lên bề dày của
văn học truyền thống, đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò của thơ ca trong nền văn
học quá khứ. Cho đến hết thế kỷ XIX, Việt Nam đã có hơn 900 năm phát triển
văn học - một nền văn học mang tính khu vực, sáng tác bằng chữ Hán và chữ
Nôm, chịu ảnh hưởng sâu sắc của các thể loại văn học Trung Quốc, với thơ ca
nằm ở vị trí trung tâm. Sang đầu thế kỷ XX, trên tiến trình văn học dân tộc diễn ra
một quá trình chuyển đổi loại hình, phá vỡ những ranh giới khu vực, đón nhận
những nguồn ảnh hưởng khác, từng bước hoà nhập vào quĩ đạo văn học toàn cầu.
Trên cơ sở đó, diễn ra song song sự phân giải cấu trúc nền văn học Hán Nôm
trung đại và tái cấu trúc một nền văn học mới, viết bằng chữ quốc ngữ, theo định
hướng cận hiện đại hoá. Thơ tuy vẫn phát triển với một đội ngũ sáng tác đông đảo
nhưng càng về sau thì vai trò độc tôn của nó càng giảm. Thơ rất gần với văn xuôi,
thể thơ tự do phát triển, ngôn từ không bị gò ép bởi niêm luật mà trở nên phóng
đó trở nên là "chủ chốt, quan trọng, không thể thiếu" trong một giai đoạn của một
nền văn học cụ thể, chúng đã phải kinh qua một quá trình lâu dài phát sinh, phát
triển, bị kiểm nghiệm, bị thử thách và phải tự chứng tỏ "quyền tồn tại" của bản
thân. Các thể loại văn học Việt cũng không nằm ngoài qui luật đó. Vì vậy, khi tìm
hiểu một thể loại nào đó và muốn khẳng định vị trí của nó trong một nền văn học
cần thiết phải hiểu rõ được qui luật vận động, phát triển này.
Hơn thế, sự phát triển rực rỡ của văn xuôi viết bằng chữ quốc ngữ và sự
"
định
hình", phát triển của hàng loạt
"
thể loại mới" được du nhập từ phương Tây hoặc
cách tân từ những thể loại của văn học truyền thống ở thời kỳ hiện đại không chỉ
là sự tự thân mà phải có một xuất phát điểm. Xuất phát điểm cho sự khởi đầu mới
này là ở những năm đầu thế kỉ XX và được thể hiện khá rõ trên những tờ báo, tạp
chí đầu tiên của nền báo chí Việt Nam.
Xét trong lịch sử báo chí thì Nam Phong không phải là là tờ tạp chí ra đời đầu
tiên, nhưng nó lại có vai trò nhiều mặt trong đời sống tinh thần của xã hội Việt
Nam trong vài chục năm đầu thế kỉ XX. Xét về quy mô, dung lượng, mức độ sâu
rộng của kiến thức phản ánh thì không có tạp chí nào đầu thế kỷ XX có thể so
sánh với nó.Tuy mang tính bách khoa như vậy nhưng Nam Phong vẫn giành phần
trang trọng nhất, lớn nhất cho văn học như: du ký, du hành, tiểu thuyết, tản văn,
truyện ngắn, thơ ca, lý luận phê bình… Với lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn
giao thời, dù muốn dù không Nam Phong đã để lại những dấu ấn đáng kể. Nghiên
cứu văn học Việt Nam giai đoạn giao thời không thể bỏ qua Nam Phong tạp chí.
Những sáng tác được đăng tải trên Nam Phong thể hiện một đời sống thể loại hết
sức phong phú, đặc biệt là "truyện ngắn" và "ký". Hai thể loại này không chỉ làm
nên nét đặc trưng riêng cho Nam Phong mà còn góp phần đắc lực vào quá trình
hiện đại hoá văn học Việt Nam. Đây là điều người viết đặc biệt quan tâm và đã
chọn các sáng tác trên Nam Phong cho đề tài của mình.
học sử là rất rộng lớn.Vì đối tượng nghiên cứu là các sáng tác của văn học quá
khứ, lại trên một tờ tạp chí do Pháp bảo trợ, nên yêu cầu đặt ra cho người nghiên
cứu là phải sưu tầm và khảo tra đầy đủ ở mức có thể các sáng tác, bài viết thuộc
hai thể "truyện ngắn" và "ký" đăng trên tạp chí này, đồng thời đặt chúng trong
dòng chảy văn học, trong sự so sánh với các bộ phận sáng tác khác trên một số
báo, tạp chí đương thời. Công việc đó cho phép tái hiện lại đời sống của hai "thể
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 5
loại nhỏ" này trong một thời kỳ lịch sử phức tạp, trên một tờ tạp chí có nhiều "vấn
đề" với tất cả tính đa dạng, nhiều vẻ của chúng .
