ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ THU THỦY
PHONG CÁCH THƠ LƯU QUANG VŨ LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
3.4.1. Đất nước 86
3.4.2. Mưa 88
3.4.3. Gió 91
3.4.4. Lửa 95 3.4.5. Các loài hoa 97
PHẦN KẾT LUẬN 102
D. TÀI LIỆU THAM KHẢO 104
E. PHỤ LỤC 107 A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài.
1.1 Năm 2008 là dấu mốc kỉ niệm hai mƣơi năm ngày vợ chồng Lƣu
Quang Vũ, Xuân Quỳnh ra đi. Những cống hiến trong văn học nghệ thuật của
họ đã đƣợc nhà nƣớc ghi nhận bằng những giải thƣởng quí giá. Nhƣng sự ghi
nhận sâu sắc nhất về họ không phải là những giải thƣởng mà là dấu ấn ở trong
lòng khán giả, độc giả, những ngƣời đã từng xem kịch Lƣu Quang Vũ, đã từng
đọc văn, và yêu thơ của đôi vợ chồng tài hoa này.
1.2 Lƣu Quang Vũ mất đi, khi anh đang đứng trên đỉnh cao của lĩnh vực
sân khấu với tƣ cách nhà biên kịch. Nhƣng khi có một độ lùi thời gian nhất
định, ngƣời ta lại nhớ và nhắc nhiều đến một Lƣu Quang Vũ nhà thơ. Trong
đời tôi” (1989), Bầy ong trong đêm sâu (1993) và một số tập thơ đã tƣơng đối
hoàn chỉnh “Cuốn sách xếp lầm trang”, “Cỏ tóc tiên”. Mới đây, năm 2008,
cuốn “Di cảo Nhật kí – Thơ” cũng vừa ấn hành.
Theo thời gian, mỗi tác phẩm của Lƣu Quang Vũ ra đời kéo theo một sự
chú ý, không chỉ của bạn đọc mà của giới phê bình nói chung. Nhìn chung,
Lƣu Quang Vũ nhận đƣợc nhiều thiện cảm và kì vọng, sự động viên khích lệ
cũng rất nhiều.
Vũ Quần Phƣơng sau khi “Đọc thơ Lƣu Quang Vũ” thì đặc biệt chú ý
đến giọng thơ Lƣu Quang Vũ, khẳng định đó là “một giọng thơ rất đắm
đuối”, “đắm đuối là bản sắc cảm xúc của Lƣu Quang Vũ”[35,36]. Phạm Xuân
Nguyên gọi Lƣu Quang Vũ nhƣ một “tâm hồn trở gió”, phát hiện ra thơ của
Lƣu Quang Vũ “bao trùm là gió và tình yêu” [35,77], từng chặng đƣờng thơ
Lƣu Quang Vũ là từng cơn gió, từng đợt gió, và khám phá thơ Lƣu Quang Vũ
với một biểu tƣợng gió đầy gợi cảm, khẳng định đó là một môtip góp phần làm
nên phong cách thơ anh. Nguyễn Thị Minh Thái lại tìm đƣợc cảm giác “Đi
suốt chiều dài một đời thơ của Lƣu Quang Vũ, ta có cảm giác nhƣ vào một kho
báu. Ở những câu thơ ta nhặt vô tình nhất, cũng óng ánh một vẻ đẹp riêng…”
[35,95] và chỉ rõ thơ Lƣu Quang Vũ còn rất nhiều điều cần khám phá. Với
Huỳnh Nhƣ Phƣơng “Lƣu Quang Vũ thực sự là một nhà thơ của tuổi trẻ, một
tuổi trẻ luôn băn khoăn, dằn vặt, tra vấn về cuộc đời và tự tra vấn chính lòng
2
mình” [35,108]. Với Anh Ngọc, chỉ chiếm phân nửa trong tập “Hương cây -
Bếp lửa” cũng đủ để Lƣu Quang Vũ “có một vị trí vững vàng, bởi một hồn thơ
