DAI
HOC
QUOC
GIÀ
HA NOI
•
•
•
TRirÒN(;
DAI HOC KHOA HOC XÀ
HÓI VA
NHÀN VÀN
NGUYÉN
THI
HOÀNG CHI
KHAO SAT HOAT
DONG
CUA CÀC
HlTTÙf
m
m
BIÉU
THI
TlNH THÀI
CÀU
KHIÉN
TRONG CÀU
TIÈNG VIÉT
*
:M*
*************<**
TÀT
(+)
duge sir dung
(-) khóng duge
sii
dung
•^ eàn
duoc kbao
sàt
MUC LUC
• •
^* ^^ ^* ^^ '^
Phàn
mòr
dàu 1
Phàn nói dung 5
Chuomg
I
Nhùng ca
sa
ly thuyét lién
quan
dén
de tài. 5
Chirong
lì Khào
sàt
cu
thè.
15
dÈmg,
chó" trong mói quan he vói vi
tu tmng
tàm.
21
4-
"Hày,
dùng,
chó" va nhóm
tu
dumg ngoài càu trùc C - V 29
5-
Tiéu két
31
Nhóm
B
Nhóm
phiromg
tién
biéu
thi tình thài càu
khién co
vi
trf
33
cuòi càu.
1-
Nhóm "di, vói, xem" 33
2-
Nhóm "dà, thòi" 59
Bang két hop giùa càc hu
tu
tình thài càu khién
106
Phàn
két
luàn 108
« PHflN MO DflU
L
Muc
dìch,
y nghla
cùa luan
àn:
Nguyén nhàn
hình
thành nén y dinh chon
de
tài này xuat
phàt tir thirc té
nghién cun ngón ngù hoc trong nhung nàm gàn day. Ngón
ngu
hoc truyén
thóng vói viec
de
cao vai trò
ciia yéu
to' hình
thiic
trong nghién
boi
tii tàt
cà nhung quy tàc ngón
ngir
hoc. Vói
sir
xuàt hien
ciia
ngir
dung hoc (pragmatics) - mot bo mòn khoa hoc nghién
cijru ve
mói quan he
giu'a
ky hieu vói
sir
ly giài ky biéu
tire
là lién quan
dén
muc
dfch
phàt ngón
cùa
"ngirói dijng
ky
hieu"
thi
càu thirc
sir diroc
nhin nhàn ó góc dò rong hon
càc
kiéu,
dang càu
diroc
phàn biet vói nhau bang
nbimg
phuong
tién chuyén biet -
diroc
coi là dàu hieu nhàn dien. Chàng han
nhu
vói
càu tran thuàt
va
càu bòi thi
co sir
phàn biet
diroc
the hien rò trén bé mat càu
trùc
nhimg
riéng vói càu càu khién thi bau
nhir chira co sir
khàng dinh rò ràng
ve mat binh thirc trong he thóng càu. Rai ràc trong mot
so
còng trinh nghién
ciin
cùa càc nhà
ngiì
Luàn àn này
diroc
thirc hien nhàm giài quyét hai vàn
de
co bàn sau:
1.
Khào sàt su boat dong cùa càc hu
tur
biéu hien tình thài càu khién
tir
boat
dòng riéng le dén boat dóng két bop trong càu trùc.
2.
Tir
két
qua
khào sàt trén, mò hinh
boa sir
boat dòng cùa càc hu tir dóng thòi
rùt ra duoc nhung chù y hét sùrc quan trong
ve
hinh
thùc
biéu hién cùa mot càu
càu khién tiéng Viet. Mò hình này
co
the coi là mó hình dac tnrng
va
dùng nò
de
tran
thuàt.
Vói
nhiJng
phuong tién biéu hién tinh thài
va
nhùng dac tnrng duoc xàc
dinh, mot mò hình càu càu khién duge thiét
lap.
Mong muòn cùa nhùng
ngiròi
thirc hién
de
tài này là giài quyét
duge
hai vàn
de
néu trén vói hy vong dóng
góp*
duge
nhùng diém
hiJu ich
vào nghién cùn ngòn ngu hoc nói chung.
