BỘ G IÁO DỤC V À ĐÀO TẠ O
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LEE MEE SUN
CÁC TỤC LỆ HÔN NHÂN CỦA NGƯÒI KINH Ỏ XÃ XUÂN ĐỈNH
HUYỆN TỪ LIÊM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI VÀ sự BIẾN Đ ổ l CỦA NÓ
Luận văn : Thạc sĩ khoa học Lịch sử
Chuyên ngành : Dân tộc học
Mã số : 50310
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lê Sỹ Giáo
ĐAI HỌC QUÔC GIA HÀ NỌ! i
TRƯNG
TÂM THÔNG TIN-THU'V Ọ i :
nV~
£
—

J
HẢ NỘI - 2000
Jtlue ỉụo
Mở đáu 1
I. T ín h cấ p th iế t củ a đề tài 1
II. L ịc h sử n g h iê n cứ u vấn đề 3
III. N g u ồ n tài liệ u và ph ươn g p h áp n g h iê n c ứ u 4
IV . Đ ó n g g ó p củ a lu ận án 6
V . B ố c ụ c luận vă n

ố
Chương 1. Giới thiệu khái quát về xã Xuân Đỉnh 8
1.1 T ê n g ọ i và lịc h sử h ìn h t h à n h 8
1.2. Đ ặ c đ iể m tự n h i ê n 9

Tài liêu tham khảo 138
Danh sách những người cung cấp tài liê u

143
J íầ ítíìli
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỂ t à i
1. T ụ c lệ h ôn n hân là m ộ t h iện lư ợn g qu an trọn g trong v ă n h o á c ủ a
ng ư ời V iệ t. N ế u nh ư m ộ t s ố p h on g tụ c, tập quán , n ế p s ố n g văn h oá của
ngư ờ i V iệ t c ó thể m a i m ột th e o th ời g ia n , c ó thể đư ợc ch ấ p nh ận ở ih ể
c h ế xã h ộ i n ày m à k h ô n g đư ợ c ch ấ p nh ận của thể c h ế xã h ội k h á c, đ ượ c
g ia i tầ n g n ày th ự c hành nh ư ng lại bị g ia i tần g k h á c c hố i bỏ thì n gư ợ c lại
hầu n h ư k h ôn g c ó m ộ t cá nhân n à o , m ộ t gia đ ìn h n à o, m ộl c ộ n g đ ồn g
n à o, m ộ t xã h ộ i n à o k hô n g thực h à n h c á c n gh i thức h ôn n hâ n . N gư ờ i V iệ t
quan n iệm ỏ đờ i c ó 3 v iệ c lớn
"tậu trâu, lấy vợ, làm nhà",
tron g đ ó v iệ c
"dựng vợ , g ả chồn g " dù ở g iai cấp nào, ở x ã h ội nà o cũ n g đề u c ù n g
m ộ t m ụ c đ ích là "sinh c o n đ ẻ cá i, nố i dõi tôn g đường" là h iếu đ ạ o của
co n cá i, là n g h ĩa vụ củ a ch a m ẹ. C ó ih ể n ói tập tục h ô n n h ân n h ư m ộ t
h ằn g số củ a tru y ền th ố n g vă n h oá củ a n gư ời V iệt, ở đ ó n gư ờ i ta k h ô n g
ch ỉ n hận ra sắ c thái củ a tập tụ c h ôn n h ân d iễn ra Irong tiến trình lịc h sử ,
m à c òn s oi th ấy n h iề u k h ía cạn h c ủa d iện m ạ o văn h oá . V ì v ậy đ ể nh ậ n
d iện tiến trình vă n h oá ng ư ời V iệ t, k h ô n g thể k h ôn g n g h iê n cứ u lĩn h vự c
h ôn n hân , g ia đ ìn h. L à m ộ t n g ư ờ i nư ớc n g o ài, khi tiế p câ n văn h oá V iệ t
N a m , ch ún g tôi q uan tâm đ ến lĩnh vự c h ôn nhân gia đình , th ô n g qua đ ó
đ ể m ở rộn g sự h iể u b iết bức tranh ch un g v ề d iện m ạ o văn h o á c ủ a n gư ời
V iệt.
2 . N ế u n hìn hìn h thứ c bề n go ài th ì tụ c lệ hô n nh â n c ó vẻ như
k h ôn g c ó g ì k h á c b iệt giữ a c á c v ùn g v ăn h o á , cá c g ia i lầ n g Irong xã h ộ i,
nh ư ng thự c tế thì k h ô n g ph ải n h ư v ậ y. N g ư ờ i V iệ t th ườ ng n ó i "Đ ất qu ê lề