- Không chỉ dừng lại ở đó, mục đích chính mà luận văn này muốn đạt tới chính là
việc tìm ra hướng vận động của "truyện ngắn" và "ký" từ truyền thống đến hiện
đại, từ phương Tây sang Việt Nam, đồng thời chỉ ra được những đóng góp của hai
thể loại này cho quá trình hiện đại hoá văn học Việt Nam.
Đạt được mục đích đó, luận văn của chúng tôi góp phần thúc đẩy tiếp một hướng
nghiên cứu mới - nghiên cứu loại hình học thể loại (ở đây là "thể loại nhỏ "). Luận
văn này sẽ phục vụ trực tiếp công việc tìm hiểu và giảng dạy văn học Việt Nam
(đặc biệt là mảng văn chương trên báo chí đầu thế kỷ XX) ở các cấp đại học, cao
đẳng và phổ thông trung học. Nó có thể được sử dụng làm tư liệu tham khảo cho
giáo viên, sinh viên, học sinh ở các cấp học này.
3.Tình hình nghiên cứu - những nguồn tư liệu .
Lấy đối tượng nghiên cứu là "truyện ngắn "và "ký" viết bằng chữ quốc ngữ
trên Nam Phong tạp chí, nguồn tư liệu chính của luận văn này là toàn bộ các
"truyện ngắn"(đoản thiên tiểu thuyết…) và các bài "ký" được Nam Phong giới
thiệu trong suốt 17 năm tồn tại với 210 số báo .
Đồng thời, để phục vụ tốt cho việc viết luận văn, chúng tôi còn tham khảo một số
báo, tạp chí cùng thời hay gần gũi về thời điểm xuất hiện và tồn tại với Nam
Phong như: Đông Dương tạp chí, Hữu Thanh tạp chí nhằm mục đích so sánh các
yếu của Nghiêm Toản, Việt Nam văn học sử giản ước tân biên của Phạm Thế
Ngũ, Lược sử văn học Việt Nam của Thế Phong, các bộ Lược thảo lịch sử văn học
Việt Nam của nhóm Lê Quý Đôn, các giáo trình lịch sử văn học Việt Nam của
trường Đại học Sư phạm và Đại học Quốc gia Hà Nội… Bên cạnh những công
trình lịch sử văn học trên còn có những chuyên luận về văn học giai đoạn giao
thời nói chung và một số vấn đề của văn chương trên Nam Phong nói riêng như
cuốn Chủ đích Nam Phong của Nguyễn Văn Trung, Truyện ngắn Nam Phong của
Lại Văn Hùng, Phê bình và cảo luận của Thiếu Sơn, Bảng lược đồ văn học Việt
Nam của Thanh Lãng, Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời của Trần Đình
Hượu- Lê Chí Dũng, Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan hay một số bài báo, bài
nghiên cứu trên các tạp chí chuyên ngành.
Đối chiếu những công trình nói trên có thể cho phép hình dung khá đầy đủ về
thực tế văn học đương thời và phần nào bộ phận văn chương nghệ thuật trên Nam
Phong tạp chí . Tuy nhiên, hạn chế chính là phần lớn những công trình đó đều
được trình bày theo lối khảo tả hoặc dùng nhận thức cảm tính chủ quan bình
giảng, diễn dịch từng tác phẩm văn học. Một số công trình có cách tiếp cận khách
quan và khoa học hơn cả như Bảng lược đồ văn học Việt Nam và Việt Nam văn
học sử giản ước tân biên, thế nhưng, đúng như tên gọi chúng chỉ là những "bảng
lược đồ", những cuốn" văn học sử giản ước" nghĩa là chúng chỉ mang tính tổng
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 7
quan về văn học sử. Cuốn Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan là một công trình
nghiên cứu, phê bình tác giả- tác phẩm, 79 nhà văn tiêu biểu tham gia sáng tác
văn học quốc ngữ giai đoạn từ cuối thế kỉ XIX đến đầu những năm bốn mươi đã
được Vũ Ngọc Phan giới thiệu, trong đó có tới 7 tác giả của Nam Phong. Ông đã
đưa ra những nhận xét khá sắc sảo về lối viết ký của Phạm Quỳnh, những truyện
ngắn của Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học, các trang văn của Đông Hồ… Tuy
nhiên, các nhận xét, đánh giá của Vũ Ngọc Phan còn mang nặng tính chủ quan,
trình cách tân của thể truyện, ký truyền thống. Đây là những chỉ dẫn khái quát
giúp chúng tôi tìm ra hướng khảo sát quá trình "định hình" và phát triển hai "thể
loại nhỏ" của văn xuôi quốc ngữ trên Nam Phong tạp chí.
