ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HOÀNG MINH THƢƠNG

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON
NGƢỜI
VÀ THẾ GIỚI TRONG TIỂU THUYẾT
CỦA FRANZ KAFKA

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Lí luận văn học
Hà Nội – 2011

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1
1. Lí do chọn đề tài 1
2. Lịch sử vấn đề 2
2.1. Tài liệu tiếng Anh 2
2.2. Tài liệu tiếng Việt 4
3. Mục đích, đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 7
3.1. Đối tượng nghiên cứu 7
3.2. Mục đích nghiên cứu 7
3.3. Phạm vi nghiên cứu 7
4. Phƣơng pháp nghiên cứu 8
5. Cấu trúc luận văn 8
PHẦN NỘI DUNG: 9
CHƢƠNG 1: FRANZ KAFKA TRONG BỐI CẢNH VĂN HÓA - XÃ HỘI
TRUNG ÂU CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 9
1.1. Vài nét về xã hội Trung Âu và khu vực Tiệp 9
1.2. Franz Kafka trong cộng đồng Do Thái 13
1.3. Bối cảnh văn hóa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 18
CHƢƠNG 2: CUỘC SỐNG VÀ CON NGƢỜI TRONG TIỂU THUYẾT
CỦA FRANZ KAFKA 28
2.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật 28
2.2. Các kiểu loại nhân vật 32
2.2.1. Con người xa lạ 32
2.2.2. Con người bị tha hóa 36
2.2.3. Con người trong thế giới phi lý và thù địch 40
2.3. Cuộc sống hiện thực trong tiểu thuyết Franz Kafka 44

Thứ hai: Tiểu thuyết là một trong những thể loại đóng vai trò to lớn
làm nên diện mạo nền văn học của một quốc gia. Vì thế, tuy tác phẩm của
Franz Kafka nổi tiếng ở Việt Nam trên cả hai thể loại: truyện ngắn và tiểu
thuyết nhƣng luận văn của chúng tôi chỉ tập trung trọng tâm vào tiểu thuyết
của tác giả.
Thứ ba: Tác phẩm của Franz Kafka có phạm vi ảnh hƣởng hết sức rộng
rãi và sâu sắc trên văn đàn thế giới. Việt Nam cũng không là ngoại lệ khi tầm
ảnh hƣởng của ông đối với văn học nƣớc ta cho đến nay vẫn đang trên đà
rộng mở. Do đó, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngƣời và thế giới
trong tiểu thuyết của Kafka sẽ giúp chúng ta có những đánh giá chính xác và
toàn diện về dấu ấn của ông trong những sáng tác của các nhà văn Việt Nam. 2. Lịch sử vấn đề
Là một nhà văn lớn, Franz Kafka và tác phẩm của ông đã trở thành mục
tiêu nghiên cứu và cảm hứng sáng tạo cho nhà phê bình và nhà văn trên toàn
thế giới. Những công trình nghiên cứu với các mức độ nông, sâu khác nhau đã
soi chiếu con ngƣời và sáng tác của F.Kafka trên rất nhiều các phƣơng diện.
Đặc biệt, quan niệm nghệ thuật về con ngƣời và thế giới lại là một trong
những vấn đề cơ bản, cốt lõi khi đi sâu tìm hiểu về tƣ tƣởng, phong cách của
một nhà văn. Chính vì vậy, vấn đề này hầu nhƣ đều đƣợc các nhà nghiên cứu
đề cập đến, một cách chi tiết hoặc thoảng qua, trong các công trình của mình.
Ở đây, chúng tôi chỉ điểm lại một vài ý kiến liên quan đến vấn đề của luận
văn mà chúng tôi có dịp tham khảo.
2.1. Tài liệu tiếng Anh
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi đƣợc “phát hiện lại”, Franz Kafka
và thế giới văn chƣơng của ông đã thu hút một khối lƣợng khổng lồ các nhà
nghiên cứu. Theo thống kê, chỉ dựa trên các nhan đề nghiên cứu của Yvegili
vào năm 1981 thì các công trình nghiên cứu về Franz Kafka đã lên tới con số
hơn năm nghìn. Nói nhƣ George Steiner, chung quanh Kafka, “một nền văn