II.
PhuoTig
phap nghién
cihi
:
1.
Phirong phàp chung:
dira
vào càu trùc nén cbùng tòi dac biet chù y dén vi trf cùa càc don vi trong càu trùc
ma
tir do xàc dinh vai trò,
chùc
nàng
va sir
boat dóng cùa cbùng trong càu tnic
nhu
thè
nào ? Mat manh, mat yéu cùa tùng phuong tién là gì?
Sir
két hgp cùa
càc phuong tién cung
duge
giài thfch
bang
chfnh
sir
phàt hién ra
nhiJng
dac
tnrng cùa riéng tùng phuong tién trong
thè
phàn bó bo sung
ve
mat ngù nghTa
cùa mot càu trùc,
Thùjiar.
ben
mat ngù nghTa - ngù dung cùa càc phirong tién
chnih
là tbù
phàp thuòc
ve
ngù dung hoc (nhu
dira
vào ngù cành) nhàm minh xàc cho vàn
de
mot càch rò ràng hon.
2.
Càc
biróc
co bàn cùa
qua
trinh làm viéc:
2.1.
Luàn àn lày tu liéu là nhùng càu cu thè
va
càc doan thoai trong càc tàc
phàm kich hién dai
va
mot so truyén ngàn hién dai. Ngoài ra
con
sir dung mot
so
tu liéu mang tfnh chat khan ngù thiròng duge
sir
dung trong dòi song
bang
Tir viéc phàn tfch tu liéu dén tòng hgp tu liéu.
dira
ra
bue
tranh chung
ve
su boat dòng cùa càc phirong tién
(botit
dòng riéng le
va
boat dóng két hgp)
3
chung tòi co mot hình dung
cii
the
ve
mò hình mot càu càu khién tiéng Viét
day
dil va
tron ven (duge
biéu
dién
bang
so do).
^
Viéc ly giài càc hién tugng ngù phàp déu
dira
vào ly thuyét cùa ngòn
ngù hoc dai cuong
va
va
tình thài càu khién.
3.
Phuong tién biéu hién tfnh tình thài nói chung.
4.
Dói tugng nghién
ciin
cùa luàn àn : hu tir.
Chiton2
II: Khào
sàtphumig
tién
biéu
thi tình thài càu khién trong càu
tiéng Viét.
A. Nhóm vi
tu
tình thài
co
vj
tri
giùa càu.
B.
Nhóm tiéu tir tinh thài
co
vi trf cuòi càu.
Chuons
III:
Dành
già khà nàng két hop càc sàc thài y nghìa
cùfu
trén quan diém
"dóng":
Ngòn ngù hoc vào nhùng nàm dàu
thè
ky 20 da dat duge nhùng thành
tuu hét
sue
to
lón ma
mot trong so dò là
sir
vuon tói mot càch nhin mói
ve
chfnh
dói tugng nghién
cùu
cùa mình vói phuong chàm
dira
ngòn ngù trò
ve
vói thirc
té su
diing
cùa con nguòi. Viéc nghién
cijru
ngòn ngù gàn vói thirc té dà trò
thành
miic
tiéu, huóng di cùa tàt cà càc nhà ngòn ngù hoc khi ho thira nhàn su
nói xuàt
hién
va
duge su dung ròng rai trong dòi song
bang
ngày.