4. Phương pháp nhiên cứu.
Khảo sát sự "định hình" và phát triển của thể "truyện ngắn" và "ký" trên
một tờ tạp chí của giai đoạn đầu thế kỷ XX, chúng tôi xác định tính chất của luận
văn là một nghiên cứu văn học sử. Khái niệm "văn học sử " mà chúng tôi sử dụng
ở đây được hiểu như là việc định vị và giải thích sáng tác văn học trong một tập
hợp xác định những ảnh hưởng quy định về lịch sử, xã hội,tư tưởng, văn hoá.
Hiển nhiên chúng tôi còn xác định tính chất của công trình là một nghiên cứu loại
hình học thể loại, nghĩa là tập trung vào việc khảo sát phương diện hình thức thể
loại của văn xuôi nghệ thuật (cụ thể là hai "thể loại nhỏ" truyện ngắn và ký).
Trước hết, bằng những kiến thức về lý luận thể loại và kiến thức văn học sử
chúng tôi tiến hành giới thuyết nhằm đưa ra một cách hiểu nhất định về "thể loại
nhỏ ", sau đó chúng tôi định vị sự phát triển của các "thể loại nhỏ" trong bối cảnh
lịch sử đương thời, đồng thời tìm ra những tiền đề cho sự phát triển ấy. Trong đó
chúng tôi đặc biệt chú ý đến việc đi tìm quan niệm về thể loại của nhà văn đương
thời.
Sau phần giới thuyết chung về vấn đề thể loại và định vị vị trí của các "thể loại
nhỏ" trong bối cảnh lịch sử - văn hoá, trong suy nghĩ, nhận thức của nhà văn,
chúng tôi tiến hành khảo sát một cách sơ lược bộ phận sáng tác bằng văn xuôi
quốc ngữ trên tạp chí Nam Phong trong hoàn cảnh tồn tại, phát triển hết sức phức
tạp của tờ tạp chí này. Về cơ bản, công việc được tiến hành theo phương pháp
thực chứng, khảo tra.
Vẫn bằng phương pháp thực chứng, khảo tra đồng thời kết hợp cả phương pháp
thống kê, phân loại; phương pháp phân tích, tổng hợp… chúng tôi đã mô tả lại
quá trình "định hình" và phát triển của hai thể "truyện ngắn" và "ký" trên tạp chí
Nam Phong.Sau đó chúng tôi tiến hành so sánh với những tác phẩm của các tác
giả khác cùng thời với những tác giả của Nam Phong để rút ra những nhận định
về vai trò, vị trí của truyện ngắn và ký Nam Phong trong toàn bộ tiến trình văn
khăn cho các nhà nghiên cứu bởi tính "không tuỵêt đối thống nhất về tên gọi và
quan niệm trong các nền văn học khác nhau, cũng như trong các giai đoạn lịch sử
khác nhau của nền văn học" [20,13]. Chính vì vậy để đưa ra một khái niệm "thể
loại nhỏ" là điều không dễ dàng, nhất là trong điều kiện chưa có một sách lý luận
nào trong và ngoài nước đề cập một cách trực tiếp, hay có một định nghĩa rõ ràng
vấn đề này. Tuy nhiên, việc xác định thế nào là "thể loại nhỏ" cùng với nội hàm
của nó là cần thiết để làm cơ sở cho việc thống kê, phân loại và phân tích, đánh
giá các sáng tác văn học, từ đó giúp hình dung được phần nào lịch sử phát triển
của nền văn học dân tộc.