đ ó cũ n g là m ộ t tron g nh ữ n g đ ộ ng cơ Ih ú c đẩy tôi c h ọ n lĩn h vự c n gh iên
cứu sâ u v ề văn h oá V iệ t N am là lĩn h vự c "hôn n h ân và g ia đ ình " .
5 . Đ ể tiế n h àn h n g h iê n cứ u c á c tập tụ c tro n g hô n nhân củ a n g ư ờ i
V iệ t ch ú n g tô i c h ọ n địa bàn xã X u ân Đ ỉn h xu ất phá t từ n hữ ng n g u yê n
nh â n sau:
- N g ư ờ i V iệt là tộ c n gư ờ i c ư trú ở n h iề u vùng sinh thái nhân văn và
v ù n g vă n h o á k h ác n h au . C ó v ùn g n ô n g th ôn , c ó vù ng đ ô th ị, c ó v ù n g
ph át tr iển , có v ù n g ch ậ m ph át triển , có vù n g th u ần n ô n g , c ó v ù n g n gà n h
n g h ề. M ỗ i v ù n g c ó tập tục h ôn nhân liê n g . D o đ iều k iện r iê n g c h ú n g tôi
c h ọ n v ù n g n g h iên cứ u X u ân Đ ỉn h p h ần n à o đ áp ứ ng đ ư ợ c y êu cầ u đ ó.
- M ặt k h ác , là m ộ t p h ụ nữ nư ớc n go ài ch ọ n đ ịa bàn X u â n Đ ỉn h rất
thu ận lợ i ch o ch ú n g tô i tron g qu á trình k h ả o sát, thự c h iện đ ề tài.
2
V ấ n đ ề h ô n nhân của ng ư ời V iệ t đã đư ợc n g h iê n cứu k há nh iề u và
cũ n g đ ạt đ ượ c n h iều kết quả.
T rước đây , c á c h ọ c g iả Irong k h i đ ề cậ p đ ến văn h oá V iệ t N a m hay
n g h iên cứ u p h o n g h o á V iệ t N a m đã quan tâm đ ến tập tục liê n q uan đến
h ôn n hân . Đ ạ i d iệ n c h o đ ội n gũ này có h ọ c g iả Đ à o D u y A n h vớ i " V iệt
N a m văn h oá sử cư ơn g " ( N X B B ốn P hư ơn g - 1 93 8 ), P ha n K ế B ính v ớ i
"Phon g tụ c V iệ t Nam " ( NXB Đ ồ n g Tháp - 1 99 0 ), T ơan Á n h với "Hội h è
đìn h đám ", "V iệt N am p h on g tục"( N X B Đ ồ n g Tháp - 1 99 8 ) C á c cô n g
trình n g h iê n cứ u củ a c á c h ọ c g iả trên ch ủ yếu m iê u thu ậ t c á c n gh i lễ h ôn
nh â n tru yền th ốn g. T h ô n g qua đ ó, n g ư ời đ ọ c c ó thể hình du n g "diện
m ạo" k h ái qu át c ủ a lụ c lệ hô n nhân Iruyền ih ốn g củ a ngư ời V iệ t.
T ừ sau k hi m iền B ắc V iệ t N a m đ ư ợc giả i p h ón g ( n ăm 1 9 54 ) c h o
đến nay , lĩnh vự c h ôn nhân gia đình đã thu h ú l đ ư ợc n h iều g iớ i k h o a h ọ c
qu a n tâm và n ó đ ư ợ c x em xé t dư ớ i nh iề u g ó c độ . N h iề u c ô n g trình
c h u y ê n kh ảo v ề hô n n hân gia đ ìn h dưới g ó c đ ộ v ăn h óa tộ c n g ư ờ i, dư ới
g ó c đ ộ p hon g tụ c tập q u án , dư ớ i g ó c đ ộ xã h ộ i họ c, dưới g ó c đ ộ c ủ a cá c
nhà x â y d ựn g ch ín h sách . C á c c ô n g trình n à y m ộ t m ặt tích cự c b ổ su ng

thác cá c n g u ồ n tư liệ u h iện có ở cá c trung tâm lư liệ u v à Ihư v iệ n ở H à
N ộ i, nh ư n g k h ô n g c ó tác g iả , lá c ph ẩm n ào đ ề cậ p đ ến h ôn n hân g ia đ ình
ở đ ây . C ó ch ă n g c h ỉ đ ôi ba tác ph ẩm c ó đề cậ p đến là n g x ã X u ân Đ ỉn h về
m ặt lịc h sử , như B ù i T h iế t v ớ i "làng xã n go ại th à n h H à N ội" (N X B H à
N ộ i 1 9 8 5 ), Đ ỗ T h ỉnh vớ i " V ù n g v e n s ô n g N h ị" ( N X B H à n ội .1 9 7 9 ).
Đ iể m qu a lịc h sử n g h iê n cứu đ ể thấ y đư ợc là n g sự lựa c h ọ n củ a
ch ún g tôi sẽ bổ su n g c h o sự thiếu hụt m à cá c c ô n g trình trên cò n th iếu , ở
m ứ c đ ộ k h iếm tốn h ơ n là đ ể g iớ i th iệ u tập tục h ôn n h â n củ a n gư ờ i V iệ t ở
một địa bàn cụ thể.
III. NGUỔN TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
1. Nguồn tài liệu:
- Luận vă n đư ợc dựa v ào 2 n g u ồ n tài liệ u . N g u ồ n thứ n hấ t là các
c ô n g trìn h n g h iê n cứu từ trư ớc đ ến na y về lĩn h v ự c h ô n nhân c ủ a ngư ời
V iệ t. Đ â y k h ô n g ph ải là n g u ồ n tài liệ u trực tiếp củ a luận vă n m à là n gu ồn
tài liệ u đ ể ch ú n g tô i tham k hả o và đố i c h iế u để h iể u đ ư ợ c cá i ch u n g và
cá i riê n g v ề tụ c lệ h ôn nhân củ a ngư ời V iệ t ở là n g X u ân Đ ỉn h .
- Nguồn lài liệu chính yếu và cơ bản nhất của luận án này là tài
liệ u đ iề u tra k h ảo sá t th ự c t ế tại đ ịa bà n xã X u ân Đ ỉn h từ th á ng 2 / 2 0 0 0
đ ến th á ng 5 /2 0 0 0 . C h ún g tô i đ ã trực tiếp đ iề u tra tại 5 th ôn c ủ a X u â n
4
Đ ỉn h là c á c thô n C áo Đ ỉn h (K ẻ G iàn ), th ôn T run g, th ô n Đ ô n g , th ôn
N h a n g , th ô n L ộ c . Tà i liệu ch ủ yếu th ôn g q u a sự c u n g cấ p trực tiếp của
c á c đ ố i tư ợn g . Đ ể k iể m ch ứ n g lài liệ u c hú ng lô i c ó k iể m tra n h iều đ ối
tượn g r iên g , c ó toạ đàm n hóm và c ó đ ố i c h iếu v ớ i c á c n g h iê n cứ u đã
đư ợc c ô n g b ố . N h ữ n g tài liệ u nà o chư a k iể m ch ứ ng ch ú ng tôi k h ô n g sử
dụn g.
2. Phương pháp nghiên cứu:
*
Phương pháp luận:
-

