ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
TRẦN THỊ MINH NGUYỆT XÂY DỰNG THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TẠI TRUNG TÂM
THÔNG TIN – THƯ VIỆN, ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI:
THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN THƯ VIỆN
LUẬN VĂN THẠC SĨ THÔNG TIN THƯ VIỆN Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Huy Chương
HÀ NỘI - 2010
1
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU 1
1. Tính cấp thiết của đề tài 1
2. Mục đích và mục tiêu nghiên cứu 3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3
4. Phương pháp nghiên cứu 4
5. Ý nghĩa khoa học và ứng dụng của đề tài: 4
6. Thời gian thực hiện 4
7. Bố cục luận văn. 4
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ THƢ VIỆN ĐIỆN TỬ VÀ XU HƢỚNG
PHÁT TRIỂN THƢ VIỆN ĐIỆN TỬ TRONG CÁC TRƢỜNG ĐẠI
HỌC TẠI VIỆT NAM 6
1.1. Thư viện điện tử và các yếu tố cấu thành thư viện điện tử 6
1.1.1. Khái niệm thư viện điện tử 6
1.1.2. Đặc điểm thư viện điện tử 9
1.1.3. Tầm quan trọng của thư viện điện tử 10
1.1.4. Các yếu tố cấu thành thư viện điện tử 11
1.2. Khả năng và xu hướng phát triển thư viện điện tử trong các trường Đại
học tại Việt Nam 13
2.3.3. Tạo lập và phát triển tài nguyên số- vấn đề trọng tâm trong xây
dựng TVĐT 72
2.3.4. Cán bộ thư viện trong môi trường điện tử. 77
2.3.5. Người dùng tin trong thư viện hiện đại 79
CHƢƠNG 3. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN THƢ VIỆN ĐIỆN
TỬ TẠI TRUNG TÂM TRONG THỜI GIAN TỚI 83
3.1. Những khó khăn gặp phải trên bước đường hoàn thiện thư viện điện tử.
83
3.1.1. Ngân sách được cấp hàng năm còn hạn chế 83
3.1.2. Diện tích, môi trường làm việc và phục vụ bạn đọc còn thiếu và
không đảm bảo điều kiện cảnh quan. 83
3.1.3. Trình độ ngoại ngữ, tin học và kỹ năng làm việc 84
3.1.4. Chưa nhận được sự phối hợp tích cực từ các đơn vị đào tạo trong
các công tác chuyên môn 84
3.1.5. Công tác tuyên truyền, quảng bá nguồn lực thông tin còn chưa thật
phong phú, đa dạng 85
3
3.1.6. Chưa thu hút được nhiều bạn đọc là cán bộ nghiên cứu, giảng dạy
trong ĐHQGHN. 85
3.2. Định hướng phát triển thư viện điện tử tại Trung tâm trong thời gian tới
86
3.3.1. Tiếp tục nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin 86
3.3.2. Hoàn thiện phần mềm Virtual phù hợp với hoạt động của Trung
tâm 87
3.3.3. Phát triển nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ
nhằm đáp ứng yêu cầu công tác trong tình hình mới. 88
3.3.4. Phát triển nguồn thông tin đa dạng, phong phú phù hợp với yêu
cầu, chương trình đào tạo của ĐHQGHN. 90
(International Standard Bibliographic Description)
Libol Phần mềm giải pháp Thư viện điện tử
(LIBrary OnLine)
MARC Biên mục máy tính đọc được
(Machine Readable Catalog )
NDT Người dùng tin
TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam
TT-TV: Thông tin - thư viện
TVĐT Thư viện điện tử
Thank you for evaluating AnyBizSoft PDF Splitter.
A watermark is added at the end of each output PDF file.