Diéu này dàn dén mot he
qua
là ranh giói giùa "ngòn ngù" va "lòi nói"
khóng
con
bi phàn biet khàt khe nhu truóc
day
F. de Saussure dà khàng dinh
trong còng trinh nghién cùn cùa minh (1. tr 43- 46). Hai
kbài
niém trén
kbòng
con
bi coi
là
hai dói tugng nghién cùu cùa hai bình dién khàc nhau vi vay
mot
quan niém ròng mò hon
ve
dòi
tirgng
nghién cùu dà
óuac de
xuàt
hiriVng tir
nhién. "Càu" duge hieu là mot càu trùc (vói
day
dù càc yéu
tó,
quan he tao
thành) mang nghTa
(duge
biéu theo nhiéu càp dò) huóng tói mot muc dfch phàt
ngòn
cii thè
gàn vói chù thè cùa nò - con nguòi. Vai trò cùa nguòi nói trong
qua
trình hình thành phàt ngòn
duc^c
coi là mot nhàn
tò
hét
sue
quan trong
ma
nguòi
nghién cùu khòng the bò qua néu muòn tiép càn duge bàn
chat
ngù nghTa cùa
mot phàt ngòn. Mot phàt ngòn duge hình thành xuàt phàt
tu sir
tri nhàn
"sir
tình" (thè giói khàch quan) thóng qua
tfnh thòi
sir
- tfnh thòng bào. Vày vai trò cùa
qua
trinh tình thài
boa
dòi vói viéc
hình thành mot phàt ngòn càn thiét
va
quan trong nhu thè nào? Hay tfnh tinh
thài eó vi trf nhu thè nào trong viéc càu tao mot phàt ngòn boàn chinh?
2.
Tình
tình
thài
va tình thài
càu
khién:
2.1.
Tfnh tình thài (modalité)
dxxcyc
nghién cùn
tu
ngù phàp hoc truyén thóng,
dai dién là Ch.
Bally
cho dén càc còng trình nghién cùn
ve
sau thuòc càc truòng
pbài khàc nhau (nhu ngù phàp càch xuàt phàt tir Ch. Fillmore hay ngù phàp cài
cu
phàt ngon nào cùng
déu
co
tfnh tình thài
nhà't
dinh. Tfnh tình thài cùng vói tfnh vi ngù
(duge
biéu là
"dàu hiéu ngù nghTa cùa càu") làm tién
de
cho viéc tmyén di
mot
thòng bào
tron ven (xem 14. tr 27-33).
Trong còng trình nghién cùu "Tiéng Viét - So thào ngù phàp chùc
nàng"(l.
tr 175), tàc già Cao Xuàn Hao eó trình
bay
vàn
de
tình thài khi
de
càp
dén càu trùc nghTa cùa càu
va
phàn Ioai tinh thài theo hai bình dién:
(a) Tmh thài cùa hành dòng phàt ngòn (modalité d' enonciation).
(b)
Tinh
cùa phàt ngòn nén
qua
trình hinh thành càc sàc thài tinh càm duge
thè
hién
trong phàt ngòn déu xuàt phàt
tu
chfnh
sir
dành già cùa bàn thàn chù the lòi nói
rói
tu
dò thòng qua phàt ngòn tàc dòng dén nguòi nghe.
De
tién làm viéc, chùng
tòi khòng di theo su phàn chia trén
ma
thóng nhàt chi tàp trung vào xàc dinh nói
dung tinh thài càu khién, he thòng phirong tién biéu hien tình thài càu khién là
hir
tir.
Nhir
vày theo chùng tòi tinh thài càu khién duge hiéu là: già tri ngòn
trung cùa càu nói, lue ngòn trung
ma
nguòi nói tàc dòng dén nguòi nghe vói nói
dung yéu càu, ra lenh (kbuyén lenh) cho nguòi nghe thirc hién mot hành dóng
nào do
ma
ngUòi nói cho là càn thiét.
3.
Phucmg
tién biéu hien
tinh
tình thài nói chung. Hu
tu
dùng làm
phucmg
tién biéu hién tình thài càu khién trong
càu
tiéng Viét :
3.1.
Ngòn ngù hoc càu tnic nói chung
va
ngù phàp truyén thóng nói riéng
trong nhùng nàm
tmóc day
nghién cùn ngòn ngù thién
ve
màt hình thùc
(foim)
ma
khòng gàn nò vói
qua
trinh hành chùc nén dàn dén mot he
qua
trong nghién
culi
là khòng
thè
dàng chù y. Phirong tién biéu hién tinh thài nói chung
cùng dugc nghién cùn theo hiróng dò
va
qua nhùng còng trình nghién cùu cùa
nhiéu tàc già trong
va
ngoài
niróc
ta thày ràng he thòng càc phuong tién biéu
hién tình thài tfnh là hét
sue
phong phù
va
da
dcing.