C h ú ng tôi đ ã c ố g ắ n g tham dự m ột số đám cư ớ i d iễn ra tại đ ịa p h ư ơng
tron g thờ i gia n đ iề n dã ở đ ây. T h ôn g qua c ác đ ám cư ới nà y đ ể ch ú n g tôi
c ó dịp q u a n sát trực tiếp cá c lục lệ h ôn nh ân tru yền th ố n g và sự b iế n đ ổi
củ a n ó, nh ữn g tập tục hô n n h â n m ới đã và đ an g n ảy sin h ỏ đ ịa ph ươn g .
- N g o à i p h ươ n g p h á p trên c h ú n g tôi sử dụn g cá c ph ươ n g pháp c ủ a
xã h ộ i h ọ c nh ư "P hương p h áp th ốn g k ê , định lư ợng" "p hương p h á p đ iều
tra th eo b ản g hỏi"
IV. ĐÓNG G ÓP CỦA LUẬN VĂN:
1. L u ận v ăn c h ỉ g iớ i hạ n ở m ức đ ộ trình bà y cá c tục lệ h ôn nhân
đư ợ c thự c h iệ n tại đ ịa bàn x ã X u â n Đ ỉn h . V iệ c phân tích , s o sá nh v ớ i c á c
địa p h ư ơn g k h á c ch ư a đư ợc đ ặ t ra.
2 . L u ận v ă n c ố gắ n g trình b ày m ộ t c á ch đầ y đủ về cá c tục lệ hô n
nh â n truyền th ố n g củ a ng ư ời V iệ t tại m ộ t địa ph ư ơn g c ụ th ể. C á c tài liệ u
sử d ụ n g trong luận văn là h o àn toàn trung thự c.
L u ậ n vă n cũ n g đã ch ỉ ra nh ữ ng th ay đ ổ i củ a h ôn n h â n tru y ền th ốn g
tron g m ô i trường c h u y ển đ ổ i, nhữ n g căn n g u yê n tạo nên sự th ay đ ổ i đ ó.
L uận vă n c ũ n g g iớ i th iệ c c á c m ô h ìn h lổ ch ứ c cư ớ i x in tron g x ã h ội
đ ư ơn g đ ại, m ặ c d ù đ ó là nh ữn g m ô h ìn h cò n đ an g thử n g h iệm , lựa ch ọ n .
3. Lu ận vă n đã đ ặt ra v iệ c so sá nh sự tươn g đ ồn g và k h á c b iệ l g iữ a
c á c tụ c lệ h ô n nh ân củ a n gư ời V iệ t và n g ườ i H àn Q u ố c. Đ â y là lần đầu
tiê n c ó m ộ t c ô n g trìn h g iớ i th iệu v ề tập tụ c h ôn n hân c ủ a ng ườ i H à n
Q u ốc đ ố i v ớ i đ ộ c g iả V iệ t N am . S o sá n h sự tư ơn g đ ồ n g tron g c á c tập tụ c
h ôn n h ân g iữ a hai dân lộ c của hai Q u ố c g ia c ó n ền văn h oá riên g k h ô n g
c h ỉ c ó ỷ n g h ĩa k h oa h ọ c, m à c ò n là m ch o hai dân tộ c h iể u b iế t lẫ n n h au ,
tăn g c ư ờ n g sự g ia o lưu hợ p tác trên n h iều lĩn h v ự c.
V. BỐ CỤC LUẬN VÃN:
L u ậ n v ăn g ồ m c á c n ộ i d un g sau:
,6
Chương 1
GIÓI THIỆU KHÁI QUÁT VỀ XÃ XUÂN ĐỈNH

10 k m , n ằm ph ía Đ ô n g B ắc h u y ện Từ L iêm , án n gữ trục đư ờn g c a o tốc
T hăn g L o n g - N ộ i B ài. S on g so n g c ó lu y ến đ ư ờn g sắ t c h ạ y đ ọ c ih eo
đư ờ ng c a o tốc .
X ã X u â n Đ ỉn h , p h ía Bắc giá p xã Đ ô n g N g ạ c, p hía N am g iá p
phư ờ ng N g h ĩa T ân ( quận C ầu G iấ y ), phía Đ ô n g g iá p ph ư ờ n g X u ân L a
(qu ận T ây H ồ); p hía T â y g iá p x ã c ổ N h u ế
P hía B ắc củ a xã c ó tu yến đ ê ba o q ua n h c h ạ y từ xã T h ụ y P hư ơ n g
đ ến ph ườ n g X u â n L a, q u ận T ây H ồ . C ó trục đ ườ n g liên x ã c h ạ y d ọ c th eo
giữa xã, đâ y cũ ng là co n đường gia o ih ôn g h uy ế t m ạch qu an trọng củ a xã .
X u ân Đ ỉn h n ằm g iữ a m ột c á n h đ ồ n g lúa r ộ ng, xu n g q ua nh có c á c
đư ờn g g ia o th ôn g lớ n. P h ía B ắc g iá p P hú T h ượ n g, Đ ô n g N g ạ c , T h u ỵ
P hư ơn g, c ó đư ờng 2 3 đ ồ n g thời là đê s ô n g H ồ n g và c ó c á c b ế n đò cố n ổi
tiến g nh ư b ến C h èm , bến Sù c ó thể sa n g Đ ô n g A n h dễ d àn g. P h ía T â y
g iá p x ã C ổ N h u ế , c ó đư ờn g 6 9 từ D ịch V ọ n g đi C h èm . P hía đ ô ng g iá p xã
X u ân L a c ó đ ườ ng đi N h ậ t T ân . P h ía N a m g iá p xã N g h ĩa Đ ô c ó co n
đư ờn g từ B ưở i n ố i và o đư ờng 69 .
1.2.2. Đất đai.
X u â n Đ ỉn h th u ộ c vù n g trũ ng, ru ộn g c h ân v ò m c h iế m g ià nử a d iện t
tích , kh oả n g 30% là châ n Irũng, g ầ n 2 0 % là c h ân c a o . X ư a kia th ủ y lợ i
ch ưa p há t triển n ên đ ế n m ùa m ư a, n ư ớ c ở c á c x ã ph ía trên nh ư P h ú
T hư ợn g, Đ ô n g N g ạ c d ồn x u ố n g thì n ư ớ c ngậ p m ên h m ôn g , ru ộn g bỏ
h oa n g rất n h iều . N ă m H ồ n g Đ ứ c thứ 12 ( 1 4 8 1 ), vu a L ê Th án h T ô n g sai
cắ t đ ấ t ở là n g X u ân T ảo lập đồ n đ iền ch o dân cá c n ơi đ ến k h a i phá, sa u
trở thàn h làn g X u ân T ả o sở. Q u a hàn g n g h ìn năm la o đ ộ n g c ải tạ o r u ộn g
đ ồ n g , đ ào m ư ơ n g đầ m ch ứa nư ớc, n ạo v é t k ê n h m ư ơn g, n gà y n a y đ ồ n g
ru ộn g X u ân Đ ỉn h m ới c ó đủ đ iều k iện tưới tiê u v ề c ơ b ản c h o h ơn 1 00 0
m ẫu B ắ c b ộ ca n h tá c.
9
Q u á trình k hai ph á và c ả i tạo n h ữn g c á n h đ ồn g p hì n h iê u c ấy trồng
2 v ụ , tư ơ n g lai c ó th ể làm 3 vụ. Đ ú n g n h ư cá c cụ thư ờ n g g ọ i đ ồ n g ru ộ n g

