HÌNH THÀNH KĨ NĂNG GIẢI BÀI TẬP HÓA HỌC
CHO HỌC SINH THCS
A-ĐẶT VẤN ĐỀ
- Bài tập hóa học là phương tiện hiệu nghiệm trong giảng dạy hóa học thể
hiện ở chỗ:
+ Bài tập hóa học là một trong những nguồn để hình thành kiến thức và kĩ
năng mới cho học sinh. Giải bài tập hóa học cũng giúp cho học sinh tìm kiếm
được kiến thức và kĩ năng mới.
+ Thông qua giải bài tập hóa học giúp cho học sinh hình thành, rèn luyện,
củng cố kiến thức, kĩ năng về hóa học. Giải bài tập hóa học là một trong
những hình thức luyện tập chủ yếu và được tiến hành nhiều nhất trong việc
tiếp thu kiến thức và kĩ năng. Do vặy các bài tập hóa học có một vai trò quan
trọng trong việc hình thành, rèn luyện kĩ năng và vận dụng kiến thức.
+ Bài tập hóa học là phương tiện hữu hiệu để rèn luyện và phát triển tư duy
của học sinh. Trong quá trình giải bài tập hóa học học sinh bắt buộc phải thực
hiện các thao tác tư duy để tái tạo kiến thức cũ, tìm ra mối liên hệ bản chất
giữa các sự vật và hiện tượng. Học sinh phải tổng hợp, phân tích, phán đoán,
suy luân. để tìm ra lời giải. Nhờ vậy tư duy của học sinh được nâng cao, việc
học tập của học sinh là một quá trình hoạt động tích cực nhờ các bài tập hóa
học được đưa ra đúng lúc, vừa sức để học sinh có thể tự lực giải quyết được.
+ Bài tập hóa học là công cụ hữu hiệu để kiểm tra kiến thức, kĩ năng của học
sinh. Giúp giáo viên phát hiện được trình độ của học sinh và có biện pháp
giúp học sinh khắc phục sai lầm trong học tập hóa học.
- Trong khi đó thực trạng hiện nay, việc áp dụng đổi mới phương pháp dạy
học đã góp phần nâng cao đáng kể chất lượng học tậpcủa học sinh. Tuy vậy
kĩ năng giải bài tập của học sinh vẫn còn yếu. Việc vận dụng lý thuyết vào
giải bài tập hóa học còn lúng túng, chưa thành thạo, linh hoạt.
Chính vì vậy việc hình thành kĩ năng giải bài tập hóa học cho học sinh là rất
quan trọng và phải được tiến hành qua các loại bài học và trong suốt quá trình
dạy hóa học.
B – NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

vụ phải giải quyết vấn đề nêu ra trong đầu bài. Hoạt động của học sinh trải
qua các giai đoạn:
a. Tìm hiểu đề bài: xác định các “yếu tố” đã cho và yếu tố cần tìm. Hiểu ý
nghĩa mở rộng yếu tố đã cho và yếu tố cần tìm, hiểu được các thuật ngữ, khái
niệm mới, quan trọng.
b. Xác định hướng giải bài tập: Học sinh nhớ lại các khái niệm, định luật,
quy tắc, tính chất,bài giải mẫu có liên quan. Từ tìm ra mối liên hệ giữa điều
kiện và yêu cầu của bài tập. Đề ra các bước thực hiện và huy động các kiến
thức, kĩ năng để thực hiện.
c. Trình bày lời giải: Thực hiện các bước giải đã vạch ra.
d. Học sinh sau khi giải xong cần kiểm tra lại xem trả lời đã đúng yêu cầu
của bài chưa? Đã sử dụng hết dữ liệu bài ra chưa? Tính toán có sai không?
III. Kĩ năng giải bài tập hóa học
- Kĩ năng giải bài tập hóa học là khả năng của học sinh biết sử dụng có mục
đích và sáng tạo những kiến thức của bản thân mình để giải những bài tập
hóa học.
- Có kĩ năng giải bài tập hóa học là biết phân tích đâu bài từ đó xác định được
hướng giải đúng và trình bày lời giải một cách logic, chính xác trong một thời
gian nhất định
Có thể phân biệt thành 3 mức độ:
• Biết làm: Giải được song chưa nhanh, chưa linh động.
• Thành thạo: Biết làm nhanh gọn, chính xác.
• Mềm dẻo, linh hoạt và sáng tạo: Học sinh không chỉ giải đúng, nhanh
mà còn đưa ra những cách giải ngắn gọn, độc đáo.
IV. Phương pháp hình thành kĩ năng giải bài tập hoá học.
1. Các giai đoạn của việc hình thành kĩ năng: Có thể phân thành 3 giai
đoạn:
• Giai đoạn 1: Học sinh vận dụng lí thuyết để giải bài tập hóa học.
Ví dụ: Viết tên hoặc kí hiệu của nguyên tố hóa học; viết công thức hóa học
khi biết hóa trị các nguyên tố, tính hóa trị của 1 nguyên tố chưa biết dựa vào