của ông đã đƣợc nghiên cứu từ nhiều góc độ: bối cảnh Châu Âu, văn hóa dân
gian Do Thái, những huyền thoại và thực tế trong tiểu sử của Kafka, thậm chí
từ góc độ giới tính và văn hóa đại chúng. Bài viết The exploration of the
modern city in The Trial của tác giả Role J.Goebel đi sâu tìm hiểu những dấu
vết của thành phố hiện đại trong tiểu thuyết Vụ án, từ đó khẳng định thành
phố của tác phẩm là “điển hình của đô thị hiện đại đầu thế kỷ XX” với con
ngƣời mang những đặc trƣng “nhƣ là tinh túy của đô thị hiện đại”. Điều này
mang tính chất gợi mở cho chúng tôi khi xem xét phƣơng diện con ngƣời cô
đơn giữa xã hội kĩ trị trong tác phẩm của F.Kafka. Cũng nhƣ Role J.Goebel, Stanley Corngold trong bài viết Franz
Kafka: the radical modernist ở cuốn sách The Cambridge companion to the
modern German novel, đã chỉ ra những dấu vết của đời sống hiện đại với
công sở, hàng hóa, chính trị, pháp luật,… trong các tiểu thuyết của F.Kafka.
Trong đó, “tâm trạng của xét xử hiện đại là hoang tƣởng, pháp lý quan liêu
của nó đƣợc tổ chức bằng các hành vi giải thích và tính bạo lực của nó đƣợc
che giấu cho đến cuối cùng”. Nhận định này giúp chúng tôi khẳng định thêm
tính chất bất lực của con ngƣời trong tác phẩm của F.Kafka.
Trên trang web www.themodernword.com, F.Kafka cũng đƣợc giới
thiệu nhƣ một đại diện tiêu biểu. Với việc nêu ra các lớp ý nghĩa của các tác
phẩm - chẳng hạn cuộc hành trình của nhân vật K. trong Lâu đài có thể là “sự
tìm kiếm cộng đồng”, “con đƣờng tìm Thiên Chúa”, “sự phê phán thói quan
liêu” hay “lời tiên tri” – tác giả đã nhấn mạnh tính chất đa nghĩa trong tiểu
thuyết của F.Kafka. Dựa vào đây, ít nhiều chúng tôi cũng có đƣợc cái nhìn
toàn diện hơn về những ẩn ý của tác phẩm, từ đó thấy đƣợc quan niệm nghệ
thuật về con ngƣời và thế giới của F.Kafka.
2.2. Tài liệu tiếng Việt
Trong Tạp chí Văn học nƣớc ngoài số 4, năm 1996, tác giả Nguyễn
Văn Dân với bài viết Kafka với cuộc chiến chống phi lý đã chủ yếu tập trung

phương Tây, NXB Giáo dục, 2006, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào cũng phân
tích những vấn đề của con ngƣời hiện đại và chất “hài hƣớc đen” đặc trƣng
trong tác phẩm của F.Kafka. Đặng Anh Đào khẳng định, thế giới của F.Kafka
là nơi “cái phi lý đã trở thành cái bình thƣờng hàng ngày” [24, tr. 914], là thế
giới huyền thoại mang “tiếng nói đa âm về thân phận con ngƣời” [24, tr. 933].
Nhƣ vậy, Đặng Anh Đào đã khẳng định tính chất phi lý cao độ trong quan
niệm nghệ thuật về con ngƣời và thế giới của F.Kafka. Trong một công trình nghiên cứu khác, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết
phương Tây hiện đại, Đặng Anh Đào đã chỉ rõ những nét đổi mới về nghệ
thuật trên nhiều phƣơng diện trong tiểu thuyết mới của phƣơng Tây. Khi phân
tích những nét đổi mới này, Đặng Anh Đào đã lấy tác phẩm của F.Kafka làm
dẫn chứng minh họa. Chẳng hạn, để giải thích cho sự di động điểm nhìn từ
ngƣời kể chuyện sang nhân vật, Đặng Anh Đào viết: “Di động điểm nhìn…
chính là một đổi mới mà ngƣời khai phá chính là Kafka, nó là một cách để
“khách quan hóa” hiện tƣợng. Song điểm nhìn của nhân vật Kafka, do chỉ tập
trung vào một ám ảnh, lại có một ý nghĩa chủ quan đặc biệt. Bên cạnh đó, một
số chi tiết nhìn qua con mắt của nhân vật chính lại có hƣớng ngƣợc lại, khách
quan hóa” [11, tr. 39]. Những phân tích dạng nhƣ trên của Đặng Anh Đào đã
giúp ích chúng tôi rất nhiều trong việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật
của F.Kafka – đƣợc xem nhƣ biểu hiện cụ thể của quan niệm nghệ thuật về
con ngƣời và thế giới của tác giả.
Trong bài viết Từ hiện đại đến hậu hiện đại, Hoàng Ngọc Tuấn đã đặt
tác phẩm của F.Kafka vào dòng chảy của văn học thế giới để từ đó thấy đƣợc
vai trò viên gạch nối giữa hai thời kỳ Hiện đại và Hậu hiện đại của Kafka.
Hoàng Ngọc Tuấn viết: “Franz Kafka cũng đã tạo ra những kỹ thuật viết
khiến một số tác phẩm của ông mang tính cách đa tầng và đa phƣơng về ý
nghĩa, và hầu nhƣ bất khả giản lƣợc: một bản tóm tắt đại ý sẽ là một hành
động bất công đối với tác giả. Cuốn Das Schloss (Lâu đài, 1926) là một ví dụ

