ĐÔI NÉT VỀ HƯỚNG TIẾP CẬN CÁC VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN
DỰA TRÊN NỀN TẢNG QUYỀN CON NGƯỜI
(Luận đề liên ngành từ các tổ chức phi chính phủ - Tổng quan điểm luận)
Nguyễn Anh Tuấn
*
Nguyễn Thị Hà
**
1. Giới thiệu
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, mối quan hệ quốc tế đã thúc đẩy quá trình
hội nhập của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam. Nằm trong nhóm những nước
nghèo, nhiều thập kỷ qua, Việt Nam là điểm nhận được sự hỗ trợ của nhiều dự án
chương trình phát triển từ cộng đồng quốc tế. Khái niệm ‘phát triển’ và các hướng
tiếp cận nghiên cứu vấn đề này ở Việt Nam thời gian qua đã và đang được cập nhật
không ngừng. Thực tế, quyền con người và phát triển là hai ngành có nhiều sự khác
biệt và không có cùng những mục tiêu chung nếu không muốn nói giữa chúng vốn
thường thấy là những xung đột. Nhân quyền và phát triển đi theo những định hướng
khác nhau, sử dụng ngôn từ khác nhau và bản thân hai ngành này có một truyền
thống phát triển hoàn toàn khác biệt. Tuy nhiên, từ cuối những năm 1980, lịch sử đã
ghi nhận sự xuất hiện ‘hướng tiếp cận các vấn đề phát triển dựa trên nền tảng quyền
con người (hay nhân quyền)’ (human rights-based approach to development, viết tắt
là RBA) - Đây được xem là cầu nối gắn kết hai lĩnh vực có nhiều điểm khác biệt là
nhân quyền và phát triển nói trên. Bài viết này xin điểm lược lại một số điểm chính
về một trong những hướng tiếp cận liên quan đến phát triển dựa trên nền tảng quyền
con người nhìn từ góc độ liên ngành quan hệ và viện trợ quốc tế, quyền con người
và phát triển thông qua việc xem xét luận đề từ các tổ chức phi chính phủ. Bài viết
hy vọng thông qua phân tích mối liên hệ giữa hai lĩnh vực quyền con người và phát
triển góp thêm một góc nhìn về phương pháp tiếp cận liên ngành từ góc độ lý
thuyết, tổng quan điểm luận vấn đề nghiên cứu.
2. Bối cảnh
Bối cảnh nào đã là tiền đề hình thành nên cầu nối RBA cho hai ngành vốn có
vô số khác biệt là quyền con người và phát triển. Lịch sử nghiên cứu vấn đề cho biết

mạnh hơn trên toàn cầu, cùng với yêu cầu về giải quyết các vấn đề toàn cầu mà
không một quốc gia đơn lẻ nào có thể độc lập xử lý đã tạo nên một môi trường
thuận lợi hình thành nên mạng lưới các tổ chức phi chính phủ mà hoạt động có liên
quan các vấn đề phát triển và quyền con người từ thập kỷ 1990. Chính họ đã đảm
nhận các công việc liên quan đến quyền con người từ các cấp cơ sở và kêu gọi sự
quan tâm chú ý tìm cách giải quyết các vấn đề phát triển có tính toàn cầu .
Cuối cùng đó là sự hiện diện của Liên hợp quốc và mạng lưới quan sát viên
của tổ chức này đã kêu gọi và hình thành nên phong trào thiết lập một mối quan hệ
cơ hữu hơn, mật thiết hơn nữa giữa các phạm trù: quyền con người, phát triển xã
hội và dân chủ. Có thể thấy, sự lớn mạnh của lời kêu gọi này qua các hội nghĩ sau:
Hội nghị quốc tế về nhân quyền tại Viene (1993); Hội nghị thượng đỉnh toàn cầu
về các vấn đề xã hội của thế giới tại Copenhagen (1995) và Hội nghị Phụ nữ toàn
thế giới tại Bắc Kinh.