dào dạt, một tài thơ sắc sảo với vẻ hồn nhiên đến nhƣ là ngẫu hứng, với mạch
nguồn hình ảnh và từ ngữ đầy trực cảm và đột biến tuôn ra dƣờng nhƣ bất
tận”…[35,109]
“Lưu Quang Vũ thơ và đời” do Lƣu Khánh Thơ biên soạn đƣợc coi là
cuốn sách tổng hợp đầy đủ nhất về thơ Lƣu Quang Vũ. Những bài thơ tiêu
biểu nhất của Lƣu Quang Vũ đã đƣợc lƣu lại trong đó, cùng với nó là những
biên soạn, công bố một phần lớn những tác phẩm, cũng nhƣ bút tích của anh
trong toàn bộ khối lƣợng Di cảo đồ sộ. Tại cuốn sách này, có một phần lớn
thời lƣợng dành để đăng tải những trang nhật kí của Lƣu Quang Vũ của một
thời “hoa phƣợng” và những ngày tháng chuẩn bị “lên đƣờng”. Những trang
nhật kí khi đƣợc đăng tải trên báo Tuổi trẻ TPHCM đúng dịp những ngày cả
nƣớc kỉ niệm 20 ngày mất của Xuân Quỳnh, Lƣu Quang Vũ đã gây nên một
hiệu ứng đặc biệt trong cả nƣớc, nó vừa gợi lại cả hồi ức một thời kì đất nƣớc
“đau xót và hi vọng”, lại vừa tạo nên những xúc cảm lắng đọng khi tiếc nhớ về
hai con ngƣời tài hoa của nền nghệ thuật nƣớc nhà đã ra đi.
Đáng chú ý là 34 bài thơ “Những bông hoa không chết”, là phần thơ
viết trong khoảng 5 năm (1971 – 1975), một thời kì “gian khó, cô đơn đến
cùng cực” của Lƣu Quang Vũ mà ít ngƣời biết tới. Những bài thơ này khi ra
đời, bản thân nó đã tự tách thành một dòng riêng, không thực sự hợp với
những đòi hỏi của sách báo ngày đó nên không đƣợc in ấn, xuất bản. Chính
những bài thơ này, gợi mở một diện mạo thơ khác của Lƣu Quang Vũ, đắm
đuối, buồn đau, khốc liệt, một Lƣu Quang Vũ “tha thiết muốn vƣợt lên trên
nỗi mệt mỏi, hoài nghi để yêu thƣơng, để sống và viết”.
Cuốn sách cũng đã công bố những bài viết mới nhất về Lƣu Quang Vũ
trong chủ đề “Ngƣời trong cõi nhớ”, với những trang viết cảm động của Bùi
Vũ Minh, Anh Chi, Ngô Thảo. Đáng chú ý rất trong đó là bài viết của Anh Chi
“Lƣu Quang Vũ, mộng ƣớc, khổ đau và cái đẹp”, bài viết gợi nhiều những kỉ
niệm về cuộc đời Lƣu Quang Vũ, về những trang thơ hay, và có những nhận
định về thơ Lƣu Quang Vũ rất đáng chú ý. “Cá nhân tôi coi anh là một tài
năng khá đặc biệt của văn chƣơng Việt Nam nửa sau thế kỉ XX. Do cách anh
đi trên đƣờng đời, đƣờng thơ thật khác biệt so với bạn thơ cùng trang lứa,
cùng thời, nên anh là một số phận thơ khác biệt hẳn ra, có thể coi là cá
4
biệt”… “một giọng thơ dễ xâm chiếm lòng ngƣời”, một tiếng thơ có đủ “mộng
ƣớc, khổ đau và cái đẹp”, một “tứ thơ say đắm, nhiều nƣớc mắt và cũng thật
5
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tiến hành tham khảo thêm những tác phẩm
chƣa đƣợc công bố đầy đủ của Lƣu Quang Vũ.
