Một hướng đọc – hiểu bài thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến (Ngữ văn 7 - THCS)
trên cơ sở lý luận tiếp nhận văn họcLời tác giả
Trên đây là một cách diễn đạt khác SKKN năm học 2008 – 2009 đã được HĐKH
cấp Tỉnh xếp bậc IV chính thức. Do yêu cầu gọn, tác giả xin tóm lược theo đường
hướng cơ bản. Một số tình tiết có chỉnh sửa khi” tái bản”. Các đồng nghiệp có
thể đọc “nguyên tác” chi tiết ở trang Web của Trường THCS Cao Xuân Huy hoặc
liên hệ với tác giả.
Xin cảm ơn!
Khi đổi mới nội dung chương trình và thay SGK từ năm học 2002 – 2003
đến nay, phân môn Giảng văn được gọi là Đọc – Hiểu văn bản. Sự thay đổi cách
gọi này có lý của nó. Bởi chính “sự đọc” của người đọc chúng ta nhằm để cảm,
luận, hiểu mới đem lại đời sống thứ hai cho tác phẩm văn chương.
Theo J.P.Xắctơrơ, triết gia nổi tiếng người Pháp thì “Tác phẩm văn học như
một con quay kỳ lạ, chỉ có thể xuất hiện trong vận động. Muốn làm cho nó xuất
hiện cần có một hoạt động cụ thể là sự đọc. Và tác phẩm văn học chỉ kéo dài (sự
sống) chừng nào khi sự đọc còn có thể tiếp tục. Ngoài sự đọc ra, nó chỉ còn là
những vệt đen trên trang giấy.”
Nhà văn - người sáng tạo ra tác phẩm- đã “ký mã” nó thành một sản phẩm ngôn
ngữ- một văn bản( góc độ văn bản học). Nhưng nó mới chỉ là “bộ mã” im lìm đầy
bí mật để chấp nhận những cách “giải mã” khác nhau bởi người đọc nói chung- và
chúng ta những người đọc sẽ dạy văn cho học trò học văn. Những cách giải mã
khác nhau ấy đan dệt nên những bức tranh sinh động, muôn màu vẻ và rất sâu sắc
của con người, làm phong phú thêm ý đồ nghệ thuật ban đầu và cá tính sáng tạo
độc đáo của người nghệ sỹ. Khi ấy, thực sự người đọc chúng ta đã thêm một lần
hoàn thiện tác phẩm của nhà văn (đồng sáng tạo). Không có sự “ tiêu dùng “ của
người đọc, sản phẩm của nhà văn chỉ còn là thứ “hàng đọng ế ” chẳng còn ý
nghĩa nhân sinh gì nữa.Và tất nhiên là vô bổ.


hiểu văn bản thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến để giải mã như sau:
<I>. Mục tiêu của tiết học, bài học ( gồm cả kiến thức, kỹ năng thái độ…)
Quen dần với cách đọc- tiếp nhận văn học (thực ra lâu nay dã thực hiện khâu
đọc- hiểu văn bản nhưng còn hời hợt ). Cách giải mã ( cảm nhận, hiểu, liên tưởng,Phạm Trọng Nhân – THCS Cao Xuân Huy
Trang 2
Một hướng đọc – hiểu bài thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến (Ngữ văn 7 - THCS)
trên cơ sở lý luận tiếp nhận văn họctâm đắc, phân tích, đánh giá….) một sản phẩm văn học cụ thể trên văn bản là một
bài thơ bát cú Đường luật hoà quyện chất trữ tình, tự trào được Nguyễn Khuyến
dựng chuyện rất dí dỏm, hóm hỉnh, nhẹ nhàng mà rất sâu sắc.
Từ đó, cảm, hiểu, tâm đắc, phân tích và đánh giá cao tình bạn hồn nhiên chân
thành, cởi mở mà thắm thiết rất tri âm tri kỷ của Nguyễn Khuyến với bạn. Đó là
một giá trị tâm hồn cao sang hơn cả những giá trị vật dục thông thường, vượt lên
mọi thói tục của cuộc đời đã làm nên sinh mệnh bất tử của bài thơ.
< II>. Tổ chức các hoạt động tiếp nhận – giải mã (Tiếp nhận - giải mã văn
bản)
1. Hoạt động gây không khí, tạo tâm thế cho học sinh (qua hoạt động hỏi bài
cũ, trả lời, chuyển tiếp vào bài của giáo viên, học sinh).
Có nhiều cách, sau đây là một vài ví dụ:
a. Cách 1. (Hỏi bài cũ về hình ảnh “Ta với ta” trong Qua Đèo Ngang của Bà
Huyện Thanh Quan).
Ta với ta không phải là hai mà chỉ là một, một trong hai, hai trong một. Chỉ có
nhà thơ đối diện với chính mình : nhỏ nhoi, cô lẻ, rợn ngợp trước trời biển mênh
mang, núi non trùng điệp. “ Một mảnh tình riêng ” khó bề chia sẻ đã gửi vào cảnh
vật, gửi lại cho hậu thế trong câu chữ. Nhưng thầy (cô) và các em sẽ thấy một “Ta