To remove the watermark, you need to purchase the software from
http://www.anypdftools.com/buy/buy-pdf-splitter.html
1
LỜI NÓI ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Ngày nay, với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, sự
hội tụ của các công nghệ hiện đại và chi phí ngày càng giảm đang tạo ra
những khả năng, phương thức trao đổi, giao dịch, tư duy làm việc mới cho
con người, đặc biệt mang lại những cơ hội to lớn cho những nước đang phát
triển, tạo khả năng rút ngắn quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, từng
bước phát triển xã hội thông tin và kinh tế tri thức.
Công nghệ thông tin đang thay thế dần các phương tiện thủ công, mọi
loại hình từ quản trị một bộ máy đến cách thức tiếp nhận kiến thức của mỗi cá
nhân… cũng đang từng bước được số hóa. Trong bối cảnh đó, công tác thông
tin-thư viện cũng đã, đang và sẽ tiếp tục có những biến đổi sâu sắc với sự hiện
hữu của môi trường điện tử trong hoạt động. Xây dựng thư viện điện tử là xu
tin quốc tế, góp phần vào việc mở rộng quan hệ trao đổi thông tin với các
trường đại học tiên tiến trong khu vực và thế giới, lãnh đạo Trung tâm đã xác
định phải từng bước xây dựng thành công thư viện điện tử. Dự án đầu tư
chiều sâu “Xây dựng và phát triển thư viện điện tử tại Trung tâm Thông tin-
Thư viện, ĐHQGHN nhằm nâng cao chất lượng phục vụ nghiên cứu khoa học
và đào tạo đẳng cấp quốc tế” đã được Ban giám đốc Đại học Quốc gia Hà
Nội phê duyệt. Dự án đã được thực hiện và đang vào giai đoạn sử dụng thử
nghiệm kết quả tại các thư viện trực thuộc Trung tâm. Những ý kiến đánh giá
phản hồi từ các chuyên gia và người dùng tin là cơ sở để hoàn thiện dự án.
Mặt khác, xây dựng thư viện điện tử đang là xu thế phát triển và mục
tiêu hướng tới của hầu hết các cơ quan thông tin trong nước, đặc biệt là hệ
thống thư viện các trường đại học. Đề tài “ Xây dựng thư viện điện tử tại
Trung tâm Thông tin Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội- Thực trạng và giải
pháp hoàn thiện” là một đề tài mang tính thời sự và khoa học rất cao trong
giai đoạn hiện nay, là cơ sở kinh nghiệm, định hướng cho thư viện các trường
3
đại học khác trước khi bắt tay vào xây dựng thư viện điện tử. Chính vì thế tôi
lựa chọn đề tài này làm đề tài luận văn thạc sỹ Khoa học Thư viện với mong
muốn vận dụng những kiến thức, kỹ năng tiếp thu được trong khóa học, từ đó
nghiên cứu và đề xuất những giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả hoạt
động thông tin thư viện trong hệ thống thư viện các trường Đại học ở Việt
Nam.
2. Mục đích và mục tiêu nghiên cứu
Mục đích:
Trên cơ sở khảo sát hoạt động tin học hoá tại Trung tâm Thông tin thư
viện đưa ra các giải pháp hoàn thiện thư viện điện tử nhằm nâng cao chất
lượng đào tạo của Đại học Quốc gia Hà Nội
Mục tiêu nghiên cứu:
1. Tính cấp thiết của đề tài
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4. Phương pháp nghiên cứu
5. Ý nghĩa khoa học và ứng dụng của đề tài
6. Thời gian nghiên cứu
Phần nội dung
Chương 1: Tổng quan về thư viện điện tử và xu hướng phát triển thư
viện điện tử trong các trường đại học tại Việt Nam 5
Chương 2. Xây dựng thư viện điện tử tại Trung tâm Thông tin Thư viện
Đại học Quốc gia Hà Nội
Chương 3. Đề xuất giải pháp hoàn thiện thư viện điện tử tại Trung tâm
trong thời gian tới
Kết luận và khuyến nghị
Tài liệu tham khảo
Phụ lục
thông tin từ xa. Chính vì vậy, sự xuất hiện của thư viện điện tử có thể nói như
một xu thế tất yếu nhằm thoả mãn nhu cầu tìm kiếm, khai thác và sử dụng
thông tin của con người trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của tri thức
1.1.1. Khái niệm thư viện điện tử
Mặc dù hiện nay nhiều trường đại học, cao đẳng cho biết đã xây dựng
được thư viện điện tử nhưng cách hiểu về thư viện điện tử, vẫn chưa đầy đủ,
từ đó dẫn đến việc xây dựng nặng về hình thức mà không chú trọng đến nội
dung hoạt động. Song, ngay trong giới thông tin- thư viện cũng còn đang
tranh cãi để tìm ra một khái niệm thống nhất về vấn đề này.