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 10
Trong lịch sử hình thành và phát triển của nền văn học toàn nhân loại, đã
xuất hiện nhiều quan điểm thể loại khác nhau và cũng tồn tại nhiều cách phân
định thứ bậc cho từng thể loại, dựa trên những tiêu chí nhất định. Tuy vậy, nhìn
một cách khái quát thì hai nền văn học phương Đông và phương Tây đã có những
mối tương đồng trong việc phân chia thứ bậc cho của thể loại.Từ đầu thế kỷ XX,
những nhà nghiên cứu lịch sử ngữ văn theo chủ nghĩa hình thức (formalisme)
Nga, đã phát hiện ra quy luật về sự "phong thánh cho các thể loại nhỏ", về quá
trình dịch chuyển những thể loại từ vùng ngoại biên vào vùng trung tâm của nền
văn học. Quy luật đó hoàn toàn chính xác khi áp dụng vào việc tìm hiểu số phận
lịch sử của văn xuôi nghệ thuật Tây Âu. Sự hình thành nên cơ cấu thể loại của
văn xuôi nghệ thuật phương Tây chính là sản phẩm của hai quá trình diễn ra song
song: quá trình tích tụ những thể loại văn xuôi tự sự từ những bộ phận ngoại vi
của nền văn học Cổ đại và Trung cổ, đồng thời với sự chi tiết hoá, phân hoá các
thể văn xuôi tự sự. Trong Thi học của Arixtốt, công trình nghiên cứu văn học và
mỹ học đầu tiên của phương Tây, hoàn toàn không có chỗ cho văn xuôi nghệ
thuật. Nếu như ở Trung Hoa, nghĩa cổ xưa nhất của "tiểu thuyết" (bao hàm cả
toàn bộ văn xuôi tự sự) luôn được hiểu trong thế đối lập với kinh sách chính
hoá" như: sử thi, anh hùng ca (theo quan điểm của M.Bakhtine). Phải tới thế kỷ
XIX thì toàn bộ cơ cấu thể loại của văn xuôi nghệ thuật Tây Âu mới thực sự định
hình với thể "tiểu thuyết" ở vị trí trung tâm, thống trị toàn bộ nền văn xuôi nghệ
thuật, cuốn vào nó và "tiểu thuyết hoá" (từ dùng của Bakhtine) những thể tự sự
khác.
Những gì đề cập trên đây cho thấy, trong lịch sử văn học phương Tây (thời Cổ
đại và Trung cổ) đã tồn tại sự phân chia thứ bậc trong hệ thống thể loại, hầu hết
các thể loại văn xuôi nghệ thuật đều bị xếp bên lề nền văn học, bị coi là thứ văn
"nôm na, tầm thường" (prosaique), đối lập với các "thể loại lớn", chứa đầy màu
sắc tôn giáo linh thiêng, phục vụ lễ nghi (các tác phẩm thơ ca, các bản anh hùng
ca đồ sộ ). Chỉ đến thế kỷ XIX, những thể loại nằm ở vùng ngoại vi, giữ thân
phận nhỏ bé, "thấp kém" mới thực sự được tôn vinh, được "phong thánh" và trở
thành khuôn mẫu chung cho toàn thế giới.
Không chỉ ở phương Tây mới tồn tại quan niệm và ý thức phân chia
thứ bậc các thể loại văn học mà ở phương Đông, với tâm điểm là Trung
Hoa, sự phân chia thứ bậc thể loại văn học được thể hiện rất rõ và tồn tại dai
dẳng qua nhiều thế kỷ.
Như đã đề cập đến ở trên, một thời kỳ rất dài ở Trung Hoa, "tiểu thuyết"
(bao gồm toàn bộ văn xuôi tự sự) theo nghĩa cổ xưa nhất, là thứ văn tầm thường
mà phàm là người quân tử không ai dùng. Nó đối lập với kinh nghĩa, văn sách.
Nằm ở vị trí trung tâm được coi là thứ văn cao quý, thiêng liêng, chính thống là
hình thức văn chương khoa cử (kinh nghĩa, văn sách), văn nghị luận (luận), các
công văn hành chính (cáo, chế, biểu, tấu, sớ, hịch, dụ ) và văn chép sử. Những
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 12
thể loại văn chương này đều được viết bằng văn biền ngẫu, theo lối tứ lục hoặc
bát cổ (ngoại trừ văn chép sử). Nhiều nhà nghiên cứu gọi các thể loại văn học này
bằng cái tên "văn học chức năng". Tiêu chí phân loại những thể loại này đều dựa
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 13
nào thoát khỏi ảnh hưởng của những thể loại "văn học chức năng" và mang đậm
màu sắc nghệ thuật.