3.3. Phạm vi nghiên cứu
Để tìm hiểu vấn đề loại hình nhân vật biểu tƣợng trong sáng tác của
F.Kafka, chúng tôi sử dụng cuốn Tuyển tập tác phẩm Franz Kafka do Hội nhà
văn xuất bản năm 2003 làm tƣ liệu chính để triển khai đề tài. Trong đó vấn đề quan niệm nghệ thuật về con ngƣời và thế giới của F.Kafka đƣợc giới hạn
trong 3 tiểu thuyết in trong cuốn sách này: Lâu đài, Vụ án và Biến dạng.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để tiến hành luận văn, chúng tôi sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu
sau: phƣơng pháp tiếp cận hệ thống, phƣơng pháp phân tích tổng hợp, phƣơng
pháp phê bình thi pháp học kết hợp với các thao tác: đối chiếu, so sánh.
5. Cấu trúc luận văn
Ngoài lời nói đầu và kết luận, luận văn bao gồm 3 chƣơng:
 Chương 1: Franz Kafka trong bối cảnh văn hóa – xã hội Trung
Âu cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
 Chương 2: Cuộc sống và con ngƣời trong tiểu thuyết của Franz
Kafka.
 Chương 3: Nghệ thuật tiểu thuyết của Franz Kafka.
Cuối cùng là thƣ mục tài liệu tham khảo.


giáng thẳng vào cái nhìn về con ngƣời và thế giới của không chỉ riêng Kafka.
Từ thời Hy Lạp cổ đại, con ngƣời đã thể hiện sự tự tin vào bản thể của
mình qua việc lấy các tiêu chí của bản thân để xây dựng nên hình tƣợng các vị
thần. Đó là thời kì mà cái nhìn của con ngƣời về thế giới còn rất nguyên sơ
nhƣng lại đặc biệt đẹp đẽ và vô tƣ. Tiếp đó, thời Trung cổ đến, với sự lên ngôi
của Thiên Chúa giáo khiến con ngƣời cảm thấy mình trở nên nhỏ nhoi trƣớc
Chúa và phó mặc cuộc đời và số phận của mình cho Chúa. Mãi cho đến thế
kỷ XIV, ánh sáng của thời Phục Hƣng mới xóa tan cái nhìn xác tín tuyệt đối
với Chúa và khiến con ngƣời ý thức trở lại cái tôi của mình. Trên đà tiến tới,
thế kỷ XVIII, XIX đánh dấu cái nhìn tích cực đối với lịch sử cũng nhƣ sự lạc
quan, tin tƣởng mạnh mẽ vào lí trí và khả năng phục thiện của con ngƣời.
Nhƣng cuộc Chiến tranh thế giới kinh hoàng nổ ra, phô bày một diện mạo
khác xấu xa đến sửng sốt của con ngƣời. “Lòng tham vô đáy và những tín
điều xuẩn ngốc” [3, tr.88] đã gây ra cái chết của hàng triệu ngƣời trên thế
giới. Sự tin tƣởng vào lƣơng tri, vào sự phát triển của lịch sử sụp đổ và con
ngƣời chỉ còn lại cái nhìn hoài nghi, bi quan về cuộc sống. Cuộc chiến với
những hậu quả khủng khiếp của nó khiến cho con ngƣời “tỉnh mộng”, mất
hẳn cái nhìn huyền thoại vào thế giới. Không nằm ngoài dòng tâm trạng
chung đó, thậm chí, với thấu cảm tinh nhạy khác thƣờng của ngƣời nghệ sĩ,
Kafka đã cảm nhận đƣợc sự khác biệt giữa hai thế kỷ cùng những mâu thuẫn
tiềm ẩn trong xã hội. Bao nhiêu suy nghĩ, dự cảm, Kafka chuyển tải vào tác
phẩm văn học với những hình tƣợng nhân vật độc đáo. Nhân vật của Kafka
phản chiếu con ngƣời hiện đại, “tỉnh mộng”, không còn niềm tin tuyệt đối vào
những bảng giá trị cũ; thiện và ác, hƣ và thực bị xóa nhòa ranh giới. Xã hội
trở nên phi lý và không thể hiểu nổi với những mặt nổi chìm bất định, những xung đột tiềm ẩn mà ghê gớm. Những sáng tác của Kafka vì thế phản ánh sâu
sắc sự đổi thay và những vết thƣơng của một thời đại không còn những cột
giá trị trung tâm, những điểm tựa vững chãi nhƣ thế kỷ trƣớc – thời đại “Chúa