n g u ồ n g ố c tại xã X u â n Đ ỉn h , c á c h ộ g ia đ ìn h , cá c c ơ q u an , đ ơ n v ị đ ó ng
tron g x ã, c ò n c ó h ộ
ở
tỉnh k há c đ ến m u a nh à, đất s ố n g tại X u â n Đ ỉn h , có
k h ẩu là la o đ ộ n g p hổ thô ng , h ọc sin h th uê n hà cư trú tại xã. Sự phân bô'
d â n cư ở c á c th ôn n hư sau:
10
Đơn v ị: người
T hôn
Đ òn g
T hô n
T ru n g
T hô n
L ộc
T hôn
N h an g
T hôn C áo
Đ ỉnh
T h ô n T ân
X ua
D ọc
đư ờ ng
C ộn g
2 7 7 6
322 1 1911 1534
29 6 6 5 0 64
1000
18233
Nguồn: Điều tra dân số 11411999.
T ỷ lệ g ia tăng d ân s ố củ a x ã X u ân Đ ỉn h m ấ y năm gầ n đ ây ch o Ihấy

s ố n g , c ũ n g là m ột tron g nh ữ ng đ iể m tụ c ư đầu tiên c ủ a ng ư ờ i V iệ t cổ ở
đ ồ n g bằ ng ch â u th ổ Bắ c B ộ . N h ữ n g d ữ liệ u k h ả o c ổ h ọ c đã ch ứ n g m in h
c h o đ iều đ ó.
11
1.4. ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - VÃN HOÁ - XÃ HỘI.
1 .4 .1 . S in h h o ạ t k in h tế.
1.4.1.1 Kinh tế truyền thống:
T rư ớc 1 9 5 4 X u â n Đ ỉn h là m ột xã thuần n ôn g, c ây lú a là n gu ồn
số n g ch ín h . T u y là m ộ t v ù ng c ó d iệ n tíc h đất đ ai lớ n n h ấl củ a vù n g Từ
L iê m xưa "Đất G iàn - Q u a n Vẽ" như ng d o k hó kh ăn v ề th u ỷ lợi n ên sản
xu ấ t ch ủ y ếu là v ụ m ù a, n h iều v ùn g đất bị h oa ng h oá . N g o à i c â y lú a ở
X u ân Đ ỉn h c ò n trồn g cá c c ây rau m àu, vớ i n hữ ng c â y kh á n ổ i tiến g như
bầu b í, cà ph á o C á c n gh ề p hụ ở đ ây kém p h át triển , trước đâ y c hỉ có
n gh ề là m "liềm s eo giấy" ch o v ù ng B ưở i. X u ân Đ ỉn h k h ôn g ph ải là là n g
n gh ề v ì th ế v à o m ù a n ô n g n h à n h ọ ihư ờn g đi làm th u ê c ho v ù n g B ưởi và
cá c n g h ề tron g n ộ i thành H à N ộ i, n hất là n gh ề làm b á n h k ẹ o . Đ ó là đ iều
k iện để sau n ày X u ân Đ ỉn h p h ái Iriển đ ư ợc n gh ề c h ế b iế n g ia c ô n g b ánh
m ứt kẹ o .
1.4.1.2. Trong thời kỳ bao cấp (1954 -1986):
T ừ sau 1 9 5 4 c ùn g v ớ i m iề n B ắ c, X u ân Đ ỉn h đ i th e o c o n đ ư ờ n g x ã
h ội chủ n g h ĩa . Sự p hát triển kin h tế th e o sự ch ỉ đ ạ o , lã n h đ ạ o củ a N h à
nư ớ c dư ới hình th ứ c "tập thổ hoá" " côn g hữu hoá" và "hợp lá c hoá".
- T ín h ch ấ t củ a n ền k in h tế trong thời k ỳ n ày ch ủ y ếu là tính ch ấ t
c ô n g hữ u , tập thể th e o m ô hình ch u n g là "hợp tác xã". X u â n Đ ỉn h đ ã đi
từ h ợ p tác xã bậc ihấ p , hợ p tác x ã bậ c ca o, hợ p tác xã c a o cấp toà n xã
(hợ p tá c x ã n ô n g - cô n g - thư ơng - tín ).
C ác h o ạ t đ ộ n g k in h tế tư n hâ n th eo h ộ g ia đình tru y ền th ốn g bị bãi
b ỏ . Đ ơ n v ị q uả n lý ch ỉ đ ạ o kinh tế c ơ bản là "các đ ội sả n xuất".
- Cơ cấ u k in h t ế tron g thời k ỳ nà y c ó sự đ ổ i m ớ i ho à n toàn , X u ân
Đ ỉn h đ ã ph á th ế đ ộ c ca n h c â y lúa . V iệ c x á c đ ịn h c ơ cấ u kinh tế d o n h à