+ Cuốn sách xếp lầm trang (chƣa in)
+ Cỏ tóc tiên (chƣa in)
4. Mục đích nghiên cứu
Qua việc thống kê, khảo sát, phân tích, luận văn hƣớng đến mục đích:
- Khẳng định Lƣu Quang Vũ là một cây bút thơ có phong cách, bản sắc
riêng biệt.
- Sự đóng góp của thơ Lƣu Quang Vũ trên tiến trình phát triển của thơ
ca Việt Nam thế kỉ XX.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu.
Chúng tôi chủ yếu sử dụng phƣơng pháp phân tích và tổng hợp trên cơ
sở những số liệu thống kê. Qua việc khảo sát các tập thơ của Lƣu Quang Vũ,
ngƣời viết sẽ đƣa đến những kết luận về những đặc điểm phong cách thơ Lƣu
Quang Vũ.
Phƣơng pháp so sánh cũng đƣợc sử dụng nhƣ một tấm gƣơng đối chiếu,
để thấy rõ nét sự tƣơng đồng và cá biệt của Lƣu Quang Vũ so với các nhà thơ
cùng thời. Nó cũng sẽ chỉ ra cho thấy sự vận động và phát triển của chính bản
thân hồn thơ Lƣu Quang Vũ.
cách là nguyên tắc xuyên suốt kiến trúc tác phẩm, khiến tác phẩm có tính
chỉnh thể, có giọng điệu và màu sắc thống nhất rõ rệt.
Nhƣ vậy, phong cách không phải là những đặc điểm lẻ tẻ, biểu hiện một
cách rời rạc, nó cần có tính thống nhất và bền vững của tất cả những đặc tính
sáng tạo của một nhà văn hoặc một thời đại. Sự hiển thị và là dấu hiệu nhận
7
biết của nó nằm chính trong những thủ pháp nghệ thuật, trong cách thức sử
dụng ngôn ngữ, xây dựng hình tƣợng, trong cả nhân sinh quan về cuộc sống,…
và tất cả cùng kết hợp nhuần nhuẫn trong một chỉnh thể thống nhất, nó sẽ tiêu
biểu cho từng chủ thể sáng tạo riêng biệt. Nhƣng nhìn một cách bao quát, nó
cũng sẽ góp phần tạo nên những nét riêng biệt của từng thời kì lịch sử.
Theo GS Phan Ngọc “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các
kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị
lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, hay một tác
giả” [25,22]
Đây cũng là một quan niệm rất thú vị và đầy đủ, bao quát về phong
cách. Sự quan trọng nằm trong hai mật mã “kiểu lựa chọn tiêu biểu” và “nhận
diện”. Phong cách của nhà văn nằm ở sự lựa chọn của nhà văn đó trƣớc một
vốn ngôn ngữ, một vốn chất liệu đời sống nhƣ nhau. Nhƣng cái khác biệt là
bản thân “cái tạng” của nhà văn ấy đã “lựa chọn” cách đi, cách viết, cách
sáng tạo nhƣ thế nào, để tạo nên sự độc đáo và khác biệt của mình. Đồng thời,
nỗ lực lao động nghệ thuật của nhà văn cũng góp phần tạo nên sự lựa chọn ấy,
bởi lẽ, một nhà nghệ thuật nghiêm túc sẽ phải luôn ý thức tìm tòi sự mới mẻ,
“khơi những nguồn chƣa ai khơi và sáng tạo những gì chƣa có”. Đôi khi, hiện
thực đời sống chỉ có vậy, nhƣng tái tạo nó trên trang viết, lại phụ thuộc ở cách
nhìn, cách thể hiện của ngƣời cầm bút.