Trong cuốn “Từ điển dành cho công tác thư viện và khoa học thông
tin” của Nhà xuất bản Libraries Unlimited in năm 2005, tác giả Joan M.Reitz
7
đã khẳng định không còn phân biệt giữa khái niệm thư viện điện tử và thư
viện số. Như vậy, phải hiểu hai khái niệm này chính là một. Vì vậy xây dựng
thư viện điện tử là phải biết chọn lọc, sưu tầm và tổ chức thông tin có ý nghĩa
và hữu ích nhằm đáp ứng đúng yêu cầu của người sử dụng
Có thể hiểu khái niệm thư viện điện tử (electronic library) là tin học
hóa, điện tử hóa toàn bộ các quá trình hoạt động của một thư viện truyền
thống.
Cùng quan điểm với Joan M.Reitz, một chuyên gia trong ngành thư
viện cho rằng: thư viện điện tử cũng chính là thư viện số, đó là nơi mà toàn
bộ các tài liệu của thư viện đó được số hoá và được quản lý bằng một phần
mềm chuyên nghiệp có tổ chức để người dùng tin dễ dàng truy cập, tìm kiếm
và xem được nội dung toàn văn của chúng từ xa thông qua hệ thống mạng
thông tin và các phương tiện truyền thông .
Theo tác giả Vũ Văn Sơn: “Thư viện điện tử là hình thức kết hợp giữa
thiết bị tính toán, lưu trữ và truyền thông số với nội dung và phần mềm cần
thiết để tái tạo, thúc đẩy và mở rộng các dịch vụ của các thư viện truyền thống
trong thu thập, lưu trữ, xử lý, tìm kiếm và phổ biến thông tin
Có thể nhận dạng sự khác biệt giữa thư viện điện tử và thư viện số như
sau:
Thư viện điện tử
Thư viện số
- thư viện điện tử lưu trữ và phục
vụ cả ấn phẩm (tài liệu dạng giấy
truyền thống) và tài liệu số hóa
- thư viện số chỉ lưu trữ các tư liệu
điện tử
Trong thời đại số hiện nay còn xuất hiện một khái niệm nữa là thư viện
ảo.
Thư viện ảo được xây dựng trên cơ sở công nghệ, nhấn mạnh đến tính
chất "phi không gian" của loại hình thư viện này về phương diện vốn tư liệu
9
và dịch vụ. Loại hình thư viện không có kho riêng, mà phụ thuộc vào kho của
các thư viện khác. Thư viện ảo còn gọi là thư viện không tường [8]. Bất cứ
thư viện nào tạo điều kiện cho người đọc tiếp cận được những tư liệu nằm tại
bất cứ nơi nào khác trên thế giới đều có thể được coi là "thư viện ảo". Nói
cách khác, thư viện ảo không phụ thuộc vào một địa điểm cố định và cho
phép truy nhập thông tin từ xa thông qua mạng. Đây cũng chính là đặc điểm
để các nhà quản lý và hoạch định chính sách căn cứ vào để phân định với thư
viện điện tử.