Dirói day
là mot so két
qua
nghién
ciìru
cu
thè:
a. Vói V.Z. Panfilov, tình thài tmh dugc biéu hién bang:
a.
I.
Thùc cùa dòng tir.
a.2.
Mot so dòng tir tinh thài:
co
thè,
càu.
e. Mot so nhóm tàc già phàn chia tièu Ioai phuong tién biéu hién tình thài
bang
càch xàc dinh vi trf, khà nàng két hgp cùa chùng trong càu trùc
cu
phàp
ma
cu thè là két hgp vói vi ngù trong càu trùc càu. Tiéu biéu cho mot so tàc già
này là Hoàng Tue ("Kbài niém tình thài" - Tap chf Ngòn ngù
so
I/I9S8);
Cao
Xuàn Hao ("Tiéng Viét - So thào ngù phàp chùc nàng,
1991
).
e.
1.
Theo Hoàng Tue, phirong tién biéu hién tinh thài góm:
- Phirong tién nàm trong càu trùc doàn ngù:
pbii
tu.
- Phirong tién nàm ngoài càu trùc doàn ngù: phó tir,
ticing
tir, ngù tuong duong.
- Phirong tién thành phàn càu.
e.2.
Theo Cao Xuàn Hao
thi
phuong tién biéu hién tinh thài góm:
- Khòi ngù (ngù doan mò dàu càu) nhu "
dira
trén tiéu
chf ngù nghTa -
cu
phàp.
Dira
vào thirc
té
sir dung \'à
dira
vào càc két qua nghién
cùu, ta
co
thè khàng dinh ràng: hu
tu
là mot phuong tién biéu hién tinh thài hét
sue
quan trong vi chfnh bàn thàn nò là yéu
tò
chùc nàng mang
day
dù dac tnrng
Ioai
hình ngòn ngù phàn tfch tfnh cùa tiéng Viét. Hu
tu
là mot phuong tién boat
dóng ò dién ròng
va
quan trong khòng kém gì thirc
tu
- Hu tir dùng
de
biéu thi mot so quan he
cu
phàp nbàt dinh,
de
chi ra mot
so y nghTa ngù phàp khàc cùa càc
tu.
- Hu tir chàn chfnh khòng thay thè
bang
càc tir khàc trong vàn cành cu thè
dugc.
- Hu
tu
thuòc
ve
Ioai tir này góm eó: chi
tò ve
so, mao tir, chi
tò
thòi gian,
he
tu
"là", giói
tu,
lién tù (lugc trfch 37. tr
125).
Vói muc dfch nghién cùn cùa minh, chùng tòi khòng quan tàm dén viéc
quy Ioai mot so Ioai
dirng
giùa càu.
(2) Nhóm tiéu tir tinh thài
co
vi trf dùng cuòi càu.
0
Trong nhóm (2) chùng tòi tiép
tue
phàn chia cbùng ra làm ba nhóm nhò
dua trén vj trf xuàt hién truóc / sau:
^ (2.1
) Nhóm
1 :
góm ba tièu
tu.
(2.2) Nhóm 2: góm hai tiéu
tu.
(2.3) Nhóm 3: góm hai tièu
tu.
Qua
trình khào sàt sé dugc
dira
trén su phàn chia này
de
tu dò rùt ra
duge nhùng diém dàng
lun
y
ve
màt ngù nghTa- chùc nàng cùa mòi phirong tién
càp dén vàn
de:
"khi mot càu co hình thùc càu bòi (dén mot
mire
dò nào dò) nbimg khòng
co
yéu càu cung càp mot thòng bào nào tuong ùng vói noi dung càu hòi cà thi già
tri ngòn tmng cùa no thay dói, nò trò thành hành dòng ngòn tir khàc. J.R. Searle
(1979)
goi dò là hành dòng ngòn
tu
giàn tiép". Vf
dii
nhu vói càu hòi:
"Ong
eó
diém khòng?" nguòi nghe khòng hiéu
day
là càu hòi
ma
là lòi
de
nghi, yéu càu
dugc tbue hién duói hình thùc hòi (xem 1. tr
217).