• Viết các PTHH hoặc thực hiện để lập CTHH. Lập phương trình
toán học hoặc sử dụng các biểu thức có sẵn (như C
M
= n/V, m = n.M, V =
n.22,4 ) biểu diễn mối liên hệ giữa các đại lượng cho và đại lượng cần tìm.
Tính toán hoặc lập luận để rút ra kết luận cần thiết.
+ Kiểm tra kết quả: Đây là khâu cuối cùng rất quan trọng. Nhiệm vụ của nó
là: Xem có trả lời sai yêu cầu của bài không? Sử dụng đã hết điều kiện của
đầu bài chưa? Tại sao? Sử dụng kiến thức đã đúng chưa? Tính toán đã đúng
chưa? Kết quả có phù hợp với thực tế không?
Ví dụ: Nhiều học sinh khi tính thành phần % của các chất trong hỗn hợp
thường là lớn hơn hay nhỏ hơn 100%.
Hoặc: Trường hợp cho 22g S tác dụng với 11,2 lít khí oxi (đktc). Tìm thể
tích khí SO
2
tạo thành? Thường học sinh tính số mol SO
2
thông qua 22g S
chứ không sử dụng điều kiện số mol khí oxi đã biết, nên kết quả sai. Hoặc khi
tính khối lượng của một chất khí nào đó thì lại lấy số mol nhân với 22,4
Tóm lại việc xây dựng cho học sinh thói quen thực hiện các bước khi giải
bài tập hóa học là rất quan trọng. Nó tạo điều kiện cho học sinh có thói quen
xác định phương hướng và cách thức hành động trước khi bắt tay vào hành
động cụ thể, đồng thời tạo cho học sinh có thói quen làm việc theo quy trình
chặt chẽ, đặt kế hoạch trước khi thực hiện cụ thể.
Thí dụ về xây dựng giải bài tập hóa học theo các bước:
Cho hỗn hợp gồm 6,2g CaCO
3
và CuSO
4

3
suy ra khối lượng CuSO
4
để tính tỉ lệ % và
từ số mol HCl suy ra C
M
của dung dịch HCl. Theo công thức C
M
= n/V.
2) Xác định hướng giải. Theo 4 bước của một bài toán tính theo
PTHH
3) Trình bày lời giải:
- Đổi đơn vị V
dd HCl
= 200 ml = 0,2 (lít) n
CO2
= 0,448/22,4 =
0,02 (mol)
- Tính m
CaCO3
, tỉ lệ % Chỉ có CaCO
3
t/d với dd HCl
Viết PTHH 2HCl + CaCO
3
→ CaCl
2
+ CO
2
+