triển c á c n g h ề p h ụ g ia đình p hát triển the o m ô h ìn h k in h d oa nh (cá c
d oa nh n g h iệ p n h ỏ). T ron g c ác n gàn h n g h ề m ớ i ở X u â n Đ ỉn h th ì n g h ề g ia
c ô n g c h ế b iế n bánh k ẹ o là n gh ề phát triển nh ấ t là ở T h ôn Đ ô n g . H iệ n n a y
toàn xã ư ớ c tín h c ó kh oả n g 7 4 h ộ ch u y ê n sản xu ất g ia c ô n g bán h m ứt
k ẹ o , n hấ t là 2 vụ v à o trun g thu (th án g 7 ,8 ) và d ịp tết N g u y ê n đán (từ
th á n g 10 trở đ i) m ỗ i h ộ trung bình sản xu ất từ 2 0 -3 0 tấ n /v ụ c ó h ộ sản
x u ấ t trên 1 00 tấn v ới d o an h thu 1-2 tỷ đ ồ n g . Đ â y đ ư ợ c co i là n g h ề "làm
giàu " củ a n h iều h ộ g ia đình ở th ôn Đ ô n g N g o à i n g h ề là m b á n h k ẹ o,
13
+ v ề p h ươ ng d iện ăn m ặ c , ngư ờ i dân ở đ ây k h ô ng quá lo lắ n g đ ến
v iệ c làm th ế n ào đ ể đ ủ ăn đủ m ặc m à h ọ đ an g thực h iệ n ăn như th ế nà o ,
m ặc nh ư th ế n ào
C ó th ể n ó i về p h ươ n g d iện kin h t ế và đ ờ i số n g kin h tế X u â n Đ ỉn h
là m ột v ù ng n ô n g thôn phát triển ih eo hư ớ ng đ ô th ị. Q u á trình và tố c đ ộ
đô thị h o á củ a X u ân Đ ỉn h n gà y c à ng n h a n h c h ó n g và đư ợ c c oi là m ộ t
tron g nhữ ng v ù n g nhan h n h ất ở T ừ L iêm và H à N ộ i.
1.4.2. Sinh hoạt xã hội (sinh hoạt cộng đồng làng xã, họ tộc và phong
tục tập quán):
1.4.2.1. Đời sống làng xã và quá trình phát triển:
- V ề m ặt hành chính xã X u ân Đ ỉn h tron g thời k ỳ trước g iả i ph ó ng
(1 9 5 4 ) b a o g ồ m 2 làn g "L àn g G iàn" (C á o Đ ỉn h ) và là ng C áo (X u â n T ả o ).
X u â n T ả o (là n g C á o ) th u ộc lổ n g X u â n T ảo, c òn làn g G iàn (C áo Đ ỉn h ) lại
th u ộc tổ ng CỔ N h u ế.
- L àn g C áo (X u ân T ả o) gồ m có 4 th ôn Đ ô n g , T run g, L ộ c ,
- L à ng G iàn (C á o Đ ỉn h ) ch ia làm 7 th ôn (x ó m ): Đ ìn h T hư ợn g,
Đ ìn h H ạ , G iế n g , X ố i, G iữa, T ránh, X a nh .
T u y 2 làn g th uộ c 2 tổn g k h á c nhau v à có b ộ m á y tổ c h ứ c riên g
nh ư ng v ề c ơ cấ u tổ ch ức, h ìn h thức vận h ành thì g iố n g n h au, tổ c h ứ c th eo
h ệ th ốn g N h à nư ớc p ho n g k iế n V iệ t N am .
B ộ m á y tổ ch ứ c, quản lý là n g xã p h o n g k iế n ih ực dân nh ư trên ở

Ở X u ân Đ ỉn h c ó n h iề u d òn g h ọ , đa s ố c á c d ò n g h ọ ở đ â y c ó n g uồ n
g ố c Ịâu đ ời.
T h ôn N h an g: N g u y ễ n , Đ ỗ , T rần, Đ ặ n g.
T h ôn T rung: N g u y ễ n , Đ ỗ , M a i, P hạm .
T h ô n Đ ô n g: N g u y ễn , Đ ỗ Đ ìn h , Đ ỗ X u ân , P hạ m .
T h ôn L ộ c: H o àn g , N g u y ễn , Đ ỗ .
T h ôn C áo Đ ỉn h: D ư ơn g, N g u y ễ n , Đ ỗ , P hạ m , Đ ặ n g .
C á c d ò n g h ọ h iệ n n ay đư ợc p h ân b ố x e n k ẽ ở tron g tất cả c á c thôn .
T u y v ậ y trước đ â y m ỗ i th ô n đ ề u c ó m ột d ò n g h ọ c h iế m đa s ố và c ó vị trí
16
tron g th ô n. Đ ó là cá c d ò n g h ọ đ ư ợc g ọ i là "tiền hiền kh ai căn" h a y d òn g
h ọ c ó c ô n g la o đ ối v ới N h à n ư ớc p h on g kiến .
T ro ng n h iề u d òn g h ọ ở X u â n Đ ỉn h thì có cá c h ọ sa u đ ây g ọ i là h ọ
g ố c: D ư ơ ng , Đ ặn g , N g u y ễ n , Đ ỗ , P hạm Đ â y là nh ữ ng h ọ lâu đ ời, có
tru yền th ốn g v ă n ho á , kh oa cử , c ó n h iều n g ư ời đ ỗ đạt, c ó đó ng gó p ch o
nhân dân địa p h ư ơng và ch o triều đình p ho n g k iế n .
- H ọ D ư ơ n g là d ò n g h ọ đi từ N g h ệ A n ra đầu tiên và cũ n g là d ò n g
h ọ lớn (n h ất là ở là n g G iàn ). H ọ D ư ơ n g c ó 2 n g ư ời c ó cô n g th eo v ua L ê
T há n h T ô n g đ án h nh à M ạc. T ro n g đ ó c ó ô n g D ư ơn g C ô n g u ẩ n đư ợc v u a
p ho n g "T hái Bảo", n ên tron g nh à thờ h ọ D ư ơ ng c ó bức H o à nh ph i đ ề
"Thái B ảọ từ đường" và có đ ô i câ u đ ố i "Sự n g h iệp huân c a n h lưu Q u ốc
sử, T h i thư lễ nh ạc thụ gia p h ong" , m ộ t đ ô i kh ác c ó v ế "Thái h oà cản h
tượng kh an g cá o ph ư ơn g vi". N g ư ờ i thứ hai là D ư ơ n g H u y K iề u đ ỗ tiến
sỹ k ho a Đ in h M ã o ( 1 8 6 7 ), thấy dân làn g n g h è o quá k h ô n g đ ó n g được
sưu th u ế ô n g đ ã b ỏ tiền ra đ ón g ch o cả dân làn g 1 n ă m .
- H ọ N g u y ễn có m ộ t d an h nhân là "N g uy ễ n C ôn g Cơ" (tụ c g ọ i là
Cụ Th ư ợn g C á o) đ ỗ tiến sỹ k h o a Đ in h Sửu ( 1 6 9 7 ). N g o à i c á c cô n g la o
vớ i triều đ ình ô n g cò n có cô n g v ớ i dân là ng ở đ â y là " ông đã bỏ tiền ra tổ
ch ứ c đ ào c o n m ư ơn g tiêu nư ớ c ra s ô n g N h u ệ nên là n g k h ôn g bị ún g
n gập , sản x uất thu ận lợi.