về hiện thực. Bên cạnh đó, việc chứng kiến sự thống trị của Đế chế Áo –
Hung và sự chuyển giao quyền lực những năm sau đó cũng mang tới cho
Kafka cái nhìn chân xác về hiện thực. Hiện thực vốn dĩ “không phải là một ý
niệm ngoại tại và khách quan… mà bị uốn nắn theo những khung lịch sử, xã
hội, chủng tộc và ý thức hệ, khiến nó có thể trở nên nguyên nhân của những
xung đột chính trị và chiến tranh phi nhân núp sau những chiêu bài đạo đức
giả” [19, tr.324]. Cảm thức đó đã giúp Franz Kafka sáng tác nên những tác
phẩm có tầm bao quát hiện thực rộng lớn, mà nói nhƣ George Steiner: “Ngoài
Kafka ra không thể có tiếng nói chứng nhân nào thật hơn, về bóng đen của
thời đại chúng ta”. Ngƣời ta tìm thấy trong tác phẩm của Kafka một thế giới
đậm màu hiện thực, nơi con ngƣời ngày càng trở nên nhỏ bé, vô danh trong
một xã hội đầy rẫy sự phi lí, và phi nhân. Tác phẩm của Kafka diễn tả đầy
chua chát thân phận cô đơn của con ngƣời hiện đại và để lại những dấu ấn sâu
sắc trong địa hạt văn học lẫn đời sống châu Âu. Trong đời sống châu Âu thời
kì đó, không chỉ giới hạn ở thành Praha, “định ngữ K” (Misen Remông) len
lỏi vào cuộc sống hàng ngày của ngƣời dân chính là sự phản chiếu dấu ấn đó.
Những cụm từ “thế giới Kafka”, “kiểu Kafka”,… bƣớc ra từ tác phẩm văn học
và dần trở thành câu cửa miệng, thành thuật ngữ. Trong thế kỷ XX đen tối,
ngƣời ta nhìn thấy thế giới hiện thực và cái phi lí của thân phận chính mình ở
tác phẩm của Kafka. Vấn đề về thân phận con ngƣời “trong một xã hội cứ trôi
tuột đi, điếc đặc và thản nhiên trƣớc thảm họa” đƣợc Kafka nhìn thấy, cảm
thấy từ “những luồng chuyển động sâu thẳm và vốn dĩ còn rất mơ hồ” [22,
tr.605] của những mâu thuẫn xã hội. Ngƣời bố của Kafka đã vô tình tạo nên một chủ nghĩa toàn trị trong gia đình, để từ đó làm cơ sở cho Kafka cảm nhận
đƣợc sức mạnh kinh hoàng của chủ nghĩa toàn trị xã hội, sự mù quáng của
chủ nghĩa nƣớc lớn và vô thức tập thể. Tác phẩm Vụ án đƣợc Kafka viết từ
trƣớc năm 1914, nghĩa là trƣớc khi xảy ra tất cả những sự kiện lớn của thế kỷ
XX nói riêng, của lịch sử thế giới nói chung nhƣ: cuộc Cách mạng Nga,