Ở những thế kỷ tiếp theo của văn học Trung đại (XVII, XVIII, XIX), mặc
dù trong quan niệm và thực tiễn sáng tác, những thể loại lớn, mang tính chức
năng vẫn nằm ở vị trí trung tâm của nền văn học, vẫn được coi là thứ văn chương
đích thực, nhưng cũng đã hình thành một vài nhóm thể loại không phục vụ chức
năng hành chính. Những nhóm thể loại hiển nhiên không được coi trọng và cũng
không cao quý như các thể loại văn chương chính thống, nó chấp nhận một thân
phận thấp kém, nhỏ bé hơn. Khởi đầu là những tác phẩm "ký" và "chí" mà thực
chất là những tiểu thuyết chương hồi về đề tài lịch sử, có nguồn gốc từ truyền
thuyết, thần thoại, thần tích của văn hoá dân gian như: Hoàng lê nhất thống chí,
Việt Nam khai quốc chí truyện, Hoan Châu ký Đến thế kỷ XVIII, chịu ảnh
hưởng từ văn học Trung Quốc (chẳng hạn Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu),
truyện "chí quái", "chí dị" phát triển thành truyền kỳ với tác phẩm tiêu biểu
Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ. Hay trước đó (?) là Thánh Tông di thảo mà
vấn đề niên đại lẫn tác giả hiện còn làm giới nghiên cứu băn khoăn. Cùng với
truyền kỳ, một hình thức văn xuôi nghệ thuật khác cũng khá phổ biến trong giai
đoạn thế kỷ XVII, XVIII là các thể loại tuỳ bút, bút ký: Vũ trung tuỳ bút, Tang
thương ngẫu lục, Đào hoa mộng ký Đây là nhóm thể loại đặc biệt phức tạp, vừa
có sự giao thoa với các loại "chí dị", "truyền kỳ" ở loại truyện ghi chép tiểu sử, sự
việc khác thường, vừa mang dáng dấp những bài bút ký ghi chép thế sự, phong
cảnh, phong tục xen lẫn triết lý, ký ngụ tâm sự của tác giả (Vũ trung tuỳ bút,
Thượng kinh ký sự, Công dư tiệp ký ) Thể loại này có ảnh hưởng không nhỏ đến
các sáng tác ở thời kỳ cận, hiện đại, mà đặc biệt là những bài ký trên báo chí đầu
thế kỷ XX.
Có thể nói, mặc dù không được quan tâm, chú trọng nhiều, những bộ
"văn học chức năng" phục vụ công việc hành chính, lễ nghi, được coi là những
thể loại chính thống, cao quý Sự phân chia thứ bậc (cao - thấp, lớn - nhỏ) trong
hệ thống thể loại văn học đã xuất hiện từ rất lâu và không chỉ riêng cho một nền
văn học nào mà là chung cho tất cả các nền văn học. Tức là, nền văn học của mỗi
dân tộc, ở mức độ khác nhau, trong một giai đoạn lịch sử nào đó cũng đã từng tồn
tại những nhóm "thể loại nhỏ", giữ nhiệm vụ làm nền cho các thể loại nòng cốt,
tạo nên bức tranh đa dạng về thể loại cho nền văn học ấy.
Có một điểm đáng chú ý là hầu hết các "thể loại nhỏ" (ở cả phương Đông
và phương Tây) đều thuộc bộ phận văn xuôi tự sự. Ở phương Tây là các loại
truyện diễu nhại, truyện ngụ ngôn, tiểu thuyết, ký, kịch , với thể loại "tiểu
thuyết" giữ vị trí chủ chốt, quy tụ xung quanh nó các thể loại "nhỏ bé" khác. Còn
ở phương Đông (Trung Quốc và Việt Nam) là các thể truyền kỳ, chí quái, ký sự,
tuỳ bút, tiểu thuyết chương hồi ,thậm chí, bao gồm cả những sáng tác "văn
chương mang tính trước thuật" là văn biên khảo.