Thư viện điện tử
Thư viện ảo
-thư viện điện tử có một địa điểm
cụ thể, hữu hình, nơi bạn đọc hay
liệu, truy nhập và khai thác các nguồn tin tại chỗ và với tới các nguồn tin ở
nơi khác,
1.1.3. Tầm quan trọng của thư viện điện tử
Thế kỷ 21, thông tin trở thành nguồn tài nguyên quan trọng nhất của xã
hội. Hiện tượng bùng nổ thông tin và nhu cầu thông tin, cuộc cách mạng công
nghệ thông tin và xu hướng toàn cầu hóa đã đặt ra cho ngành Thư viện nhiều
thời cơ và thách thức. Thư viện điện tử trở thành hình mẫu lý tưởng của các
thư viện trên thế giới. Ở Việt Nam, hệ thống máy tính đã, đang và tiếp tục
được trang bị tại các thư viện hiện nay, khả năng xây dựng các thư viện điện
tử, thư viện số sẽ trở thành hiện thực. Thư viện điện tử sẽ cung cấp các
phương tiện cho phép xem vô tuyến vệ tinh, truyền hình cáp, tiếp cận các cơ
sở dữ liệu quốc tế và dịch vụ thư viện tại nhà, các trạm tương tác CD-I
(Compact Disk-Interactive), các trạm để xem phim, mục lục công cộng trực
tuyến (Online Public Access Catalogue) và hệ thống cho mượn tự động. Mặc
dù hiện nay các thư viện còn rất nhiều khó khăn về cơ sở hạ tầng công nghệ
thông tin, vấn đề đào tạo cán bộ, khả năng tài chính v.v. nhưng việc hình
thành, xây dựng các thư viện điện tử là hết sức cần thiết trong thời kỳ công
nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
11
- Với sự phát triển rộng rãi của mạng Internet, người sử dụng không
cần trực tiếp đến thư viện mà chỉ cần ngồi ở bàn làm việc và truy cập vào
trang web của cơ quan/ tổ chức thông tin sẽ tìm được tài liệu cần thiết.
- Một trong những lợi thế của thư viện điện tử là công nghệ và tài
nguyên số, do vậy người dùng tin có thể đánh giá ngay được sự thuận tiện và
tính thân thiện cao của hệ thống tra cứu và lưu truyền thông tin từ các nguồn
với nhau.
- Khách hàng của một thư viện hiện đại không còn khái niệm giờ phục
vụ như trước đây. Mọi khoảng cách về không gian và thời gian dường như
quyền là cách làm truyền thống để bảo vệ quyền sở hữu thông tin của nhà
xuất bản và sự kiểm soát của họ đối với việc phổ biến thông tin và liên quan
đến việc thu phí sử dụng/truy cập.
- Cơ sở vật chất kỹ thuật và công nghệ. Để phát huy tối đa tác dụng
của tài nguyên số thì phương thức lưu truyền không thể thiếu đó là công nghệ
hiện đại, đặc biệt là vai trò của công nghệ thông tin. Nền tảng công nghệ của
thư viện điện tử là Internet và World Wide Web. Công nghệ càng hiện đại,
phần mềm thư viện càng thân thiện với người dùng, khả năng trao đổi liên thư
viện càng cao thì càng phát huy được tối đa chức năng của thư viện điện tử,
tri thức ngày càng phong phú, nối kết mọi người trên toàn thế giới lại gần với
nhau hơn. Để quản lý một thư viện điện tử rất cần thiết phải lựa chọn phần
mềm tích hợp trong đó bao gồm đầy đủ các modul cần thiết cho toàn bộ hoạt
động của thư viện, đồng thời tuân thủ mọi chuẩn quốc tế như ISO 2709, khổ
mẫu MARC, sử dụng bảng phân loại thập phân Dewey, cổng liên kết Z39.50,
làm việc trên môi trường Web,…
- Đội ngũ cán bộ. Con người là chủ thể của mọi hoạt động. Trong quá
trình chuyển đổi hình thức hoạt động từ thư viện truyền thống sang thư viện
điện tử, vai trò của cán bộ thư viện có sự khác biệt rõ rệt. Từ vị trí của một thủ
thư đơn thuần, thu động trong công việc thì nay họ phải có đầy đủ các tiêu
13
chuẩn của một chuyên gia thông tin, tư vấn giúp người dùng tin định hướng
nguồn tin cần tìm, bao gói thông tin
- Người dùng tin. Đây là đối tượng cần hướng tới của bất kỳ một loại
hình thư viện nào, ở bất kỳ một giai đoạn nào. Thư viện phát triển theo nhu
cầu đòi hỏi và trình độ phát triển tư duy của xã hội, của người dùng tin. Các
sản phẩm và dịch vụ mà các thư viện điện tử tạo ra đều nhằm mục đích phục
vụ tốt nhất, kịp thời nhất cho người dùng tin.