Thái mất quốc gia và bắt đầu hành trình lƣu vong – bị diệt chủng đằng đẵng.
Tâm lí bài xích ngƣời Do Thái bắt nguồn từ những thành kiến xa xƣa luôn
đeo bám, khi tín đồ đạo Thiên Chúa ở châu Âu cho rằng ngƣời Do Thái là
đáng nguyền rủa vì đã phạm tội giết Chúa. Thêm vào đó, với bản tính chăm
chỉ, cần cù và thông minh, ngƣời Do Thái ở đâu cũng tạo dựng đƣợc sự thịnh
vƣợng cho mình, do đó, không tránh khỏi bị kì thị, bị phân biệt đối xử. Ngƣời
Do Thái lại có vẻ ngoài không thể lẫn lộn, đặc biệt là ở sống mũi gồ đặc thù
của họ. Thêm vào đó, nhiều tƣ tƣởng sai lầm đƣợc phát tán đã khiến cho tình
trạng thù ghét ngƣời Do Thái ngày càng gia tăng. Ngƣời Do Thái bị đổ lỗi
trong nhiều hoàn cảnh, sự việc. Chẳng hạn nhƣ ngƣời ta nghi ngờ rằng Do
Thái giáo chính là đầu mối làm nảy sinh phong trào Phục hƣng, phong trào có
thời là “cái gai” trong mắt Giáo hội. Hậu quả là Giáo hoàng Paul IV đã ra chỉ
dụ thành lập khu biệt cƣ Ghetto ở La Mã. Ghetto có thể nói là hình thức “mở
đƣờng” cho trại tập trung sau này, với mô hình một khu vực dành riêng cho
ngƣời Do Thái sống biệt lập, có hàng rào bao quanh. Ban đêm cổng khóa, ban
ngày ngƣời Do Thái muốn ra ngoài phải đeo thẻ màu vàng, mọi yêu cầu hay
đề nghị của ngƣời Do Thái đều phải qua hội đồng quản trị quyết định. Mô
hình Ghetto này về sau lan rộng khắp châu Âu và Trung Đông, cùng với
nhiều sự kì thị khác, đã biến cuộc sống của ngƣời Do Thái trở nên vô cùng
đen tối. Đặc biệt ngƣời Do Thái ở châu Âu lại càng bi đát so với ngƣời Do
Thái ở Trung Đông. Tại nhiều nƣớc, họ không đƣợc phép có đất đai, vì thế họ chỉ có thể làm nông nô hoặc tá điền. Thân phận của ngƣời Do Thái không khác
nô lệ là mấy. Việc học hành cũng bị hạn chế khi chỉ một số lƣợng hạn chế học
sinh Do Thái đƣợc phép đến trƣờng. Năm 1903, tại Nga xuất hiện cuốn The
Protocols of the (Learned) Elders of Zion (tạm dịch là Những nghi thức của xứ
Zion) , nói về những âm mƣu nham hiểm của các Trƣởng lão Do Thái với khát
vọng khống chế thế giới. Cuốn sách này về sau đƣợc chứng minh là lừa đảo,
nhƣng luận điệu của nó lại phổ biến trên khắp thế giới, gây nên sự nguyền rủa