=> % CuSO
4
= 100 – 32,26 = 67,74 %
Tính C
Mdd HCl
C
Mdd HCl
= 0,04/0,2 = 0,2 M
4) Kiểm tra kết quả: Thử lại: n
HCl
= 0,2 × 0,2 = 0,04 (mol)
3. Hướng dẫn học sinh tìm kiếm lời giải bài tập hóa học cần thực hiện các
bước:
a. Nêu nội dung bài tập hóa học phải được nêu như là 1 tình huống có vấn đề
đặt ra trong lí thuyết và trong thực tiễn nhằm kích thích tư duy và gây hứng
thú cho học sinh. Nếu chỉ đọc bài tập trong sgk sẽ hạn chế. Ví dụ khi dạy học
sinh tính theo PTHH, thay cho việc đọc bài tập, giáo viên nêu vấn đề sau: 1
nhà sản xuất muốn có 2,7 tấn nhôm thì phải dùng bao nhiêu tấn Al
2
O
3
? Làm
thế nào để tính được? (vấn đề đặt ra trong thực tế).
b. Dùng hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh tìm kiếm lời giải:
Đối với loại bài tập mới gặp, giáo viên nên dùng câu hỏi gợi mở để học sinh
suy nghĩ và thực hiện bằng kĩ năng và kiến thức đã biết. Những câu hỏi đó
phải cô đọng, chính xác hướng học sinh thự hiện theo định hướng đã xây
dựng.
Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh giải bài tập tìm khối lượng sản phẩm hoặc
khối lượng chất tham gia trong quá trình gồm nhiều phản ứng kế tiếp nhau có

4. Con đường hình thành kĩ năng giải bài tập hóa học: Theo quy trình:
a. Luyện tập theo mẫu: Cho học sinh làm một số bài tập có cách giải tương tự
bài giải mẫu giáo viên đã làm.
b. Luyện tập không theo mẫu: Sau khi học sinh đã nắm được phương pháp
giải một loại bài tập nào đó, cần cho học sinh luyện tập trong những tình
huống có biến đổi. Các bài tập này phải sắp xếp từ dễ đến khó giúp học sinh
phát triển các kĩ năng cao hơn.
c. Luyện tập thường xuyên: Mỗi kĩ năng vừa được hình thành thường còn
thiếu tính nhuần nhuyễn, mềm dẻo, linh hoạt và thiếu tính sáng tạo. Do đó
cần tạo điều kiện cho học sinh để các em được vận dụng các kĩ năng giải các
bài tập hóa học vừa với yêu cầu từng bước nâng cao dần và luyện tập thường
xuyên qua các bài học.
d. Luyện tập theo nhiều hình thức giải các bài tập hóa học khác nhau: Như
giải bài tập bằng miệng, giải dưới dạng viết, thảo luận nhóm ghi cách làm vào
bảng nhóm, giải bằng thực nghiệm, ra bài tập làm ở nhà
5. Phương pháp hình thành kĩ năng giải bài tập hóa học bao gồm các vấn đề
sau:
- Xác định từng kĩ năng trong hệ thống kĩ năng và mức độ của nó ở mỗi cấp
học (ví dụ: lớp 8 thì cần thành thạo kĩ năng nào, kĩ năng nào đang tiếp tục
hình thành ở lớp 9. Và ở lớp 9 cũng vậy).
- Xác định hệ thống bài tập hóa học chủ yếu để học sinh luyện tập và giải
(như: bài tập cơ bản, bài tập phối hợp )
- Xây dựng phương pháp giải cho một số loại bài tập cơ bản. Như bài tập tính
nồng độ dung dịch, bài tập lập công thức hóa học, bài tập tính thành phần
%
- Hướng dẫn học sinh hoạt động tìm lời giải bài tập mẫu và bài tập tương tự
mẫu. Giáo viên có hệ thống câu hỏi dẫn dắt học sinh thảo luận theo nhóm tìm
lời giải.
- Sử dụng hệ thống bài tập trong mỗi bài, mỗi chương để hình thành và rèn
luyện kĩ năng giải bài tập hóa học cho học sinh.