Viéc xàc dinh dugc già tri
ngòn trung cùa càu hòi trén theo J.R.Searle là nhò su suy y chù boàn toàn
khòng pbài dugc suy ra tir chfnh hình thùc biéu hién trén bé mat càu trùc càu -
càc dàu hieu mang nghTa. Vàn
de
va
goi là nhóm A. Diéu này sé
dugc ly giài rò ò phàn sau.
4.2.
Tièu
tu
là mot tièu
Ioai
hét
sue
quan trong trong màng tir Ioai hu tir
va
dugc coi là
"biét
Ioai cùa càc hu
tu";
dugc hgp nhàt lai nhu mot tu Ioai theo
chùc nàng ngù nghTa-cù phàp chung, tao cho càu hoac
tu co
sàc thài nghTa
boàc
càm xùc phu, bièu thi quan he cùa nguòi nói
de
tàch biét boàc minh xàc cho
mot thòi diém boàc mot màt nào dò trong phàt
ngòn".
Hàu hét càc nhà nghién
cùu tir
vimg
hay ngù phàp déu xép tièu tir vào màng
tu
hoac càu trùc
(xem6.tr
188-191).
Trong màng hu tu nguòi ta phàn ra nhùng tièu Ioai nhò, mòi tiéu Ioai
biéu thi
mot
noi dung hay nhiéu noi dung tình thài khàc nhau.
Co
thè khi xét
ve
màt ngù phàp, vi trf cùa chùng tuong dòi òn dinh
va
thuàn nbàt
nhimg ve
mat y
nghTa thi dò là cà mot bàn
nbac
vói nhiéu cung bàc àm thanh khàc nhau. Tiéu
tu
vói nhùng dac tnrng cùa minh giùp ta phàn biét chùng vói càc phuong tién biéu
thi tinh thài hét
sue
dàc
lue
khàc.
Co
thè thày rò nhàt su khàc biet giùa tièu
tu
tinh thài va trg
tài, chùng tòi thày tièu tu là phuong tién
xuàt hién vói tàn so cao
va
tò ra là nhóm phuong tién bièu dat tình thài càu
khién vói nhung sàc dò hét
sue
phong phù
va
da dang
ma
qua dò ta tim thày
mói lién he ngàm àn
ve
nghTa giùa càc thành phàn vói nhau trong càu trùc.
Nhung mòi lién he dò dugc xày
dimg
trén nhùng nguyén tàc két hgp va chi
pbòi
làn nhau khi chùng hành chùc. Trong khuòn khò nghién cùn
ve "hu
tir" dugc su
diing de
bièu thi tình thài càu khién trong càu tiéng Viét, chùng tòi sé khào sàt
bay tièu
tu
sau: di, vói, xem, dà, thòi, nào, nhé. Càc tièu
tu
này eó vi trf khàc
nhau nhung déu
co
nghTa bièu thi thirc tai
va
nghTa tao lap phàt ngòn (nghTa ngù
dung).Theo hiróng này, chùng tòi sé tién hành khào sàt timg phirong tien trong
timg nhóm trén co
so
xét chùng trong mói quan he vói càc yéu
tò
khàc trong
càu trùc
ma
chùng xuàt hién
va
tón tai. Ta
co
ba nhóm vói nhùng tièu
tu
cu thè
dira
trén su tuong ùng ti le thuàn vói khoàng càch xa dàn giùa càc phuong tién
va trung tàm vi tir trong mò hinh càu trùc càu. Dò là:
- Nhóm I góm
co:
di, vói, xem.
- Nhóm 2 góm
co:
dà, thòi.