Xây dựng thư viện điện tử là xu thế khách quan để thư viện Việt Nam,
viện trở thành hoạt động chính và còn tiếp tục giữ vị trí chủ đạo cho tới hết
những thập niên đầu của thế kỷ 21.
Sử dụng các công nghệ thông tin mới để quản trị và trao đổi thông tin
từ đó tạo điều kiện thuận lợi để nâng cao năng lực khai thác và sử dụng thông
tin là một phương hướng quan trọng trong hoạt động của các cơ quan thông
tin thư viện. Đến nay trong hệ thống thông tin thư viện ở Việt Nam các CSDL
đã được xây dựng và đưa vào khai thác. Thêm vào đó, bằng con đường đặt
muc hoặc trao đổi quốc tế, các cơ quan thông tin thư viện đã tích luỹ được
một lượng không nhỏ các CSDL nước ngoài về các lĩnh vực khác nhau. Đây
là nguồn lực đáng kể cho toàn hệ thống.
Sự phát triển của công nghệ thông tin- truyền thông và nguồn tin điện
tử, nhất là sau khi gia nhập WTO vào năm 2006 đã mở ra cho ngành thư viện
Việt Nam một cơ hội và thách thức lớn. Theo thạc sĩ Cao Minh Kiểm dịch từ
cuốn cuốn "The Library in the twenty-first Century: New Services for the
Information Age" (Thư viện thế kỷ 21 - những dịch vụ mới cho kỷ nguyên
thông tin) của tác giả Peter Brophy [21 ] thì 10 vấn đề có thể ảnh hưởng mạnh
mẽ tới sự phát triển của thư viện, làm biến đổi những hoạt động truyền thống
của thư viện, thậm chí có thể dẫn đến suy giảm vai trò của mô hình thư viện
truyền thống. Đó là:
-Xuất hiện công nghệ giấy điện tử (E-paper);
15
-Mô hình xuất bản mới (E-publishing) dựa trên lưu trữ điện tử và dịch
vụ tiền xuất bản (Pre-print service), các lưu trữ điện tử mở (Open archive);
-Hiệu sách trực tuyến (E-bookshop): người đọc được khuyến khích
mua tài liệu trực tiếp mà không cần đến thư viện;
-Thương mại điện tử (EcCommerse);
-Vô tuyến truyền hình số (Digital television): truyền thông băng rộng sẽ
tạo cho người sử dụng khả năng truy cập thông tin mạnh mẽ;
tháng 8 năm 2002 của Chính phủ đã cụ thể hóa chính sách của Nhà nước đối
với việc xây dựng các thư viện ở Việt Nam như sau: "Bảo đảm kinh phí cho
các thư viện phát triển vốn tài liệu, xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật theo
hướng hiện đại hóa, từng bước thực hiện điện tử hóa, tự động hóa, xây dựng
thư viện điện tử và phát triển thư viện sử dụng kỹ thuật số ”.
