Cách tiếp cận tác phẩm Ngời lái đò sông Đà của nhà văn
Nguyễn Tuân
I. Đặt vấn đề
1. Lý do chọn đề tài:
Những năm gần đây, vấn đề đổi mới phơng pháp dạy học trong nhà trờng
phổ thông lại đợc đặt ra một cách cấp bách và khẩn thiết hơn bao giờ hết. Nói nh
vậy, có nghĩa là vấn đề này đã đợc nêu lên từ nhiều lần và từ rất lâu. Từ những năm
bảy mơi của thế kỷ trớc, khẩu hiệu Phát huy tính tích cực của ngời học sinh đã đ-
ợc dơng cao. Bản thân câu khẩu hiệu ấy đã nói ra đợc mục đích và ý nghĩa của nó.
Tiếp đến những năm tám mơi, vấn đề dạy học theo thiết kế với chủ trơng:
Thầy thiết kế, trò thi công và khẩu hiệu Chống đọc chép thực chất cũng nhằm
phát huy tính chủ động tích cực của ngời học sinh.
Rồi những năm chín mơi, vấn đề đổi mới lại dấy lên mạnh mẽ với hàng loạt định h-
ớng nh: Lấy học sinh làm trung tâm; Tích cực hoá hoạt động của ngời học;
Phơng pháp giáo dục tích cực hoặc cụ thể hơn trong môn Văn nh: Học sinh là
bạn đọc sáng tạo.
Và giờ đây, những năm đầu của thế kỷ XXI, thế kỷ bùng nổ công nghệ thông
tin, học sinh chỉ thích ngồi trớc màn hình vi tính hơn là việc đọc Văn, học Văn; vấn
đề đổi mới phơng pháp dạy học nhất là dạy học Văn quả là một sự thôi thúc, một
đòi hỏi chính đáng của ngành giáo dục. Nh vậy đổi mới phơng pháp dạy học Văn
thực ra không phải là một vấn đề mới, tuy mỗi thời kỳ có những quan niệm, thể
hiện ở những phơng châm cụ thể ít nhiều khác nhau. Nhng tất cả đều có chung một
mục đích là nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh.
Trên thực tế, những năm gần đây, học sinh dờng nh rất thờ ơ với môn Văn -
Một môn học chính của chơng trình THPT, một môn thi tốt nghiệp và là môn trụ
cột của khối C. Mở rộng ra, môn Văn là môn học làm ngời. Vậy lý do nào đã khiến
học sinh ngày càng rời xa môn Văn. Phải chăng vì môn Văn và khối C có ít trờng
1
Cách tiếp cận tác phẩm Ngời lái đò sông Đà của nhà văn
Nguyễn Tuân
Đại học, CĐ tuyển chọn hay còn vì một lý do nào khác từ những giáo viên trực tiếp

dù chỉ qua một tác phẩm cụ thể.
II. Giải quyết vấn đề
1. Một số điều tra cụ thể:
Trớc thực tế học sinh khối 12 có vẻ rất mệt khi học tác phẩm Ngời lái đò
sông Đà của Nguyễn Tuân mà chúng tôi đã nhận thấy qua nhiều năm giảng dạy
khối 12 và ôn luyện vào Đại học và cao đẳng, chúng tôi đã tiến hành điều tra 4 lớp
12 năm học 2005-2006 bao gồm:
- Một lớp chuyên A: Lớp 12E
- Một lớp chuyên C: Lớp 12C
- Một lớp công lập: Lớp 12D
- Một lớp bán công: Lớp 12N
Qua một số câu hỏi chúng tôi thu đợc kết quả nh sau:
- Trên 80% số học sinh dợc hỏi cho rằng, đây là một tác phảm khó học, khó
nhớ
- 90% lại tỏ ra yêu thích Nguyên Tuân khi đợc tiếp cận tác phẩm Ngời lái đò
sông Đà.
- Nhng cũng có đến 85% học sinh sợ gặp tác phẩm Ngời lái đò sông Đà
trong các kỳ thi tốt nghiệp và đại học, cao đẳng.
Nh vậy, học sinh ít nhiều đã cảm nhận đợc cái hay cái đẹp của tác phẩm nh-
ng sợ thi cử mà gặp phải tác phẩm này là vì các em thấy khó học, khó nhớ nghĩa là
một phần các em cha chịu khó tìm hiểu tác phẩm; mặt khác chắc chắn các em cha
biết cách tiếp cận tác phẩm, khám phá cái hay cái đẹp của tác phẩm. Đó là cha nói
đến Ngời lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân đợc tạo nên bởi một phong cách nghệ
3
Cách tiếp cận tác phẩm Ngời lái đò sông Đà của nhà văn
Nguyễn Tuân
thuật độc đáo, tài hoa, uyên bác hơn ngời. Tác phẩm lại thuộc thể tài tuỳ bút - một
thể tài có phần xa lạ với các em trong chơng trình văn học phổ thông. Đây là tác
phẩm thuộc thể tài tuỳ bút duy nhất các em đợc học trong 3 năm ở trờng THPT.
Chính những lý do đó khiến Ngời lái đò sông Đà trở thành một tác phẩm khó, vợt