- Nhóm 3 góm
co:
nào, nhé.
nhiéu hoac ngòi gòp. O vi trf này
tu Ioai
bièu thi là dai
tu
nhàn xung ò ngòi tbù
2 so ft, so nhiéu (mày, chùng mày)
va
càc danh
tu
làm dai
tu
nhàn xung làm
thòi co y nghTa tuong duong (anh, chi, càc anh, càc chi).
Tmòng
hgp là ngòi
gòp bao góm cà ngòi thù nhàt
va
ngòi tbù hai (chùng ta, chùng minh). Tam thòi
ky hiéu là
C2,
C^.
-
Hdnili
dóni;
hi cdiu
klìien:
dugc bièu hién
bang
vi tir - viét tàt là VT;
ngoài ra
NHXJTNG
KHÀO SÀT CU THE
A. Nhóm
phuomg
tien
biéu
thi tình thài
càu
khién
co
vj
tri giura
càu (A).
1.
Mot
sóly
giài ve chùc nàng cùa nhóm
''hày^
dìtng^
chà'':
1.1. Nhóm
"hày,
dimg, chó" là mot nhóm
tu
hu dugc xép vào tièu
Ioai phii tu
theo quan diém cùa mot so tàc già nghién cùu
ve
ngù phàp. Phu
tu dugc
doàn ngù - don vi ngòn ngù bàc duói càu. Nhu vày
thi
mot vàn
de
dàt ra là khi
nhóm
tu
này duge dat trong mot don vi lón hon là càu (phàt ngòn) thi nò co
dimg lai ò chùc nàng làm phu tó cho chfnh tó trong dòng ngù hay kbòng. Trén
ca
so
nghién cùu càc phuong tién
tu
càp dò càu - chinh thè càu trùc dugc tao
thành bòi da bình dién
va dira
vào nhùng két
qua
nghién cùu cùa nhùng còng
trình truóc, chùng tòi thày càn km y mot so diém
ve
chùc nàng
va
su boat dòng
cùa nhóm phuong tién này. Duói
day
là nhùng trinh
bay
cu thè.
1.2.
co
su dói hòi \é mal y nghTa
15
cùa tó chùc càu trùc. Vói nhóm phuong tién "hày, dimg, chó" chùng tòi chù
truong xem xét su boat dòng
va
vai trò cùa chùng trong mói lién he
va
qui dinh
làn nhau giùa chùng
va
càc yéu
tó
tao nghTa trong phàt ngòn chù khòng chi
phii
nghTa riéng cho dóng (tfnh)
tu
tmng tàm. Nhóm
tu
này da thoàt khòi vai trò làm
phu tó trong doàn ngù
va
trò thành mot phuong tién tinh thài trong càu tnic lón
hon là càu.
1.2.1.
Xét
ve
mat hình thùc:
Càn
cu
: Nam / àn com
Tiép dén là càu hòi cùng dugc hién thirc hoà
tu
mot càu trùc ménh
de
vói su
tham
già
cùa mot so phuong tién chuyén biét:
Vf
dii:
Nam co àn com khòng? - càp
tu de
bòi " co - khòng" bién càu
tuòng thuàt thành càu hòi.
Nhu vày xét
ve
mat hình thùc thi càu tuòng thuàt
va
càu hòi sé dugc bièu là:
Càu
tìàn
tììuàt: S - P
Càu hòi: ( S - P )
+ tu de
hòi
'Tir de
hòi"
chfnh là phirong tién
de
ve
màt hình thùc càu càu khién khòng duoc
thue
hién
nùa. Nhóm phuong tién này chi xuàt hién trong càu trùc càu càu khién chù
khòng xuàt hién ò bàt
cu
càu trùc càu nào khàc.