Quyết định số 47/2001/QĐ-TTg ngày 04/04/2001 của Thủ tướng Chính
phủ phê duyệt “Quy hoạch mạng lưới các trường Đại học-Cao đẳng Việt Nam
giai đoạn 2001-2010” đã nêu rõ: Tăng cường năng lực và nâng cao chất lượng
hoạt động thư viện; hình thành hệ thống thư viện điện tử kết nối giữa các
trường, từng bước kết nối với hệ thống thư viện của các trường đại học, thư
viện quốc gia của các nước trong khu vực và trên thế giới. Mở cổng kết nối
Internet trực tiếp cho hệ thống giáo dục đại học.
Quyết định số 33/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 8
tháng 2 năm 2002 về Kế hoạch phát triển Internet Việt Nam giai đoạn 2001 –
2005 đã chỉ đạo: "từng bước điện tử hóa các thư viện nghiên cứu, các cơ sở
đào tạo, hình thành các kho thông tin điện tử công cộng quốc gia”
Quyết định số 56/2007/QĐ-TTg ngày 03 tháng 05 năm 2007 của Thủ
tướng Chính phủ về việc Phê duyệt chương trình phát triển công nghiệp nội
dung số Việt Nam đến năm 2010, trong đó nhấn mạnh "Làm chủ các công
nghệ nền tảng trong công nghiệp nội dung số, sản xuất được một số sản phẩm
trọng điểm có khả năng cạnh tranh cao; hình thành hệ thống thư viện số trực
17
tuyến; xây dựng được một số cơ sở dữ liệu chuyên ngành; cung cấp hiệu quả
các dịch vụ tư vấn khám, chữa bệnh và đào tạo từ xa.".
Quyết định cũng cũng nêu một số giải pháp cụ thể:
- Đầu tư cho Thư viện quốc gia và một số thư viện lớn ở các thành phố
trực thuộc Trung ương và các trường đại học xây dựng giải pháp thư viện số
trực tuyến, số hoá sách, báo, tài liệu để hình thành hệ thống thư viện số Việt
khá thành công. Được sự đầu tư quan tâm của Nhà nước, sự chỉ đạo sát sao
của ban lãnh đạo Đại học Quốc gia Hà Nội, Trung tâm đã trở thành đầu mối
liên kết mạng lưới thư viện điện tử các trường Đại học phía Bắc với các khu
vực khác trong cả nước, tiến tới hoà mạng khu vực và thế giới
1.3. Khái quát về Trung tâm Thông tin - Thƣ viện, Đại học Quốc
gia Hà Nội
Đại học Quốc gia Hà Nội là một trong những cơ sở đào tạo trọng điểm
trong hệ thống Đại học ở Việt Nam. Với mục tiêu đào tạo cho đất nước đội
ngũ cán bộ, các nhà khoa học, các nhà quản lý đa ngành, đa lĩnh vực, ban
giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội xác định nhân tố nguồn tin đóng vai trò
quyết định. Bởi vậy ngay từ những ngày đầu mới thành lập, Ban Giám đốc
Đại học Quốc gia Hà Nội đã quan tâm xây dựng và phát triển Trung tâm
Thông tin Thư viện theo mô hình hiện đại nhằm năng cao chất lượng giáo dục
của đơn vị
1.3.1. Quá trình hình thành và phát triển
Kể từ ngày 14/02/1997 khi Trung tâm Thông tin - Thư viện được thành
lập theo quyết định số 66/TCCB của Giám đốc Đại học Quốc gia đến nay đã
trải qua gần 15 năm xây dựng và trưởng thành. Trung tâm được hình thành
trên cơ sở hợp nhất thư viện của 3 trường đại học trực thuộc Đại học Quốc gia
Hà Nội, đó là: Đại học Tổng hợp, Đại học Sư phạm I Hà Nội, Đại học Sư
phạm Ngoại ngữ, có tên giao dịch quốc tế là Library and Information Center,
Copyright: Tài liệu đại học ©