Trong một mối quan hệ biện chứng, chính những “sự lựa chọn tiêu
biểu” ấy, đã hình thành nên những nét riêng biệt, những đặc điểm phong cách
mà ngƣời ta có thể soi rọi vào đó để phân biệt tác giả này với tác giả khác, thời
Trong đời sống văn học Việt Nam cũng nhƣ Phƣơng Tây, không thiếu
những trƣờng hợp mà phong cách không chỉ đƣợc nhận biết, mà còn có thể gọi
thành tên. Trong thời kì thơ Mới, Hoài Thanh đã “gọi tên” phong cách của các
nhà thơ vô cùng chuẩn mực “Tôi quyết rằng trong lịch sử thi ca Việt Nam
chƣa bao giờ có một thời đại phong phú nhƣ thời đại này. Chƣa bao giờ ngƣời
ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở nhƣ Thế Lữ, mơ màng
nhƣ Lƣu Trọng Lƣ, hùng tráng nhƣ Huy Thông, trong sáng nhƣ Nguyễn Nhƣợc
Pháp, ảo não nhƣ Huy Cận, quê mùa nhƣ Nguyễn Bính, kỳ dị nhƣ Chế Lan
Viên, và thiết tha rạo rực băn khoăn nhƣ Xuân Diệu”
Điều đó cũng thể hiện rằng, trong dàn hợp xƣớng chung của thơ Mới,
mỗi nhà thơ đều có một âm chủ riêng, một sự độc đáo và mới lạ. Khi một cây
9
bút có phong cách riêng, bản thân cây bút đó đã có một sự đóng góp đáng quí
vào tiến trình phát triển của văn học, bởi lẽ, chính phong cách đó, sự độc đáo
đó đã làm diện mạo nền văn học thay đổi, đa dạng, phong phú hơn, đồng thời,
nó cũng kích thích sự đổi mới và vận động của cả một thời kì văn học đó.
Và đúng nhƣ Đỗ Lai Thúy tổng kết “Nếu cái nhìn nghệ thuật chung của
cả dòng thơ nhƣ là một chuẩn, một phong cách chung cho cả “một thời đại
trong thi ca”, thì mỗi cái nhìn nghệ thuật riêng của mỗi thi nhân là một lệch
chuẩn. Và chính sự lệch chuẩn này tạo nên phong cách riêng của mỗi nhà thơ.
Chính ở nhận định này, đã cho thấy mối quan hệ biện chứng giữa phong
cách tác giả và phong cách thời đại.
1.1.2. Phong cách thời đại
Cũng giống nhƣ phong cách tác giả, có thể thấy rằng, không phải thời
đại nào cũng có phong cách. Tuy rằng, ở từng thời điểm, từng dấu mốc lịch sử,
những giai đoạn văn học có những đặc điểm khác nhau. Nhƣng nó chỉ trở
thành phong cách thời đại, khi thời đại đó tựu trung lại đƣợc những điểm độc
đáo và nổi bật mà ngƣời ta không tìm thấy ở thời đại khác. “Mỗi thời đại chỉ
tƣởng, màu sắc, xu hƣớng và sự vận động. Nhƣng cũng thấy một điều ngƣợc
lại, từ vai trò của ngƣời sáng tác, với ý thức về sự sáng tạo, chính họ đã làm
nên diện mạo của thời đại, với từng cá nhân là từng mảng màu, từng sự độc
đáo. Từ rất nhiều sự riêng biệt, họ vẫn tạo thành một nét chung thống nhất của
thời đại.
Cho đến nay, những công trình nghiên cứu về phong cách một tác giả,
phong cách một trào lƣu, phong cách một thời đại đã có những thành công rất
đáng ghi nhận. Cuốn “Thi pháp thơ Tố Hữu” của Trần Đình Sử đã cho ta
những hƣớng tiếp cận về phong cách thơ Tố Hữu rất thú vị. Và không thể
không kể đến cuốn “Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều”
của Giáo sƣ Phan Ngọc. Trong công trình này, Phan Ngọc đã đƣa ra cách tiếp
cận một phong cách một tác giả rất khoa học.