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 15
Việc coi những thể loại này là "thể loại nhỏ" không chỉ bởi chúng có một
thân phận thấp kém, nhỏ bé trong nền văn học (cổ, trung đại), mà còn bởi về mặt
dung lượng, chúng cũng thực sự bé nhỏ. Ta có thể dễ dàng nhận thấy, phần lớn
các tác phẩm văn xuôi "thể loại nhỏ" đều có dung lượng nhỏ (ngoại trừ tiểu
thuyết), so với "sử thi" hay "anh hùng ca" thì chẳng thấm vào đâu. Hầu hết các
bài ký, tuỳ bút, các câu truyện ngụ ngôn, chí quái, truyền kỳ đều dài không quá
chục trang sách. Càng về sau, dung lượng của các thể loại này càng có xu hướng
ngắn gọn, cô đọng hơn (truyện ngắn, ký, tản văn nghệ thuật )
Nằm ở vùng ngoại vi của nền văn học trong suốt một thời gian dài, chịu sự
"hắt hủi, ghẻ lạnh" nhưng những "thể loại nhỏ" này không phải không có
những đóng góp cho kho tàng văn học nhân loại, thậm chí nhiều tác phẩm có
giá trị, được lưu truyền muôn đời lại thuộc bộ phận sáng tác này.
xu thế chung của thời đại, thị hiếu của độc giả nhưng yếu tố quyết định
nhiều nhất đến các sáng tác của nhà văn, của nghệ sĩ là quan niệm của họ về
cuộc sống, về văn chương. Chính những quan niệm văn chương của các tác
giả đã quy định nội dung, tính chất và hình thức thể loại của các tác phẩm
văn học. Hiển nhiên, ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, có những quan niệm
về văn chương khác nhau.
Ở Việt Nam, quan niệm "văn dĩ tải đạo", "thi dĩ ngôn chí" đã từng tồn tại
trong lịch sử văn học suốt chín thế kỷ, trở thành một thứ khuôn mẫu bất biến và
ảnh hưởng tới toàn bộ nội dung, tính chất cũng như đời sống thể loại của văn học
trung đại Việt Nam. Nguyễn Văn Siêu - một tác gia văn học có tiếng cuối thời
trung đại từng khẳng định: "Văn với đạo tuy tên gọi khác nhau nhưng thực ra văn
vẫn do đạo mà ra". Lê Quý Đôn - nhà văn hoá lớn thế kỷ XVIII cũng cho rằng:
"Vô luận cổ văn hay kim văn, tuy thể loại và cấu tạo có khác nhau nhưng đại để
đều có nội dung là đạo. Có nội dung ấy thì văn chương phát đạt, không thì loạn"
(dẫn theo [41,237]. Khi nhận xét về văn chương, Nguyễn Tư Giản đã phát biểu:
"Văn của thánh nhân là để chở đạo, văn của văn nhân là để luận đạo. Cho nên bàn
về văn của thánh nhân như sự trong sáng, tinh tế của Chu Dịch, sự thông thoát,
chí lý của Thượng Thư, sự uyển chuyển, trung hậu của Kinh thi. Bàn về Văn của
văn nhân có văn nghĩa lý, văn chính sự, có văn từ chương, mà cốt yếu là ở thần, ở
khí, ở thế, ở cách " (Trích trong Thạch Nông toàn tập, [41,169]). Những quan
niệm của cha ông ta về văn chương cho thấy họ không chú trọng đến bản thân
văn chương nghệ thuật mà chú trọng trước hết đến đạo lý. Loại văn nào nói đến
đạo lý, phục vụ cho sự nghiệp, nói được chí hướng của con người thì là loại văn
cao quý của các bậc "thánh nhân", "văn nhân". Ngược lại, loại văn nào không
"chở đạo", "luận đạo", không đạt được mục đích "giáo huấn", "nói chí hướng"
đều bị coi là thứ văn tầm thường, phàm là người quân tử không ai dùng Những
quan niệm văn chương ấy một thời thống trị văn đàn, là nguyên nhân trực tiếp
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung
XVII, XVIII, XIX thì người xưa không coi trọng, không cho đó là văn chương
chính đạo.