So sành:
(1
) Tòi bay àn com (-) Càu
tran
thuàt
(2) Anh ày eó bay àn com khòng ? (-) Càu hòi
(3) Anh hày àn com
(-I-)
Càu càu khién
Nhu vày là càc dang càu sé dugc hình thùc hoà vói càu trùc ménh
de
nhu sau:
(l)Càu
tran
thuàt: S- P
(2) Càu
hòi: S-P
-\-tir de
hai
(3) Càu càu khién: S -
hàyldim^lchcr
- P
"Hày, dimg, chó" khòng
co
nghTa bièu hién thirc tai
ma
là càc phirong
tién bièu hién
miic
dfch phàt ngòn - nghTa tinh thài. Khi lugc bò chùng thi càu
màt di già tri càu khién vi chùng cùng vói vi
tu
tmng tàm tao thành noi dung cót
lòi cùa càu.Ta eó thè biéu dién càu trùc nghià cùa càu càu khién
co
chùa nhóm
phuong tién này nhu sau:
C^ C,
-
h(7y/diùiii/(hà
- VT
Vói phàt ngòn trén thi
lue
ngòn trung dugc xàc dinh là
lue
ngón trung
co
già tri càu khién (yéu càu tàc dòng dén nguòi dói
tbocii).
Viéc xàc dinh nhóm
phuong tién này là phu
tu
Mot
de
xuàt theo huóng chùc nàng:
Trong cuòn "Tiéng Viet - So thào ngù phàp chùc nàng"
(1991),
tàc già
Cao Xuàn Hao
co de
càp dén yéu tò "hày" vói tu càch là mot "vi
tu
tình thài vi
ngù" dugc su
diing
trong "càu ménh lenh"
de
phàn biét vói "càu
tran
thuàt thuàn
tuy" (xem 1. tr 224). Cùng trong cuòn sàch này òng dà ly giài
ve
nhùng dàc
trung bièu hién cùa càc yéu tò dugc xép vào nhóm vi
tu
tình thài. Nhóm vi
tu
này theo òng bao góm càc yéu tò:
ro,
ed)
thé\
toan,
thè là:
- Dùng truóc vi
tu
tmng tàm trong càu tnic
va
khòng tón tai dòc lap vi khòng
co
y nghTa tbue
tu ma
chi co y nghTa tình thài.
- NghTa tình thài thuòc vào
ITnh virc
nghTa hoc khòng le thuòc vào ngòn cành.
- Dòi tugng tàc dòng là mot su tình (mot
qua
trình hay mot trang thài).
- Chùa
dimg
tién già dinh
va
hàm nghTa
d^c
thù.
(xem 1.
tr
52-53)
Viéc xép nhóm "hày, dimg, chó" vào nhóm vi
tu
tinh thài là
mot de
hy vong sé ggi mò dugc
nhiing
suy nghT
va
càch giài quyét
khàc
ve
vàn
de
này ò nhung còng trình nghién cùu sau. Chùng tòi thòng nhàt
goi cbùng là nhóm phuong tién vi
tu
tình thài vói nhùng dac diém sau:
-
Co
vi
tri
dùng giùa hai thành phàn chinh cùa càu trùc : S
va
P
(tue
là thành
phàn chù ngù
va
vi ngù, ky hiéu là C
va
V).
- Dem lai cho càu mot già tri càu khién.
- Là dàu hiéu nhàn dién càu càu khién.
Viéc xàc dinh này sé trò thành co
tò mong muòn, y dinh cùa minh
ve
mot vàn
de
vói
ngiròi
dòi thoai thi nguòi nói pbài thirc hién mot phàt ngòn
ma
trong dò thành phàn
chù ngòn sé dugc bièu thi bang dai
tu
nhàn xung ngòi thù nhàt "tòi" va hành
dòng cùa chù thè phàt ngòn dugc bièu thi bang dòng tir
"yéu
càu".
Nhu vày càu trùc
day
dù cùa mot càu càu khién sé dugc bièu là:
Cììu
nsid))i
-
Ddììi^j tiì '
Thành
pììcni hd)n^i7
(C,
C^
- VT-p)
Tài
Yéu
càu anh nói rò
miic
dfch phàt ngòn. Nhóm "hày, dùng, chó" cùng
vi thè ma
dugc su dung
vói tu càch là nhung phuong tién chuyén biét tao càu càu khién cùng nhu bièu
thi tình thài càu khién. Xét
ve
mat càu trùc, viéc su
diing
nhóm
tu
này dugc coi
là
sir
dành dàu
ve
mat hình thùc nhàm xàc dinh
va
phàn biét càu càu khién vói
càc tièu
Ioai
càu tiéng Viét khàc.
