Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong mơn vật lý lớp 6
DẠY HỌC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG MÔN VẬT
LÝ LỚP 6
****************
PHẦN I: PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Trong năm học 2011 - 2012 ngành giáo dục cả tỉnh nói chung và huyện
nhà nói riêng khơng ngừng đổi mới phương pháp dạy học, áp dụng khoa học
cơng nghệ vào dạy học phát huy tính tích cực sáng tạo của người học và người
dạy nhằm đào tạo những con người mới phù hợp với sự nghiệp Cơng nghiệp hố
- Hiện đại hố đất nước. Xã hội đang trên đà phát triển theo cơ chế thị trường,
cạnh tranh gay gắt thì sự phát hiện và giải quyết vấn đề nảy sinh trong thực tiễn
là năng lực cần thiết cho mỗi con người. Để đáp ứng được u cầu thực tại đó
đòi hỏi giáo dục phải đổi mới về mọi mặt. Mục tiêu của ngành giáo dục hiện nay
là đào tạo những con người có khả năng lao động tự chủ, năng động sáng tạo, có
năng lực giải quyết các vấn đề, tự lo được việc làm, lập nghiệp và thăng tiến
trong cuộc sống. Để đạt được mục tiêu trên thì ngay từ trong các nhà trường,
việc bồi dưỡng năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh là hết sức
cần thiết và cấp bách. Nhất là trong giai đoạn hiện nay, đất nước ta, nhân dân ta
đang ra sức thực hiện cơng nghiệp hố và hiện đại hố đất nước. Do vậy dạy học
phải hướng vào việc khơi dậy, rèn luyện và phát triển tư duy bằng phương pháp
dạy học sao cho học sinh được học tập tích cực, tự giác, hoạt động đó thể hiện
bằng năng lực “Phát hiện và giải quyết vấn đề ” trong từng bài tập, từng tiết
học. Phương pháp dạy học này có nhiều thuận lợi phù hợp với sách giáo khoa
mới.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Để tạo ra những con người mới có tri thức, có sức khỏe, có lý tưởng, có ý
chí kiên cường tha thiết với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo
Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011 - 2012
1
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6

Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011 - 2012
2
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6
nhưng nội dung cụ thể, rõ ràng, kiến thức có ở xung quanh ta, học sinh rất dễ
nhận thấy nhưng để giải thích được nó thì đòi hỏi các em phải thông hiểu từng
đơn vị kiến thức của bài học. Điều đó khiến giáo viên giảng dạy ngoài vệc nắm
vững kiến thức chuyên môn thì trong mỗi giờ học cần khéo léo đặt học sinh của
mình vào các tình huống có vấn đề cần giải quyết.
4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp đặt vấn đề
- Phương pháp khảo sát thống kê, khảo sát, so sánh, đối chiếu, tổng hợp
- Phương pháp nghiên cứu kết quả hoạt động học tập của học sinh
PHẦN II: NỘI DUNG.
I.CÁC CƠ SỞ LÝ LUẬN:
1. Cơ sở lí luận:
Cách dạy học Vật lý trong thời gian qua có những chuyển biến tích cực,
tuy nhiên việc rèn năng lực tư duy, phát triển trí tuệ, của học sinh được xem là
nhiệm vụ chủ yếu.
Do nhận thức vấn đề còn hình thức, nên một số người đã hiểu đơn thuần
đổi mới phương pháp dạy học theo nghĩa thay cách đã làm bằng một cách làm
khác, cho rằng phương pháp truyền thống là lạc hậu hoàn toàn cần thay chúng
bằng cách dạy mới khác với cách dạy trước đây. Với thói quen đã ăn sâu vào
tiềm thức từ trước đến nay vẫn còn không ít giáo viên vẫn chưa theo kịp với
hướng đổi mới thay sách, ngại tổ chức các hoạt động, chỉ sợ học sinh làm sai do
đó gò ép học sinh học theo lối khuôn mẫu, bị động, một chiều, chỉ tính đến việc
đưa kiến thức trong bài học cho học sinh mà không cần tìm hiểu xem học sinh
tiếp thu kiến thức ấy như thế nào, có tiếp thu được hay không ?
Thực tế cho thấy một bộ phận học sinh giảm hứng thú đối với việc học tập
trong lớp, do ảnh hưởng của nhiều luồng thông tin ở trong, ngoài nhà trường.
Nếu dạy học chỉ dừng lại ở kiểu thông báo truyền thống thì khó có thể đào tạo ra