Thứ nhất: Xét tần số lặp đi lặp lại của một hiện tƣợng. Một hiện tƣợng
phải lặp đi lặp lại đến một tần số nhất định mới đƣợc chú ý. Đó là vì phong
cách là sự lặp đi lặp lại của những chùm những nét khu biệt.
Thứ hai: Sau khi rút ra mộ nét khu biệt, nét này sẽ đƣợc nghiên cứu
phân tích trên hai trục, là trục lịch sử và trục thời đại. Bởi lẽ, nhƣ một quá
11
trình biện chứng, phong cách các cá nhân sẽ tạo nên màu sắc, phong cách
chung của thời đại. Từ đó, phong cách thời đại lại để lại dấu ấn trực tiếp trên
phong cách cá nhân.
Từ đó, có thể thấy một mối quan hệ biện chứng, chính những phong
cách cá nhân đã làm nên phong cách thời đại, nhƣng ngƣợc lại, phong cách
thời đại cũng lại trao cho họ một nền tảng chung, một mẫu số chung để họ tự
tìm nên những biến số của mình. Sự tác động qua lại không ngừng giữa cá
nhân - thời đại đó chính là động lực của sự phát triển trong văn học.
1.1.3. Phong cách thể loại
Thể loại, bản thân nó cũng phải trải qua một quá trình ra đời, phát triển,
đạt đƣợc nhiều thành tựu. Là một thể loại văn học nằm trong phƣơng thức trữ
tình nhƣng bản chất thơ lại rất đa dạng, với nhiều biến đổi và màu sắc phong
phú. Thơ tác động đến ngƣời đọc vừa bằng sự nhận thức cuộc sống vừa bằng
khả năng gợi cảm sâu sắc, vừa trực tiếp tạo nên cảm xúc, vừa gián tiếp gợi
nên những liên tƣởng [8, 165]. Ngôn ngữ thơ là ngôn ngữ gợi cảm, giàu nhạc
điệu, biến hoá qua nhiều sắc thái bất ngờ…
Ở thể loại này, ở thời đại nào, cũng có những phong cách tác giả ghi
dấu, những lứa thế hệ kế tiếp nhau không ngừng. Chỉ riêng thế kỉ XX, khởi
điểm bằng phong trào Thơ Mới với Xuân Diệu, Huy Cận, Lƣu Trọng Lƣ, Hàn
Mặc Tử, Chế Lan Viên, Thế Lữ. Đến thời kì thơ ca kháng chiến chống Pháp
với Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Quang Dũng, Hồng Nguyên…, và sau này, lại
một lứa các nhà thơ chống Mỹ ra đời, hào sảng, tƣơi mới: Thu Bồn, Phạm Tiến
Duật, Bằng Việt, Nguyễn Duy, Hoàng Nhuận Cầm, và Lƣu Quang Vũ…
1.2. Lƣu Quang Vũ - Một phong cách thơ
Với những khái niệm giới thuyết ở trên, ngƣời viết chỉ muốn khẳng định
một điều: Trong thời kì thơ ca kháng chiến chống Mỹ đã có nhiều phong cách
thơ xuất hiện, trong đó Lƣu Quang Vũ là một gƣơng mặt tiêu biểu. Ngay cả
những năm sau này, dù những nhìn nhận về thơ Lƣu Quang Vũ có nhiều thái
cực ngƣợc chiều, nhƣng Lƣu Quang Vũ vẫn là một tiếng thơ có bản sắc rất
đậm nét, một phong cách thơ cần đƣợc ghi nhận.