em trọn g h ọ.T h ậ m c h í ng o ài hư ơ ng ướ c củ a làn g ra (lệ làn g) m ỗ i d ò ng họ
c ó thảo ra q u y ư ớc riên g củ a m ìn h đ ể ch o m ọ i thành v iê n củ a dò n g họ
căn c ứ v ào đ ó m à làm . N h iề u q u y ư ớ c củ a d òn g h ọ cò n đư ợc m ặ c n hiên
sử d ụ ng c hu n g tron g cộ n g đ ồ n g . N h ữ n g cô n g v iệ c lớ n c ủ a từng g ia đìn h
như cư ớ i xin , m a ch ay , là m n hà m ới đề u c ó sự tham gia của d ò n g h ọ
cả về vật ch ấ t, tin h thần và c ôn g sức.
C ó th ể n ó i cũ n g n h ư n h iều làn g q u ê k há c, d òn g h ọ c ó v ị trí rất
quan trọn g tro n g th iế t c h ế là n g xã cổ tru y ền . T ron g thời kỳ b ao cấp , do
n hiều n g u yê n n hâ n k há c nhau n g ư ời ta k h ôn g c h ú trọn g đế n h ọ tộ c
n h iều . T h ậm c h í ng ườ i ta c ò n p hê bình tín h "hẹp h ò i, bản v ị, bè phái,
ch ia rẽ, cạ nh tranh k h ôn g làn h m ạnh" c ủ a d òn g h ọ m à qu ên m ất đi cá c
g iá trị văn h oá và n hân v ăn của d ò n g h ọ. Đ ề c ao d òn g h ọ nh iề u khi cò n
bị ch ụ p m ũ, q uy kế t.
- T ừ sau thờ i k ỳ đ ổ i m ớ i, khi n h iều g iá trị văn h oá c ổ tru y ền đ ượ c
trả lạ i g iá trị n g u y ê n bản, thì d òn g h ọ ở đ ây cũ n g đ ư ợc trở về g iá trị đ íc h
thực củ a n ó . N h ữ ng tiêu cự c trực tiếp h ay g iá n tiế p c ủ a d òn g h ọ tác đ ộn g
v à o đ ời s ố n g c ộ n g đ ồn g đan g đ ư ợc hạn c h ế , n g ă n ch ặ n. C á c g iá trị k h ô n g
ch ỉ b ó hẹp tron g ph ạm v i họ tộ c m à cò n m ở rộ n g ra ở p hạ m v i là ng xã
đ ư ợc b ả o tồn , p h át h u y . N h iề u d òn g h ọ ở đ â y k hô n g c h ỉ ch ăm lo ch o
d ò n g h ọ m ìn h n gà y c àn g bề th ế m à c ò n g ó p phần và o v iệ c p hát triển k inh
tế, x o á đ ó i g iả m n g h èo , ch ư ơ ng trình d ân s ố k ế h o ạch h o á g ia đ ìn h ,
p h ò n g c h ố n g tệ nạn xã h ộ i, p h á t triển g iá o d ụ c Ở đ â y k h ô n g ch ỉ c ó
"làng v ãn hoá" , " gia đ ình vãn hoá" m à cò n có ph on g trào x ây d ự ng "dòng
h ọ vã n h o á M.
18
1 *4.2.3. Phong tụcf tập quán, nếp sống và nhữ ng biến đổi của nó.
X u â n Đ ỉn h là m ột m ả n h đất c ổ k ín h và tiêu b iểu c h o n ô n g thôn
cù ng ch â u thổ s ôn g H ồ n g. Ở đâ y tồn tại và b ả o lưu n h iề u g iá trị văn h oá
cổ truyền c ủ a n g ườ i V iệ t. C ác g iá trị văn h oá tru y ền th ố n g trên cá c lĩn h
vự c sin h đ ẻ , n u ô i d ạ y co n cá i, cư ới x in , m a ch ay làm nhà làm cử a, h ội h è