được tốt. Bên cạnh đó một số đối tượng học sinh với thói quen phương pháp học
tập thụ động còn trông chờ vào các giải pháp được bày sẵn của giáo viên, chưa
tích cực tìm kiếm kiến thức, một bộ phận không nhỏ chưa hứng thú với việc học
tập môn vật lí.
II. THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC KHI CHƯA THỰC HIỆN ĐỀ TÀI.
Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011 - 2012
4
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6
Trong quá trình dạy học nghiên cứu sách giáo khoa và sử dụng phương
pháp dạy học theo hướng phát hiện và giải quyết vấn đề tôi thấy có những thuận
lợi khó khăn sau:

Thuận lợi:
- Năm học 2011 - 2012 là năm thứ 10 thực hiện thay sách giáo khoa với
lớp 6 và là năm thứ 7 thực hiện thay SGK lớp 9 nội dung chương trình được
trình bày theo hướng giảm tải, sách được viết theo lôgic
″
nửa mở”. Hình thức
đẹp, nhiều tranh ảnh và nhiều bài tập thực tế giúp học sinh tự học và tìm ra kiến
thức mới một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn đối với học sinh.
- Với mỗi bài SGK còn đưa ra các câu hỏi nêu vấn đề ngay sau tên bài học,
kích thích tính tò mò tư duy ở học sinh. Các em muốn tìm ra kiến thức mới nên
tích cực tư duy, học tập để giải quyết vấn đề.
- Đồ dùng dạy học phong phú, phương tiện dạy học hiện đại, cơ sở vật chất
của nhà trường ngày càng được hoàn thiện, đầy đủ trang thiết bị dạy học đã giúp
cho học sinh hứng thú học tập, tích cực tự giác học tập để giải quyết vấn đề.
- Giáo viên tích cực đổi mới phương pháp dạy học, sử dụng kết hợp nhiều

hoặc trong từng đơn vị kiến thức, từng bài tập. Khi lên lớp, giáo viên tạo ra
những tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự
giác, tích cực, chủ động và sáng tạo để giải quyết vấn đề thông qua đó mà tạo tri
thức, rèn luyện kỹ năng và đạt được những mục đích học tập khác.
Sưu tầm, nghiên cứu làm đồ dùng dạy học, sử dụng đồ dùng dạy học
phong phú nhằm triển khai một số phương pháp dạy học, với mục đích giúp học
sinh học tập tự giác, tích cực hoạt động bằng hoạt động cá nhân hoặc thảo luận
trong nhóm nhỏ để tìm ra phương hướng giải quyết vấn đề.
Trong quá trình dạy học, giáo viên phải điều khiển học sinh thực hiện hoặc
hoà nhập vào quá trình nghiên cứu vấn đề. Quá trình này có thể chia làm các
bước:
Bước 1

: Phát hiện vấn đề
Ở bước này học sinh được phát hiện vấn đề, một tình huống gợi vấn đề
thường là giáo viên tạo ra, học sinh giải thích và chính xác hoá tình huống để
hiểu đúng vấn đề được đặt ra, sau đó học sinh phát biểu vấn đề và tìm phương
pháp giải quyết vấn đề.
Bước 2

: Tìm giải pháp.
Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011 - 2012
6
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6
Bước này học sinh tìm một cách giải quyết vấn đề, sau khi đã tìm ra các
giải pháp khác nhau, so sánh chúng để tìm giải pháp hợp lí nhất.
Bước 3:

Trình bày giải pháp.
Bước này thực hiện khi học sinh đã giải quyết được vấn đề đặt ra. Ví dụ

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6
càng kích thích các em, với cách làm này các em không những nắm chắc mà còn
nâng cao được kiến thức của mình.
Sau đây là ví dụ cụ thể của tôi đã làm về gắn kết lí luận vào bài dạy “ Sự
nở vì nhiệt của chất lỏng” của vật lý lớp 6.
Trong ví dụ này để giúp học sinh tích cực học tập trong giờ bằng phương
pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề thì người giáo viên cần hướng học
sinh đi theo các bước sau:


Bước 1

: Phát hiện, thâm nhập vấn đề:
Giáo viên đặt học sinh vào tình huống có vấn đề như trong SGK:
An: Đố biết khi đun nóng một ca nước đầy thì nước có tràn ra ngoài không?
Bình: Nước chỉ nóng lên thôi, tràn thế nào được, vì lượng nước trong ca có tăng
lên đâu.
Bình trả lời như vậy có đúng hay sai?
Khi đó học sinh được đặt vào tình huống có vấn đề và muốn trả lời được
câu hỏi Làm thế nào để biết được ai nói đúng, ai nói sai?



Bước 2:

Tìm giải pháp:
Sau khi nghiên cứu, bằng hoạt động tích cực của bản thân và của nhóm,
học sinh tìm giải pháp, đó là việc tìm ra các thí nghiệm và tiến hành làm thí
nghiệm để biết được khi đun nóng thì nước trong ca có tràn ra ngoài không. (đơn
vị kiến thức trọng tâm của bài học)

án)
Sau khi học sinh các nhóm đưa ra phương án thì giáo viên nhận xét và
chỉnh sửa cho học sinh để đưa ra một phương án tốt nhất cho học sinh làm thí
nghiệm. Cụ thể:
* Dùng 3 bình cầu có thể tích bằng nhau, nút chặt bình bằng nút cao su
cắm xuyên qua một ống thủy tinh. Đổ ba chất lỏng khác nhau (có thể tích bằng
nhau) vào ba bình cầu. Cùng một lúc bỏ ba bình cầu đựng ba chất lỏng khác
nhau vào trong một chậu đựng nước nóng.
Giáo viên điều khiển học sinh làm thí nghiệm và quan sát hiện tượng xẩy
ra.
Sau khi làm thí nghiệm học sinh quan sát thấy: bình cầu đựng chất lỏng
nước thì mực nước trong ống thủy tinh dâng lên thấp nhất, bình cầu đựng chất
lỏng dầu mực nước trong ống thủy tinh dâng lên nhiều hơn nước, bình cầu đựng
chất lỏng rượu mực nước trong ống thủy dâng lên cao nhất.
Khi học sinh các nhóm làm và thu thập thông tin từ các thí nghiệm yêu cầu học
sinh rút ra kết luận:
Lúc này học sinh rút ra kết luận:
- Chất lỏng nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi
- Các chất lỏng khác nhau nở vì nhiệt khác nhau.
Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011 - 2012
10
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6


Bước 4:

Nghiên cứu sâu giải pháp:
Sau khi học sinh đã nắm được sự nở vì nhiệt của chất lỏng, giáo viên đưa
ra các dạng bài tập vận dụng từ đơn giản đến phức tạp, ngoài các bài trong sách
giáo khoa, sách bài tập, giáo viên còn đưa ra các bài tập nâng cao và có tính thực

lên và chất lỏng nở nhiều hơn chất rắn, nên nước sẽ tràn ra ngoài khi nóng lên nhất là
khi nước sôi.
b) Người ta không đóng chai nước ngọt thật đầy vì để tránh trường hợp khi
nhiệt độ tăng làm nước ngọt trong chai nở ra, có thể làm bung nút chai.
Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011 - 2012
11
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6
Dạng 3