13
Khi Lƣu Quang Vũ còn sống, chỉ có tập thơ duy nhất đƣợc in chung với
Bằng Việt là “Hương cây bếp lửa”. Những tập thơ sau này chỉ đƣợc in khi
Lƣu Quang Vũ đã qua đời, với sự nỗ lực của ngƣời thân và những bạn bè đồng
nghiệp tri ân. Song về tổng thể, so với những nhà thơ cùng lứa, cùng thời, Lƣu
Quang Vũ viết không ít, và lại càng không mờ nhạt, thậm chí đó là giọng thơ
hiếm thấy, không dễ dàng trộn lẫn.
Vũ hầu nhƣ chỉ có điệu buồn, ở cái thời mà ngƣời ta rạo rực tin tƣởng, Lƣu
Quang Vũ suy tƣ và chất vấn, ở cái thời ngƣời ta chỉ biết lao về phía trƣớc,
Lƣu Quang Vũ khựng ngƣời đứng lại. Và đó, là cái mà Lƣu Quang Vũ khác
ngƣời, hơn ngƣời.
Vƣơng Trí Nhần đã từng viết “Quả thật là đặt bên cạnh những bài thơ
đã biết, cả những bài thơ rất hay của thời chiến, thì những dòng thơ sau đây
có đƣợc vẻ độc đáo không gì thay thế đƣợc. Chúng – và những gì tƣơng tự nhƣ
chúng – là một phần cuộc đời ta, vì lí do nào đó, có lúc ta phải lảng tránh,
phải lãng quên, nhƣng không vì thế mà nên chối bỏ chúng mãi mãi! Với riêng
Lƣu Quang Vũ, nối tiếp vào những vần thơ rất mơ mộng, rất trong sáng của
anh trong Hƣơng cây, những vần thơ sau đây cho thấy một Lƣu Quang Vũ
khác, Vũ của dằn vặt, đau xót, lầm lỡ, cô đơn, mà cũng là Vũ của những tha
thiết muốn vƣợt lên trên mọi mệt mỏi, mọi hoài nghi để sống, để tồn tại…”. Và
nhà phê bình cũng thành thật mà nói rằng “Tôi còn nhớ rất rõ cái cảm tƣởng
nƣớc đôi dày vò bản thân mình khi nghe những bài thơ đó của Vũ: một mặt e
ngại, cảm thấy nó đi ngƣợc với tâm trạng chung, lạc quan chung nên không
cần ai bảo, đã thấy là không phải. Nhƣng mặt khác lại thích thú, cảm thấy ở
đó, có một phần vui buồn của mình nên tìm kiếm vụng trộm, tán thành vụng
trộm, thèm muốn trở lại với những dòng thơ đó, nhƣ thèm muốn nhìn thấy hình
ảnh của mình…”.
Thực ra, không chỉ riêng nhà phê bình văn học Vƣơng Trí Nhàn, mà có
rất nhiều ngƣời đã yêu, đã say thứ thơ ấy, nhƣng yêu, say mà vẫn sợ hãi, nên
chỉ yêu thích trong lòng, không biểu lộ, không ghi nhận, không dám đến gần.
Là một mảng màu có phần khác biệt trong diện mạo của cả thời kì thơ
ca kháng chiến chống Mỹ, nhƣng phải nói rằng, chính vì có mảng thơ nhƣ Lƣu
Quang Vũ, thì thời kì thơ ca kháng chiến chống Mỹ mới đủ tất cả những cung
bậc, những sắc thái. Và ở một khía cạnh nào đó, thơ Lƣu Quang Vũ mới thực
sự phản ánh đƣợc cái phần sâu kín nhất của cuộc sống và tâm hồn thời bấy
15
ngay cả Xuân Diệu, nhà thơ tình nồng nàn, sôi nổi, đắm đuối nhất cũng chủ
16
trƣơng “chân chân chân thật thật thật”. Thậm chí có những khi, ngƣời ta phải
thốt lên: Thơ cần phải mê hơn. Cho nên, dễ hiểu vì sao, giọng thơ đắm đuối
của Lƣu Quang Vũ dù có phần lạc điệu giữa dàn đồng ca chung vẫn đƣợc
nhiều ngƣời yêu mến, dẫu rằng yêu mến trong dè dặt, kín đáo và âm thầm.