Có thể nói, tư tưởng Nho giáo cùng với chế độ khoa cử du nhập từ Trung
Quốc vào Việt Nam và tồn tại nhiều thế kỷ trên đất Việt đã có ảnh hưởng tiêu cực
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 18
tới nền văn học nói chung, tới đời sống các thể loại văn học nói riêng. Chúng đã
quy định các quan niệm sáng tác của nhà văn, đã biến các thể loại văn chương
thành những khuôn khổ nghệ thuật khô cứng, công thức, đầy tinh thần bảo thủ.
Cũng chính hệ tư tưởng Nho giáo cùng với chế độ khoa cử đã gián tiếp tạo nên sự
phân chia thứ bậc cao - thấp, lớn - nhỏ trong hệ thống thể loại văn học thời
trung đại, bởi các tư tưởng, quan niệm văn chương "chính đạo" và "phi chính
đạo" đã ăn sâu trong nhận thức của người xưa. Cũng may, văn học trung đại Việt
Nam còn có thứ văn chương "phi chính đạo" ấy để lưu lại cho đời sau, dẫu rằng,
các nhà Nho vẫn nghĩ tuyệt tác của mình viết ra là ít giá trị vì "phi chính đạo", là
chỉ có tác dụng "Mua vui cũng được một vài trống canh" như Nguyễn Du nói về
Truyện Kiều của mình mà thôi.
Bên cạnh các tác nhân chính là tư tưởng Nho giáo và chế độ khoa cử,
gây ảnh hưởng trực tiếp đến quan niệm về văn chương, về thể loại và quá
trình sáng tác của các nhà Nho, làm hình thành trong văn học hai thể loại
văn chương "chính đạo" và "phi chính đạo", sự phân chia thứ bậc của thể
loại văn học trung đại còn do một nguyên nhân khác, nó xuất phát từ chính
suy nghĩ tự thân của các nhà Nho về việc sáng tác văn chương, từ nhận thức
của họ về tầm quan trọng của các thể loại văn học.
Trong thế kỷ XVIII, khi viết tựa cho một tập thơ của Phan Huy Ích, Ngô
Thời Nhậm đã thốt lên những lời đầy tự hào về thơ ca Việt Nam cho đến thời
điểm đó "về cổ thể thì không thua thơ ca đời Hán, đời Tần, về cận thể thì không
nhường các đời Đường, Tống, Nguyên, Minh, nhả ngọc, phun châu, thật đáng
Hượu, trong một công trình nghiên cứu đã nhận xét: "Nền văn học truyền thống
của ta căn bản là một nền văn học văn vần. Văn xuôi cũng phải có nhạc điệu, tiết
tấu hoặc là viết theo thể biền ngẫu, hoặc là phải viết chen vào những đoạn văn
vần. Văn xuôi viết bằng tiếng nói thông tục không phát triển" [25,35 ]. Trước tình
trạng này, việc các thể loại văn xuôi nghệ thuật bị đẩy ra vùng ngoại biên, không
được quan tâm, cũng không mấy tác giả sử dụng trong sáng tác là điều dễ hiểu.
Đó là câu chuyện của hơn 9 thế kỷ hình thành và phát triển các thể loại văn
chương thời Trung đại, tưởng chừng câu chuyện ấy sẽ được tiếp tục ở giai đoạn
sau, nhưng mọi điều dường như lại vận động theo chiều ngược lại.
"Không một tác phẩm nào đạt tới sự tồn tại mà lại không có mối liên hệ hữu cơ
với những gì được sáng tạo trước đó" [35,35 ]. Ở Việt Nam, những di sản của quá
khứ vẫn không ngừng ràng buộc văn học hiện đại, nhưng rõ ràng trong văn xuôi
nghệ thuật giai đoạn giao thời (1900 - 1930) đã diễn ra một sự đột biến so với văn
chương truyền thống. Bước đột phá mang tính quyết định là việc dùng chữ quốc
ngữ (thay cho chữ Hán và chữ Nôm) để viết văn xuôi. Nó tạo ra khả năng phát
triển mạnh mẽ của những thể văn xuôi nghệ thuật. Cũng phải đến thời kỳ này,
chúng ta mới được chứng kiến sự chuyển dịch của các thể loại văn xuôi nghệ
thuật - các "thể loại nhỏ" từ vùng ngoại biên vào vùng trung tâm của nền văn
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hồng Nhung 20
học. Nhìn lại toàn bộ ba thập niên của giai đoạn giao thời, có thể khẳng định đó là
giai đoạn phát triển độc tôn của các thể loại văn xuôi nghệ thuật. Các thể loại "tự
sự cỡ nhỏ" này nhỏ bé trong con mắt người xưa nhưng không hề bé nhỏ trong con
mắt người thời nay, dẫu vẫn còn tồn tại đây đó những quan niệm bảo thủ về văn
học. Chúng vẫn là những "thể loại nhỏ" nhưng gần như chỉ là nhỏ về mặt hình
thức, mặt dung lượng phản ánh (đi sâu vào một lát cắt đời sống), bản thân chúng
có "sức chứa nội tại lớn lao". Chúng được nhìn nhận lại với những khả năng to
lớn với vận mệnh dân tộc, được gán cho những nghĩa vụ quan trọng trước quốc
hiện đại.