: Bài tập tự luận vận dụng kiến thức cao.
Một lượng chất lỏng đựng trong một bình, trên nút đậy bằng cao su có một
ống nhỏ. Thể tích của chất lỏng có thẻ quan sát dễ dàng nhờ độ cao của chất lỏng
trong ống. Kết quả thí nghiệm cho thấy:
- Ở trạng thái bình thường, khi chưa nung nóng (bằng lửa đèn cồn) mực
chất lỏng ở một độ cao nhất định.
- Khi bắt đầu nung nóng, thoạt đầu độ cao cột chất lỏng hạ xuống, tiếp tục nung
nóng thì độ cao cột chất lỏng dâng cao hơn ban đầu.
Hãy giải thích hiện tượng quan sát được.
* Trả lời
- Khi mới nung nóng, cái bình bị nóng lên trước và dãn nở làm dung tích của
bình tăng lên, trong khi đó chất lỏng lại chưa kịp được nung nóng nên thể tích không
tăng, kết quả là mực chất lỏng trong ống bị hạ xuống.
- Khi tiếp tục nung nóng, chất lỏng trong bình đã nóng lên và dãn nở.
- Sự dãn nở của chất lỏng trong bình nhiều hơn sự dãn nở của bình nên thể
tích của chất lỏng trong bình tăng lên nhanh làm cho mức chất lỏng trong ống dâng
cao hơn ban đầu.
Nhằm củng cố và nâng cao kiến thức cho học sinh, lượng bài tập giáo viên
đưa ra cần phong phú, nhưng để các em giải quyết hết lượng bài tập theo thiết kế
của giáo viên thì các bài tập cần gần gũi kích thích trí tò mò khám phá với các
em, ngoài ra giáo viên cần chú ý đến đối tượng học sinh của mình mà thiết kế bài

- Coi trọng hoạt động tự học của học sinh, cần đa dạng hoá hoạt động độc
lập của học sinh (thực hành, làm bài tập, thảo luận, …). Người giáo viên phải
biết đặt mình vào vị trí của học sinh để thấy được những khó khăn trong nhận
thức, từ đó xây dựng tình huống học tập vừa sức, kích thích hoạt động nhận thức
của học sinh.
- Coi việc đổi mới phương pháp là việc làm thường nhật của người dạy
học, là những gì mà mỗi người chúng ta đang hàng ngày tìm kiếm.
- Muốn nâng cao chất lượng học tập của học sinh, phải quan tâm đến hoạt
động nhận thức của học sinh.
Sáng kiến kinh nghiệm năm học 2011 - 2012
13
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn vật lý lớp 6
- Trong quá trình dạy học luôn lấy học sinh làm trung tâm, lắng nghe và tôn
trọng ý kiến của học sinh giúp các em học tập ngày càng tốt hơn.
- Kết hợp tốt các phương pháp dạy học trong một giờ dạy sao cho học sinh
được hoạt động tích cực, thảo luận nhóm sôi nổi để giải quyết vấn đề trong “
Tình huống có vấn đề ” và làm xuất hiện ở các em nhu cầu giải quyết vấn đề một
cách tự nguyện, hăng hái. Qua các bài học cụ thể, bằng cách thức tổ chức hoạt
động của mình dần truyền cho học sinh lòng say mê, yêu thích môn học, mong
muốn tự mình khám phá kiến thức.
- Nâng cao chất lượng sinh hoạt nhóm chuyên môn hàng tuần, bàn bạc,
thống nhất phương pháp dạy, chuẩn bị đồ dùng dạy học cho các tiết học trong cả
tuần tới, nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng các giờ dạy.
- Thường xuyên rèn luyện, tích cực học tập nâng cao trình độ, học hỏi kinh
nghiệm của đồng nghiệp để nâng cao tay nghề, hoàn thành tốt nhiệm vụ dược
giao.
Những việc làm hằng ngày đó góp phần thiết thực nâng cao chất lượng dạy
học nói chung, chất lượng dạy học môn vật lý nói riêng.
2. Kiến nghị và đề xuất:
Để nâng cao chất lượng học tập của học sinh và để đề tài thành công, tôi có một