“Đắm đuối” trở thành phong cách thơ Lƣu Quang Vũ. Trong lứa những
nhà thơ của cuộc kháng chiến chống Mỹ, Lƣu Quang Vũ không có đƣợc giọng
thơ sôi nổi nhƣ Phạm Tiến Duật, không giàu chất trí tuệ nhƣ Bằng Việt,
Nguyễn Duy nhƣng lại là một giọng thơ đắm đuối lạ lùng, thuộc nhiều phần
cái tạng bẩm sinh của nhà thơ hơn là sự cố công gọt giũa.
Từ cả phƣơng diện nội dung cũng nhƣ hình thức, với tất cả những gì để
lại, Lƣu Quang Vũ xứng đáng đứng vào hàng ngũ những nhà thơ chống Mỹ,
có những đóng góp thực sự vào tiến trình phát triển của lịch sử văn học Việt
Nam. Trong phong cách chung của thời đại, phong cách thơ Lƣu Quang Vũ là
sự cá biệt, có thể gọi là dị biệt, nhƣng chính sự dị biệt đó, làm nên nét riêng,
nét hấp dẫn ở hồn thơ Lƣu Quang Vũ mà thời gian mỗi lúc lại chứng minh
thêm giá trị của nó. Soi vào thơ anh, ta thấy đƣợc những “kiểu lựa chọn tiêu
biểu”, “những giá trị tinh thần và lịch sử”, từ đó có thể nhận diện cả tính
cách, con ngƣời, cá tính sáng tạo của Lƣu Quang Vũ, nhận diện đƣợc cả thời
đại mà anh đã sống.
loại hiếm. Nhƣng cũng có điều dễ nhận biết, thơ Lƣu Quang Vũ chƣa có tính
đại chúng cao, vì nhiều lí do từ chủ quan đến khách quan, trong đó, có một
phần cũng vì, thơ Lƣu Quang Vũ khá kén độc giả, không phải ai đọc cũng có
thể hiểu, hoặc đồng cảm. Nhƣng những ngƣời đã yêu thơ Lƣu Quang Vũ thì
cũng yêu đến đắm đuối, yêu đến cực đoan, nhƣ chính những dòng thơ anh viết.
Cảm nhận thơ Lƣu Quang Vũ, không chỉ bằng một đôi mắt biết nhận
diện con chữ, mà phải bằng một tâm hồn biết tự nguyện rung lên, khi bắt gặp
những ngữ nghĩa đầy ắp ân tình. Lƣu Quang Vũ đã sống, đã cống hiến ở nhiều
lĩnh vực, và cũng đã đạt đƣợc nhiều thành tựu. Nhƣng thơ, sẽ mãi là phần sâu
lắng nhất, ở đó, Lƣu Quang Vũ thực sự là chính anh, một tâm hồn, một trái
tim, một cuộc đời với vô vàn cung bậc. Đã có một sự thống nhất chung của
giới phê bình khi cho rằng, kịch là nơi Lƣu Quang Vũ giãi bày với cuộc đời,
còn thơ là nơi anh giãi bày và đối diện với chính mình.“Kịch là trách nhiệm
của công dân Lƣu Quang Vũ với xã hội, còn thơ là trách nhiệm của Vũ với
18
chính mình”. Đó là nơi anh thực thà nhất, dằn vặt nhất, và cũng con ngƣời
nhất. Là nơi một cái tôi trữ tình không e ngại bày tỏ, luôn ắp đầy những xúc
cảm mới mẻ với cuộc đời và con ngƣời.