đã từ lâu trên m ản h đất n à y c ó n h iều di tích lịc h sử vãn h óa . N h iều di tích
lịch sử vă n h o á k h ô n g c h ỉ là tài sản củ a xã Xu â n Đ ỉn h m à nh iều di tích
đư ợ c nhà n ướ c x ếp h ạn g và là tài sả n Q u ốc gia .
- Đ ìn h : X u ân Đ ỉn h trước đ â y hầu n h ư làn g n ào cũ n g c ó đình là
trung tâm tín n g ư ỡ n g , sinh h o ạt c ộ n g đ ồ n g củ a dân làn g. D o c á c b iế n c ố
lịc h sử h iện na y X u â n Đ ỉn h cò n 2 đìn h ở làn g C áo Đ ỉn h (là n g G ià n ) và
đình là n g T run g. R iê n g đ ìn h G iàn đ ư ợc N h à nư ớ c x ếp h ạn g "di tích lịch
sử v ă n hoá" n ă m 19 6 2 .
- C h ù a : C ũ ng n h ư đ ìn h, trước đ â y ở X u ân Đ ỉn h là ng nà o c ũn g có
ch ùa nơ i th ờ p hậ t và h oạ t đ ộ n g tín n g ưỡ ng tôn g iá o của c á c th ô n . H iện
na y ch ỉ c òn 3 c h ùa là ch ùa G iàn (tên ch ữ là ch ù a T hiên P hú ) ở thôn Cáo
Đ ỉn h và 1 chù a ở th ô n N h a ng , 1 ch ù a ở th ôn Trung.
- Đ ề n p h ủ : N ổ i tiến g nhất ở X uâ n Đ ỉn h là
đền Sóc
(th ờ T hánh
G ió n g ) ở th ô n Đ ô n g . Đ ề n m ở h ội v à o n g ày 6/1 và 8 /4 âm lịc h hà n g n ăm .
Đ ền đ ư ợc N h à n ư ớ c xế p hạ n g d i tích lịch sử - văn h o á ( 1 9 6 2 ), h ộ i làn g tổ
ch ức lớn thu hút n h iều k h ác h thập ph ươ n g.
Đền th ờ quận công Nguyễn Công C ơ ở
th ô n N h a n g đã đ ư ợ c xếp
h ạ ng d i tích lịc h sử v ă n h o á .
"Q u ế P h ủ "
thờ tam toà th ánh m ẫ u tại thôn L ộ c , h àn g năm m ở H ộ i
Phủ và o n g à y 12 th á n g g iên g .
M iếu th ờ Thần H o àng
củ a là n g ở th ô n N h an g.
Đền Thanh Tâm (Phủ)
thờ m ẫu tại làn g G ià n .
T ừ đường
(nh à th ờ h ọ tộ c) ở X u ân Đ ỉn h hầu h ế t c á c h ọ đ ạ i tôn đều

h ội g ắ n liề n v ớ i ý n g h ĩa lịc h sử. N ó là h ội th ô n , h ộ i là n g n hư ng n ó vư ợ t
qua lu ỹ tre là n g , thu hú t n h iề u k há c h thập ph ư ơ n g. Đ ó c ũ n g là n g u ồ n thu
rất q u a n trọ n g đ ể tu b ổ cá c di tích đ ổ . T rướ c đ ây h ộ i là ng n à o d o ban tổ
ch ứ c h ộ i là n g đ ó ch ủ trì, từ sau 19 5 4 và h iệ n n a y, TJBND x ã đã cử ra m ột
ban "quản lý di tích và tổ c h ức h ội lễ" đ ể là m c h o c ác h ộ i lễ làn h m ạn h
và ph ục v ụ tốt ch o đờ i số n g tinh thần củ a ngư ời d ân. C á c di tích lịch sử,
cá c h ội h è đ ó k h ô n g bị m a i m ộ t đi m à trái lạ i, n ó đ ượ c p h ục h ồ i, bảo tồn
và p h át triển lên .
21
I.4.3.4. Đ ờ i sống văn hoá m ới:
N g o à i c á c ho ạ t đ ộn g văn ho á c ổ truy ền đ ư ợc tiế p tục d uy trì bảo
tồn tron g đ ời s ốn g văn h oá h iện n a y . ở X u ân Đ ỉn h p ho n g trào x ây dự n g
đờ i số n g vă n h ó a m ới c ũ n g đư ợ c phát triển . Đ â y cũ n g là m ộ l tron g nhữ ng
m ặt m ạ n h củ a xã và c ũ n g là m ặ t m à x ã đạt đư ợ c n h iều thành c ô n g nhất.
Đ ờ i số n g vă n h oá m ớ i đ ượ c x ây dựng ở X uân Đ ỉn h th ể h iệ n tro n g cá c
lĩn h vự c sau:
- V ề tổ ch ứ c, quản lý đ ờ i số n g văn ho á ở x ã thì c ó m ột "Ban văn
h o á xã" g ồ m 3 ngư ời; U B N D x ã c ó m ộ t P h ó C hủ tịch đ ặ c trách c ô n g tác
vă n xã . Ở c á c th ô n có ban văn ho á thôn và c ó cá c ban ch ỉ đ ạo củ a c á c
câu lạ c bộ
- N g o à i c ác sin h h oạ t vãn h oá m à dân X u ân Đ ỉn h đ ư ợc h ưở ng nh ư
là c á c đ o àn ch iếu ph im lưu đ ộn g củ a h u y ệ n T ừ L iêm , c á c đ o àn n gh ệ
thuật củ a T run g ư ơn g đến b iể u d iễn tại địa ph ư ơn g . C ác ho ạ t đ ộ n g văn
h o á m a n g tín h Q u ốc g ia , Q u ốc tế th ôn g qu a c á c ph ư ơn g tiệ n n gh e n hìn
ở X u ân Đ ỉn h c òn tự tổ c h ứ c c á c h o ạ t đ ộ n g vă n h ó a của đ ịa ph ư ơng m à
đư ợc g ọ i là "văn h oá quần ch úng" .
X ã có m ộ t đ ội v ă n n gh ệ đư ợc tổ ch ức kh á tốt và đ ượ c xã , h u yện
quan tâm đầ u tư. T ron g c á c h ộ i d iễ n văn n gh ệ quần c h ú n g củ a h u yệ n Từ
L iêm và củ a H à N ộ i X u â n Đ ỉn h đ ều g ià n h g iải thư ởng c ao . N h iề u lầ n đ ội
văn n g h ệ c ủ a x ã đã đ ư ợc q uay p him , thu p h át trên h ệ th ố ng tru yền hình