Miêu tả hai bảng phụ ghi bài thơ của SGK và dị bản

Sau khi hướng dẫn học sinh khảo sát (tường trình chi tiết trong cách đi ở SKKN –
“nguyên tác”) chúng tôi quyết định dùng văn bản sau:
(Treo bảng phụ thứ ba chép bài thơ)
Bạn đến chơi nhà
1. Đã bấy lâu/nay/bác tới nhà, (Giữ nguyên theo SGK)
2. Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa. ( Giữ nguyên theo SGK)
3. Ao sâu nước cả, khôn mò cá, ( Chỉnh sửa theo dị bản)
4. Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà (Giữ nguyên theo SGK)Phạm Trọng Nhân – THCS Cao Xuân Huy
Trang 4
Bảng phụ 1 (Văn bản Sgk)
1. Đã bấy lâu/ nay/bác tới nhà,
2. Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
3. Ao sâu nước cả khôn chài cá,
4. Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
5. Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
6. Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa
7. Đầu trò tiếp khách trầu không có,
8. Bác đến chơi đây, ta với ta !
Bảng phụ 2 (Dị bản của chú thích SGK)
1. Chẳng mấy khi/nay/bác tới nhà,
2. Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
3. Ao sâu nước cả, khôn mò cá,
4. Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
5. Cải đã tàn cây, cà mới nụ,
6. Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.

Nó chuyển đến cái câu kết thật bất ngờ- bất ngờ như lúc bạn đến. Một cái kết bất
ngờ khiến chúng ta vỡ lẽ:
Bạn đến chơi đây, ta với ta !Phạm Trọng Nhân – THCS Cao Xuân Huy
Trang 5
Một hướng đọc – hiểu bài thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến (Ngữ văn 7 - THCS)
trên cơ sở lý luận tiếp nhận văn họcChốt 3 (Nhấn mạnh): Hình ảnh “ ta với ta” đọng lại cuối bài thơ bỗng đẩy lùi hết
những thứ “thực phẩm” vật chất “có mà không , không mà có” được nhà thơ dí
dỏm kể lể ra. Chỉ còn lại “ ta với ta” đối diện đàm tâm sẻ chia, đồng điệu, hoà hợp,
vui say nồng đượm. Thử hỏi có món nào cao sang , đậm đà ý vị hơn cái “món”
tình bạn trong lúc này không !?. Ý tứ sâu xa của Nguyễn Khuyến là ở đó. Bây giờ
thì các em hiểu cái gì làm nên tình bạn
Chốt 4: (Liên hệ giáo dục về những điều tâm đắc)
- Ông thuật chuyện nhẹ nhàng, dí dỏm nhưng lại để bày tỏ tình bạn thắm thiết
cao sâu. Nó còn nóng hổi và rất thời sự bởi giữa thời hiện đại này, khi người ta
thường chốt lại nhiều mối quan hệ bên mâm tiệc rượu bia ê hề và cho đó là “đẳng
cấp “, là “ sành điệu ”. Thật nhầm lẫn.
Nguyễn Khuyến và bạn ông, cũng phải ăn, phải sống như những người bình
thường nhưng họ đã vượt lên mọi thói tục, xã giao để tìm đến giá trị “ phi vật thể
“ là tình bạn tương đắc, tri âm, tri kỷ. Một thứ văn hoá rất cao. Điều này khiến
chúng ta ngưỡng mộ và yêu quý ông hơn.
Câu hỏi để kết luận: Tóm lại với bài thơ này, các em thích nhất và nhớ nhất (hoặc
có ấn tượng nhất về những gì?)
Chốt 5: (Thầy tóm lược):
* Một tình bạn thắm thiết, đậm đà, tri kỷ, đồng điệu bỏ qua mọi xã giao thói