lần cuối cùng của Joseph K. với bóng ngƣời trên cửa sổ trong Vụ án, và là
cuộc hành trình bất tận của K. đến tòa lâu đài huyền bí trong Lâu đài. Cái cảm
thức đó không chỉ riêng Kafka cảm nhận đƣợc. Thế hệ ông, mỗi ngƣời đối
diện với nó bằng một cách khác nhau. Max Brod, bạn thân của Kafka, tham
gia phong trào xây dựng quốc gia Do Thái đƣợc phát động ở Praha. Fraz
Werfel tìm giải pháp trong tƣ tƣởng huyền bí. Còn Kafka, có lẽ ông không có,
không tin ở một giải pháp nào - cuộc hành trình của các nhân vật của ông chỉ
dẫn về Hƣ vô, đến cái chết. Giai cấp trung lƣu Do Thái bằng cách tách rời ra
khỏi môi trƣờng Tiệp và sử dụng tiếng Đức, đã hy vọng gia nhập vào những
giá trị tự do châu Âu. “Kafka đã linh cảm, một hi vọng nhƣ thế, chỉ là một ảo
vọng” (George Steiner). Trong Vụ án, nhân vật ngƣời chú nói với Joseph K.:
nếu thua trong vụ này “mày sẽ bị xóa tên khỏi xã hội, và cả họ hàng bà con
của mày nữa” [24, tr.91]. “Tội lỗi của một ngƣời Do Thái chứa đựng tội lỗi
của mọi ngƣời Do Thái thuộc mọi thời đại” [15, tr.78]. Nhƣ vậy, ngƣời ta
không bị khép tội vì một việc cụ thể, một hành vi cụ thể, cá nhân, mà vì toàn bộ
con ngƣời mình. Joseph K. hoài công soát lại những tình tiết nhỏ nhất của cuộc
đời mình, vì dù cho anh có trong sạch đến đâu thì tòa án đã kết tội, và điều đó
có nghĩa là: “vƣớng vào vụ kiện này coi nhƣ đã thua kiện rồi” [24, tr.91].
Dorothy Brewster và John Angus Burrell nhận định trong Tiểu thuyết hiện đại về tác phẩm của Kafka là “tấn bi kịch của con ngƣời cô độc…tìm
cách len lỏi vào đoàn thể”. Trên thực tế, Franz Kafka chƣa bao giờ thể hiện sự
hứng thú muốn gia nhập vào “đoàn thể”. Kafka chán ghét công việc hành
chính và thế giới văn phòng. Điều này đƣợc thể hiện qua hình ảnh lão chánh
văn phòng khó tính, nghiệt ngã trong Biến dạng và tâm trạng coi công việc là
một nghề “quá đỗi nhọc nhằn” [24, tr.130] của Gregor Samsa. Nhân vật
Joseph K. tuy là nhân viên đại diện của ngân hàng – một chức vụ không hề
nhỏ - song ngƣời đọc vẫn không tìm thấy mối liên hệ mật thiết, thân ái nào
giữa nhân vật này với đồng nghiệp của anh ta. Nhƣ vậy, “đoàn thể” ở đây có

Celan” (Imre Kertész). Trƣớc khi qua đời, Kafka có một ƣớc nguyện là đốt
những sáng tác mà ông cho là chƣa hoàn thiện của mình, xuất phát từ tinh
thần tự trọng cao độ của một nhân cách lớn. Ông không biết rằng, ý tƣởng của
mình về sau đã “gặp gỡ” với phát xít Đức, khi Hitler yêu cầu thiêu hủy một
cách hung bạo tác phẩm của Kafka. Dĩ nhiên, Hitler chẳng vì lí do đẹp đẽ nào,
mà chỉ vì, Kafka là ngƣời gốc Do Thái. Kafka viết Vụ án từ trƣớc năm 1914,
khi đó ông có biết rằng ông đang viết ra tƣơng lai của chính những ngƣời thân
của mình (Milena Jezenka – ngƣời yêu của Kafka chết trong phòng hơi ngạt)
và của cả dân tộc Do Thái?! Sáng tác của Kafka, trƣớc hết là tiếng nói vong
thân dành cho con ngƣời, sau là dành cho ngƣời Do Thái. Tiếp bƣớc Kafka,
nhiều nhà văn viết về thế kỷ XX hung bạo, về số phận nghiệt ngã của ngƣời
Do Thái, nhằm đem lại cho thế giới cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về một
dân tộc nhỏ bé, đau khổ nhƣng kiên cƣờng.
1.3. Bối cảnh văn hóa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
Cuối thế kỷ XIX, châu Âu chứng kiến sự lên ngôi của lý tính với định
đề nổi tiếng của Decartes: “Tôi tƣ duy nghĩa là tôi tồn tại”. Thời đại Lý tính
dẫn tới cách mạng khoa học, làm thay đổi sự hiểu biết của chúng ta về thế giới và tạo cơ sở cho cách mạng công nghiệp, một sự chuyển đổi căn bản của
các nền kinh tế thế giới. Nó bắt đầu ở nƣớc Anh và việc sử dụng những hình
thức sản xuất mới nhƣ các nhà máy, sản xuất hàng loạt, và cơ giới hoá để sản
xuất ra nhiều loại sản phẩm với tốc độ nhanh hơn và tốn ít nhân công hơn các
cách thức sản xuất trƣớc đó. Cái nhìn hoài nghi đó không chỉ nảy sinh từ
những biến động về chính trị mà còn bởi những sự kiện văn hóa quan trọng và
độc đáo diễn ra những năm đầu thế kỷ. Phát minh tia X có thể nhìn xuyên qua
đồ vật và con ngƣời; những phát hiện về thế giới vô thức; lý thuyết về sức
mạnh của tầng lớp đặc tuyển đối với vận động kinh tế, xã hội; lý thuyết về
tâm lí đám đông;… đã đánh đổ cái nhìn cũ của con ngƣời về thế giới. Những
khám phá dồn dập về phân tâm học, về vật lí, toán học, triết học,… buộc các