ch ứ ng tỏ X u ân Đ ỉn h trước k ia đã có nh iề u n g ư ời đư ợc h ọ c hành . H iệ n
n a y k h i tiếp x ú c vớ i c á c c ụ g ià trên 7 0 tuổi n hiều n gư ời c ó trình độ H á n
n g ữ rất tốt.
- N h ữn g n ă m đ ầu th ế kỷ 2 0 tron g p h on g trào "cải lư ơn g h ươ ng
chính" X u â n Đ ỉn h là m ộ t tron g nhữ ng x ã đư ợc ch ọn làm th í đ iểm , nên
từ nă m 19 22 đã c ó trường tiể u h ọc . T u y n h iê n , n hìn v à o s ố lư ợ ng trường
h ọ c , tỷ lệ m ù ch ữ củ a x ã sau h o à b ình ( 1 9 5 4 ) th ì X u â n Đ ỉn h c ũ n g n h ư
n hiều v ù n g n ôn g thôn k há c củ a V iệ t N a m , g iá o d ục dư ớ i thời th ự c dân ,
p hon g k iế n qu á thấp k é m , d ân m ù ch ữ , trình đ ộ dâ n trí thấp.
- G iá o d ục ở X u â n Đ ỉn h từ sau 1 94 5 đ ến n a y m ớ i thự c sự p hát
triển. Trư ớc k ia g iá o d ụ c c h ỉ dàn h ch o c on e m quan lại và g ia đ ìn h g ià u
có ; c ò n n g à y n ay g iá o d ụ c ph ổ cập ch o m ọ i n gư ời d ân , nh ấ t là tầ n g lớp
ng ư ời d ân lao đ ộn g .
23
G iá o d ụ c ở X u ân Đ ỉn h tron g ih ờ i kỳ này vừa phát triển h ệ thốn g
g iá o dục ph ổ th ô n g từ m ẫu g iá o đến phổ th ông trung h ọc; vừa phát triển hệ
thống bổ túc văn hoá đ ể xo á m ù chữ và nân g ca o trình độ văn h oá ch o
người đã biết chữ nhưng kh ôn g thể và o h ọ c hệ thống p h ổ thôn g. K ết quả là:
+ C ho đến năm 1965 X uân Đ ỉn h đã được cô n g nhận là xoá nạn m ù chữ.
+ V ề h ệ th ốn g trường h ọ c: N g a y từ n hữ n g năm đầu tiên của thời k ỳ
x â y dự n g ch ủ n g h ĩa xã h ộ i, trên đ ịa bàn xã X u ân Đ ỉn h đã c ó h ệ thố n g
trường h ọ c từ m ẫu g iá o đ ến h ết ph ổ th ôn g trung h ọ c . Ở X u ân Đ ỉn h có
trường cấp 1, cấ p 2 c ủ a x ã và m ộ t trường cấp 3 củ a h u y ện T ừ L iêm đ ón g
trên địa bàn xã X u â n Đ ỉn h . Đ â y là m ộ t tro n g hai trường cấ p 3 (p hổ th ôn g
trung h ọ c ) đầu tiên củ a h u y ệ n T ừ L iêm .
N h ờ đ iều k iện thuận lợi đ ó, c o n em X u â n Đ ỉn h c ó Ihể h ọc hết
ch ư ơn g trình p hổ th ôn g. V ì vậ y trong thời k ỳ b ao cấp ( 1 9 5 4 - 1 9 8 6 ) đã
phổ cập đ ượ c cấ p 1 và cấp 2, r iên g cấp 3 thì c ó g ầ n 50% h ọ c sin h co n em
X uân Đ ỉn h đ ư ợc và o h ọc. S ố n gư ời đ ạ l trình độ c a o đ ẳn g, cử nhân
ở

v ù n g k h ác là v ù n g v e n đ ô, g ia o th ôn g thuận lợ i nên kh i c ó b ện h n ặ n g h ọ
đều v à o c á c b ện h v iệ n lớn củ a thành p hố
- N g o à i v iệ c ch ữ a b ện h, ý thức p h òn g b ện h củ a n g ư ời d ân ở đ ây đã
đư ợc n ân g lê n . V ấn đ ề v ệ sin h m ô i trư ờng đã đư ợc ch ú ý. Cả xã đều có
h ố x í đảm bảo v ệ sin h , đại đa số dù n g n ư ớc g iế n g k ho an h ay g iến g khơ i,
k hô n g d ùn g n ư ớc ao h ồ . V ấn đề n ướ c sạ ch c ơ bản đ ượ c đảm bảo , đư ờ n g
làn g n g õ x ó m p h o n g qu a ng sạ ch đ ẹp V ì t h ế ở đ ây k h ô n g x ả y ra d ịch
lớn . G ần như tu y ệ t đại đa số trẻ em trong x ã đ ều đư ợ c u ố n g v a c xin và
tiê m ch ủ n g m ở rộn g. Ý thức ch ă m s ó c sứ c k h o ẻ ban đ ầ u ch o trẻ đư ợc
qu an tâ m . P h ụ n ữ c ó thai đ ều đi kh á m và sin h đ ẻ ở c ác cơ sử y tế, c á c h ủ
tục liê n q u a n đ ến sin h nở bị bãi b ỏ. Các tệ nạn m ê tín dị đo a n tron g chữa
b ệnh ít x u ất h iệ n ở đâ y . P h on g trào v ệ sin h ăn ch ín u ố n g s ô i, sạ ch làn g,
tốt ru ộn g đư ợc thực h iện tốt. C ó thể n ó i điều kiện y tế và ch ăm s ó c sứ c
k h o ẻ c h o ngư ời dân ở x ã X u â n Đ ỉn h đảm bả o tốt.
1.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1.
G iớ i th iệu q ua và i n ét sơ lư ợ c về đ ất n ướ c, co n ngư ời ở xã X u ân
Đ ỉn h đ ể th ấ y đ ư ợc lằ n g xã X u ân Đ ỉn h là m ộ t m iề n q uê có điều k iện m ô i
trường tự n h iê n "thiên thờ i đ ịa lợi". Đ â y là m ộ i vù n g đất v ă n h oá "ngàn
n ă m v ă n vật" c ủ a th ủ đ ô H à N ộ i và cũ n g là m ộ t vù ng đất p h á t triển tron g
thời k ỳ cậ n , h iệ n đ ại, n hấ l là từ sa u 1 9 5 4 đến n ay. T r u yền Ihố n g văn ho á
lâu đ ờ i và n hữ n g thàn h tựu đạt đ ư ợc tron g h ơn 4 0 n ă m x â y d ựn g và p hát
triển h o ặ c trực tiế p , h o ặ c g iá n tiếp đ ề u tác đ ộ n g đế n c á c vấn đề m à luận
v ă n n à y s ẽ đ ề cập .
1.4.4.2. Vấn đề y tế, chăm sóc sức khoẻ cộng đồng:
25