Tuy nhiên, trong quá trình "thực dân hoá" Việt Nam, người Pháp đã
trở thành một thứ "công cụ không tự giác" của lịch sử (từ dùng của Marx),
đặt tiền đề cho việc phá huỷ cơ cấu xã hội cũ và xây dựng một xã hội mới.
Hệ quả tất yếu là trên một cái nền truyền thống bản địa được bảo lưu rất
vững chãi ở nông thôn, những nhân tố, thiết chế xã hội hiện đại và một
phương thức sống mới đã manh nha xung quanh các đô thị. Mặt khác, bắt
đầu từ những phong trào Duy Tân, Đông Kinh nghĩa thục dấy lên vào các
năm 1905 - 1907, người Việt Nam đã có những ý thức đầu tiên về nhu cầu
đổi mới cơ thể xã hội của mình và từ đó, trong tất cả những phong trào phản
kháng, giải phóng dân tộc, nhu cầu độc lập không thể tách rời khỏi nhu cầu
hiện đại hoá. Tất nhiên, quá trình cận hiện đại hoá xã hội Việt Nam không
thể tránh khỏi những mặt dang dở, thiếu triệt để, thiếu hoàn thiện bởi nó
được tiến hành trong những điều kiện lịch sử bất bình thường, từ một xuất
phát điểm chưa phát triển đến mức tự phủ định, cũng như sự chi phối của
chủ nghĩa thực dân kiểu cũ mà người Pháp áp dụng ở Đông Dương.
Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử văn học đã chứng minh, đô thị chính là
một trong những tiền đề cho sự ra đời văn học hiện đại. Đây là nơi tích tụ và
phản ánh những chuyển biến của xã hội Việt Nam trong quá trình hiện đại
hoá. Đô thị là cửa ngõ giao lưu văn hoá giữa Việt Nam và thế giới, là nơi mà
những ảnh hưởng từ phương Tây thể hiện sâu sắc nhất. Đồng thời, đây cũng
là nơi bộc lộ những mâu thuẫn của xã hội Việt Nam trên con đường chuyển
từ đời sống làng xã sang đời sống đô thị. Tại các đô thị "mới" này, xuất hiện
những tầng lớp xã hội mới chưa từng có trong các đô thị truyền thống. Một
phức thể đa dạng dân cư thuộc những thành phần xã hội khác nhau: viên
chức, công chức, quan chức, nhà thầu khoán phục vụ chính quyền thực dân,
tầng lớp dân nghèo thành thị hình thành từ quá trình bần cùng hoá nông
thôn, tầng lớp trung lưu hành nghề tự do và những nhà tư sản dân tộc đã
được tập hợp lại trong các đô thị. Một lối sống tư sản hoá tràn lan khắp các
ngõ ngách của đô thị Trong môi trường ấy, các tầng lớp và giai cấp xã hội
chương có thể trở thành một nghề để kiếm sống. Hơn nữa, cuộc sống đô thị
với tất cả những phức tạp cũng tác động không nhỏ tới nhà văn. Với một
trình độ học vấn ít nhiều đã được Âu hoá, đã có những khái niệm, những
hình dung nhất định về văn học phương Tây, trước những nhu cầu đổi mới
của công chúng và trước một thực tại đời sống mới, việc các nhà văn dấn
thân vào những thể nghiệm văn học đi ra ngoài khuôn khổ truyền thống là
điều tất yếu.
Có thể nói, môi trường đô thị, đời sống đô thị giai đoạn giao thời
(1900 - 1930) với những biến đổi khác trước, là nơi tập trung những tầng
Copyright: Tài liệu đại học ©