Khi càu trùc càu càu khién eó su
diing
nhóm
tu
"hày, dùng.
chó"
thi càu
trùc cùa nò sé dugc bièu dién là :
càu khién (yéu càu, ra lenh) nhung khi sir dung nhóm "hày, dimg,
chó"
thi mot phàt ngòn trò nén ngàn gon hon vói càu trùc tiét kiém hon
thi
nói
dung càu khién lai chfnh là nòng cót cùa càu trùc. noi dung chfnh cùa phàt
ngòn. Vai trò cùa chù thè phàt ngòn
va
dòng
tu
càu khién bi mò di thay vào dò
là su nhàn manh nói dung
ma
nguòi nói càu va khién nguòi nghe. Nò khàng
dinh dugc vi trf cùa minh trong he thòng càc phuong tien biéu thi tình thài càu
khién
ben Ccinb
càc phirong tién khàc trong dò
co
cà thirc tir vói nhùng
im thè
riéng. Nò chfnh là su
lira
chon phò bién nhàt tao nén càch thùc phàt ngon thóng
dung nhàt khi muòn biéu hien muc dfch càu khién.
De
càp dén ban chat cua
timg
c^w
trùc
vói vi tir trung
tàm
trong càu (phàn 3). Sau
dò
tiép
tue
khào sàt khà nàng két hop
cùa chùng vói càc thành tó khàc trong càu (phàn 4).
3.
Nhóm
'*hdy,
dimg,
chà"
trong mdi quan he vói vi tir trung tam:
Vj tir là tén goi chung cho tir
Ioai
dóng tir
va
tfnh tir. Xét khà nàng két
hc;p
cùa nhóm
"hày,
dimg.
chó"
vói vi tir trung tàm
tue
là xét khà nàng két
hgp
ve
nghTa
(trong truòng hgp ngoai dòng).
hay là nói dung phàt ngòn dòi hòi phài
co
(trong
truòng
hgp nói dóng). Chùng
thuitng
khóng lién quan dén mói quan he giùa dóng
tu va
nhóm "hày. dùng,
chó"
nhung chùng thiròng xuàt hién trong càu trùc càu càu khién
de
làm hoàn
chinh
thém nói dung y nghTa cho càu. Dóng tir khi két hgp vói nhóm "hày,
dùng,
chó"
co
su
lira
chon
dira
trén càc sàc thài nghTa cùa bàn thàn nò
va
nhóm
"hày,
dimg. chó". Chùng tòi chù truong chia nhóm này làm hai phàn
dira
trén
Trucfng
Ba, xàc hàng thit nùa.
^
(HTB. LQV.
tr32l
)
Thang do
biéu
thi tình thài càu khién cùa
"hày"thiròng co
3
mire:
- Mùc cao nhàt: ra lénh
- Mùc trung bình: thùc giuc, kéu ggi
- Mùc thap nhàt:
de
nghi
Nhung khi biéu thi su ra lénh
thi
"hày" khòng
dirng mot
mình
ma
thuòng
két hgp vói "di" - mot hu tir càu khién khàc nhàm
già
tàng sàc thài biéu hién.
Vf du:
*
Tói dà
phàt ngòn
co
chùa "hày" thiròng
co
thành phàn phu di kèm sau dóng tu trung
tàm nhàm nhàn manh toàn bò nói dung phàt ngón chù khóng phài chi riéng
dòng tir.
Day
là
mot
dàc
trimg
quan trong cùa "hày".
Vf du:
^'
Ong hày
dira
hón cu Ty
ve
nhàp lai vào xàc nò
(HTB.
LQV.
tr
342)
Càn
cu
vào y
nehTa
cùa bàn thàn tir "hày"
va
vói nói dune mone
muòn
neucìT
khàc thuc hién hành dòng .
22
Copyright: Tài liệu đại học ©