2.1. Phong cách Lƣu Quang Vũ thể hiện qua Cái tôi trữ tình
Cái “tôi” là một khái niệm triết học, đánh dấu ý thức của con ngƣời về
bản thể tồn tại của mình, nó đƣợc hiểu là chủ thể trung tâm của hoạt động con
ngƣời trong toàn bộ thế giới. Vì con ngƣời là tổng hòa các mối quan hệ xã hội
nên có thể coi cái tôi vừa là chủ thể vừa là khách thể của hoạt động nhận thức,
sáng tạo. Triết học Mác-Lênin khẳng định: Cái Tôi là trung tâm tinh thần của
con ngƣời, của cá tính con ngƣời, có quan hệ tích cực đối với thế giới và với
chính bản thân mình.
Nỗ lực xác lập cái Tôi của các nhà thơ trẻ là biểu hiện của sự ý thức
ngày càng mạnh mẽ về cá tính sáng tạo. Sáng tạo thơ là một hành động chủ
kháng chiến lôi kéo hơi thở nghệ thuật (trong đó có thơ) vào sự tỉnh táo với
những chất liệu lấy từ thực tế cuộc sống. Vào những năm 60 của thế kỉ XX,
một vài nhà thơ có uy tín đã phải kêu gọi rằng: thơ cần mê hơn Chàng trai trẻ
Lƣu Quang Vũ đã đáp ứng đƣợc yêu cầu đó.
Với Lƣu Quang Vũ, đắm đuối là bản năng. Cuộc đời này, với tất cả
những gì gồ ghề, ghê gớm, hay mềm mại, dịu dàng hay cả những chết chóc
đều hiện lên trong biết bao da diết yêu thƣơng, trong sự đắm đuối đến cùng
cực.
Có ai nói cho lòng ta hiểu nổi
Về cuộc đời ghê gớm ta yêu???
(Viết cho em từ cửa biển)
Một cuộc đời chung chung, nhƣng cũng lại gần gụi là thế. Sau này,
những câu thơ của Lƣu Quang Vũ có một màu sắc chiêm nghiệm hơn, có khi
những câu thơ nhƣ một sự đúc rút. Nếu không yêu thƣơng đến da diết cuộc đời
này, liệu có ai viết đƣợc những câu thơ “Phải biết yêu thƣơng hi vọng đấu
tranh Để giải thích và đổi thay cuộc sống…?”
20
Một phạm trù trang trọng hơn của cuộc sống, ấy là Tổ quốc, là quê
hƣơng. Từ buổi đầu, cái tôi trữ tình ấy đã biết bao trong trẻo khi nghĩ về đất
nƣớc với những buổi hành quân lên đƣờng.
Chiều ấy các anh đi
Nắng nhạt vàng hoe gốc rạ
Gió xạc xào qua luỹ tre
Em đứng nhìn theo sau cửa
Đất nƣớc đánh thù, đƣờng trăm ngả
Các anh đi về đâu?
(Gửi tới các anh)
Sau này, sự trong trẻo mất đi, nhƣng những da diết yêu thƣơng thì vẫn
còn đó. “Việt Nam ơi”, “Đất nước đàn bầu” vẫn mãi là một tiếng thơ mà ở
Cái tôi dịu dàng mơ màng ấy, cái tôi run rẩy ấy, có một sức hấp dẫn ghê
gớm, khiến “Vƣờn trong phố” đã trở thành bài thơ hấp dẫn biết bao bạn trẻ.
Và sau này, sự tha thiết yêu thƣơng ấy càng thể hiện mãnh liệt hơn“Rối rít
trong lòng một nỗi em em!!!”. Có khi lại bao dung, che chở đến mềm lòng
Em gầy đi đấy đôi vai nhỏ
Lẫn với bờ cây lẫn với thuyền
(Thu)
Lại có khi, cái tôi đầy dịu dàng, khao khát .
Thành phố thân yêu không nhỏ bé nhƣ em
Để anh ôm trong vòng tay che chở
(Ghi vội một đêm 1972)
Lại có khi trìu mến, giữ gìn.
Trái tim anh trong ngực em rồi đó
Copyright: Tài liệu đại học ©