Huống hồ Ngời lái đò sông Đà lại là tuỳ bút của một lối viết thực sự rất độc đáo,
phong phú và tài hoa đậm cái tôi nghệ sỹ của Nguyễn Tuân. Và vì thế trong nền
văn xuôi hiện đại Việt Nam chỉ có Nguyễn Tuân mới có thể trở thành nhà tuỳ bút
xuất sắc.
Vậy tiếp cận tác phẩm này còn cần phải đi từ thi pháp thể loại - một thể loại
mới, khó đối với các em nên lại càng phải chú trọng hơn. Có nh vậy, học sinh mới
thấy đợc cái hay của tác phẩm và còn rõ hay ở chỗ nào vì sao nh thế lại hay. Và
chắc chắn các em cũng không những không sợ gặp Nguyễn Tuân gặp Ngời lái đò
sông Đà mà biết đâu lại còn mong đợc gặp để trình bày để phat biểu về vẻ đẹp của
tác phẩm theo con mắt, cái nhìn, trí tuệ, trái tim của chính các em.
Với riêng Ngời lái đò sông Đà thì giữa phong cách nghệ thuật của nhà văn
với thể loại của tác phẩm lại có mối quan hệ mật thiết với nhau. Bởi vì một dặc
điểm trong phong cách của Nguyễn Tuân chính là ở sở trờng tuỳ bút. Chỉ có tuỳ
bút mới có thể giúp Nguyễn Tuân thể hiện đợc phong cách tự do, phóng túng và cái
tôi độc đáo, tài hoa, uyên bác của chính ông. Chung quy lại, cách khám phá Ngời
lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân vẫn đi từ phong cách của Nguyễn Tuân (chú
trọng thêm thể loại của tác phẩm) để cảm nhận vẻ đẹp của thiên tuỳ bút xuất sắc
này.
3. Cụ thể:
a, Tiếp cận tác phẩm từ thi pháp tác giả tức là từ phong cách nghệ thuật của
nhà văn:
5
Cách tiếp cận tác phẩm Ngời lái đò sông Đà của nhà văn
Nguyễn Tuân
Nguyễn Tuân là ngời a mới lạ độc đáo, thích biến ảo, biến hoá nên văn của
ông cũng bắt ngời đọc phải thực sự tham gia vào trò chơi rợt đuổi nghệ thuật đầy
thú vị mà cũng rất nhọc nhằn, công phu. Vốn là kẻ có sẵn máu phiêu lãng giang hồ,
luôn có nhu cầu săn tìm cảm giác lạ, Nguyễn Tuân đã tìm đến với sông Đà, một
dòng chảy vĩ đại của núi rừng Tây bắc nên thơ hùng vĩ. Đó là một con ngời hiếu
động, thích xê dịch, vì thế mà hay đi. Đi để thay thực đơn cho giác quan. Tất

ngang ngợc, lấc cấc, đặc biệt là cảnh gió thác man dại, cuồng loạn, bủa vây và sẵn
sàng nhấn chìm tất cả. ở cảnh này Nguyễn Tuân đã đem đến cho ngời đọc cái cảm
giác thót tim, có ngời còn cho rằng ông thích gây áp lực lên hệ thần kinh ngời đọc,
bắt họ phải chiêm nghiệm cảm giác lạ lùng ấy cùng với ông. Còn ông thì hứng
khởi, say mê thích thú nh một đứa trẻ thơ trớc một trò chơi mới lạ. Thế mới biết
ngời nghệ sỹ luôn là ngời trẻ trung luôn là kẻ đam mê trớc vẻ đẹp muôn màu muôn
vẻ của cuộc sống.
Nguyễn Tuân bằng sự đam mê ấy đã làm chô sông Đà dậy sống, dậy đá.
Sóng dữ và đá cũng dữ - đó là tâm điểm dữ dội của sông Đà. Nguyễn Tuân đã dựng
đá dậy cho lộ bản chất của nó ra. Những kẻ yếu bòng vía chắc phải rờn rợn trớc
những hòn đá mà mặt hòn nào cũng ngỗ ngợc, nhăn nhúm, méo mó trong dáng
vẻ đầy oai phong lẫm liệt, đầy sự khiêu khích kiêu căng, đang Hất hàm thách
thức ông đò. Nguyễn Tuân không những tạo khắc hình ngời cho đá và còn truyền
vào đấy những hình ngời. Sông Đà đã bày một thạch trận để ăn chết con thuyền.
Cái dữ tợn hung bạo của nó chính là ở chỗ đó. Hãy xem cách bày binh bố trận của
Đà giang: rất bài bản. Đám đá hòn đá tảng chia làm ba vòng chặn ngang trên sông,
dàn trận địa sẵn để đánh giáp lá cà với ông lái đò. Mỗi chặng có một nhiệm vụ khác
nhau. Chặng thứ nhất hai hòn tiền vệ canh cửa mới nhìn thì có vẻ sơ hở nhng nhiệm
vụ của chúng là dụ đối phơng đi sâu vào tuyến giữa để đánh khuýp quật vu hồi lại.
7
Cách tiếp cận tác phẩm Ngời lái đò sông Đà của nhà văn
Nguyễn Tuân
Nếu thuyền chọc thủng tuyến hai thì boong ke chìm pháo đài ở tuyến ba phải đánh
tan cái thuyền lọt lới tuyến trên, phải tiêu diệt thủy thủ thuyền trởng ở ngay chân
thác. Rõ ràng trí tởng tợng của Nguyễn Tuân quả là đáng thán phục bởi vì Đà giang
trong sự cảm nhận của ông không chỉ độc ác dữ tợn mà còn mu mô, quỷ quyệt,
nham hiểm đến không ngờ. Đã thế Nguyễn Tuân còn nhìn ra từng sắc mặt ngời đầy
xấc xợc, hỗn hào, mất nết, du côn trong từng hình thù đá vô tri vô giác nh đã nói ở
trên. Rồi Nguyễn Tuân còn cho sông Đà thêm một lần đáng sợ mà cũng rất đáng
phục đối với chúng ta ở cách nó bố trí cửa sinh cửa tử để lừa ông lái đò. Vòng một