Huyện Thanh Quan với hình ảnh” ta với ta” ở câu kết “ Bạn đến chơi nhà” của
Nguyễn Khuyến
Bài tập 2. Có người đúc kết rằng : “ Sự giàu có lớn nhất của con người là niềm
vui tiếp xúc “. Ý kiến của em thế nào?
Bài tập 3. Danh ngôn Phương Tây có câu : “ Khi có hai chiếc bánh mì tôi sẽ bán
đi một chiếc để lấy tiền mua hoa. Cả tâm hồn cũng cần ăn ưống” Ấn tượng của
em về danh ngôn này.
( Những bài tập này sẽ giải quyết ở lớp vào các buổi phụ đạo, bồi dưỡng hoặc
dùng kiểm tra).Phạm Trọng Nhân – THCS Cao Xuân Huy
Trang 7
Một hướng đọc – hiểu bài thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến (Ngữ văn 7 - THCS)
trên cơ sở lý luận tiếp nhận văn học

Phạm Trọng Nhân – THCS Cao Xuân Huy
Trang 8
Một hướng đọc – hiểu bài thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến (Ngữ văn 7 - THCS)
trên cơ sở lý luận tiếp nhận văn họcD. BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ ĐỀ XUẤT.
Giảng dạy văn nói chung cực khó. Dạy - học thơ còn khó hơn. Dạy cho trẻ
con nó học thì càng khó hơn nữa. Dù sao, qua việc thực hiện giải pháp mới trên
cơ sở lý luận tiếp nhận văn học, chúng tôi cũng có được thu hoạch như sau:
1/ Nắm chắc đặc trưng, thể loại, bản chất của sáng tạo văn chương – một loại

hiệu quả khi có tiếng nói pháp lệnh.
Mô hình đề xuất cho tiết Đọc – Hiểu văn bản văn chương.
1. Hỏi bài cũ (có thể không hỏi bài cũ) để chuyển tiếp gây không khí, tạo tâm
thế đọc – hiểu – - tiếp nhận - giải mã văn bản.
2. Hướng dẫn Đọc – hiểu – giải mã văn bản.
3. Kết luận về cách đọc – hiểu – giải mã khám phá tác phẩm.
4. Vận dụng: Giải quyết các bài tập theo yêu cầu cụ thể.
(Mạnh dạn mở lối đi mới, rời bỏ đường mòn nhàm lặp, tẻ nhạt).
PHẦN III. KẾT LUẬN
Thực trạng Dạy Văn - Học Văn còn nặng nề và còn áp đặt thiếu chất văn,
thiếu hứng thú dẫn đến việc chán dạy ( từ phía giáo viên) và chán học( từ phía học
sinh), thôi thúc chung tôi trăn trở tìm hướng đi mới. Hơn nữa, đổi mới phương
pháp là một yêu cầu thực tế thật bức thiết như các văn bản chỉ đạo của các cấp chủ
quản. Nhờ những hướng dẫn chỉ đạo ấy và sự khích lệ của đồng nghiệp, chúng tôi
suy nghĩ tìm tòi, góp một tiếng nói sáng tạo, một lối đi khác, mạnh dạn đột phá,
hầu mong góp phần đổi mới phương pháp giáo dục nói chung và cách dạy - cách
học phân môn Văn nói riêng. Hi vọng hướng đi chúng tôi đã tường thuật, mô tả
khi thực hiện sẽ phù hợp lúc áp dụng, mang lại ít nhiều thuận lợi cho Dạy Văn -
Học Văn vốn rất khó khăn lâu nay. Mọi cái mới đều có thể còn khó đạt sự đồng
thuận ngay bởi sức ỳ của tâm lý, của thói quen. Mong được các đồng nghiệp trao
đổi thêm để chúng ta cùng hoàn thiện và để cho bức tranh toàn cảnh của việc dạy
Văn- học Văn phong phú, da dạng, nhiều màu sắc hơn, thú vị, hấp dẫn hơn.
Diễn Châu, tháng 5 năm 2009.
Tác giảPhạm Trọng Nhân – THCS Cao Xuân Huy
Trang
10
Một hướng đọc – hiểu bài thơ “Bạn đến chơi nhà” của Nguyễn Khuyến (Ngữ văn 7 - THCS)