tình huống cụ thể mà chỉ vẽ nên một thế giới với những con ngƣời tha hóa
đến tận cùng. Trong khi Balzac và các nhà văn hiện thực tin tƣởng vào khả
năng “kỹ sƣ tâm hồn” của ngƣời cầm bút thì Kafka hoàn toàn không còn chút
mộng tƣởng nào tƣơng tự. Tác phẩm của Kafka vẽ ra thế giới nhƣ nó vốn có,
đang có, trong đó ranh giới giữa hƣ và thực, giữa tốt và xấu hoàn toàn bị xóa
nhòa. Ngƣời đọc không tìm thấy một kim chỉ nam nào mà tác giả bày sẵn
trong tác phẩm nhƣ trong văn học hiện thực, văn học lãng mạn. Chỉ còn lại
duy nhất cái nhìn u tối mênh mông chất chứa đầy hoang mang và phi lí!
Thời đại của Kafka đánh dấu sự ra đời và trỗi dậy của nhiều trào lƣu, chủ
nghĩa, tƣ tƣởng lớn. Những tƣ tƣởng này đã có ảnh hƣởng mạnh mẽ, sâu rộng và
lâu dài cho đến mãi sau này. Trong đó, Kafka chịu tác động chủ yếu từ tƣ tƣởng
phi lí, triết học hiện sinh, chủ nghĩa siêu thực và chủ nghĩa biểu hiện.
Tƣ tƣởng về cái phi lí không phải đến thời Kafka mới có mà đã xuất
hiện từ thời cổ đại. Tuy nhiên, cái phi lí hoàn toàn là cái bóng mờ khi con
ngƣời vẫn đang trong thời kỳ có niềm tin mạnh mẽ vào bản thân và thần linh. Thế giới tin tƣởng vào lí tính của con ngƣời với câu nói nổi tiếng của
Decartes: “Cogito ergo sum” – “Tôi tƣ duy nghĩa là tôi tồn tại”. Con ngƣời
không để ý đến cái phi lí và chủ nghĩa duy lí lên ngôi thống trị. Nhƣng đến
thế kỷ của Kafka, những biến động dữ dội của đời sống đã mang tới cho con
ngƣời cái nhìn khác hẳn về thế giới. Cái phi lí từ vị trí bóng mờ vụt trở thành
trung tâm với trạng thái hoài nghi phổ biến. Chủ nghĩa tƣ bản kích thích kinh
tế phát triển, đem lại cuộc sống tiện nghi cho con ngƣời, nhƣng đồng thời
cũng đẩy con ngƣời vào vòng quay nghiệt ngã, biến con ngƣời thành máy
móc và “làm tha hóa con ngƣời đến mức tối đa” [31, tr. 29]. Cái phi lí trong
văn học nảy sinh khi “cuộc khủng hoảng về thân phận con ngƣời có tác động
hàng đầu đến tƣ tƣởng của nhà văn” [6, tr. 29]. Chủ nghĩa tƣ bản hàng hóa và
những cuộc chiến tranh đã làm nảy sinh tâm lí bất an về thân phận nhỏ nhoi
của con ngƣời trong xã hội. Trƣớc thời Kafka, con ngƣời nhìn chiến tranh nhƣ