3. Không gian cho sự kết nối giữa quyền con người và phát triển
Mặc dù, có năm điều kiện nói trên mở ra bối cảnh thuận lợi để thiết lập cầu
nối giữa hai lĩnh vực quyền con người và phát triển nhưng việc hình thành nó cần
có những không gian phù hợp. Theo những nhà nghiên cứu đi theo khuynh hướng
tiếp cận các vấn đề phát triển trên nền tảng quyền con người, thì có sáu mô hình
không gian khuyến khích và thúc đẩy hình thành nên cầu nối RBA.
3.1. Không gian trong phạm vi Liên hợp quốc
Ngay trong ý niệm sơ khai, Liên hợp quốc đã là tổ chức làm việc dựa trên
các tiêu chí vị nhân quyền và phát triển. Từ thập kỷ 1980, Liên hợp quốc đóng vai
trò thúc đẩy kiến tạo mối quan hệ cầu nối giữa hai linh vực này bằng việc tổ chức
một loạt các hội thảo quốc tế toàn cầu về các chủ đề có liên quan. Bằng cách nhấn
mạnh RBA vào chương trình hành động mục tiêu của các tổ chức thành viên, Liên
hợp quốc đã tăng cường sự tương tác có tính liên ngành. Hơn thế nữa, từ năm 1992,
Liên hợp quốc công bố báo cáo thường niên ‘Phát triển con người’. Hệ thống báo
cáo thường niên này đã cung cấp một khung lý thuyết nhấn mạnh đến mối tác động
qua lại giữa quyền con người và phát triển con người (UNDP 2000). Bên cạnh đó là
việc thành lập một loạt các dự án, chương trình mang tính liên ngành như “The

khỏe, y tế : Francois-Xavier Bagnoud Center for Health and Human Rights (FXB)
và The American Association for the Advancement of Science - AAAS). Sự thành
công của họ được đánh giá như là những ví dụ minh họa tiêu biểu cho một hướng đi
mới, một tư duy hành động mới về phát triển dựa trên quan điểm tiếp cận về quyền
con người .
3.4. Yêu cầu mở rộng phạm vi về quyền con người của các NGOs
Thực tế đặt ra những yêu cầu trùng lắp về quyền con người và phát triển khó
có thể tách bạch riêng rẽ đòi hỏi các NGOs thực thi về quyền con người phải có
những tích hợp mới về các vấn đề có liên quan có tính đến phát triển thay vì những
cách làm truyền thống chỉ chú ý đến quyền con người ở các khía cạnh như quyền
công dân, quyền chính trị bao hàm cả quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Theo dẫn
chứng của Nelson & Dorsey tổ chức nhân quyền lớn nhất toàn cầu, Amnesty
International cũng đã chấp nhận hướng thay đổi nói trên từ năm 2001.
3.5. Phối kết hợp hành động vì quyền con người và phát triển của các NGOs
Đây có thể thấy là một trong những điểm hội tụ rõ ràng nhất cho việc liên kết
hành động vì quyền con người và phát triển của các NGOs trên phạm vi toàn cầu.
Có thể đưa ra đây hai cuộc vận động như là hai ví dụ tiêu biểu cho sự phối kết hợp
tạo không gian RBA, như là cuộc vận động của tổ chức Bác sỹ không biên giới
(Doctors without Borders) về tiếp cận và hưởng dụng thuốc tân dược thiết yếu tại
Nam Phi và quyền về nước sạch tại các quốc gia Ghana, Zimbawe, và Bolivia.
Nelson and Dorsey lập luận rằng không gian được tạo ra từ hai quá trình: sự lớn
mạnh của các tổ chức và mạng lưới mới mà ở đó có liên kết rõ ràng về các vấn đề
phát triển, quyền kinh tế, xã hội và thêm vào đó là sự mở rộng và tăng cường hoạt
động của các NGOs trên các lĩnh vực này.
3.6. Tôn chỉ hành động chính thức dựa trên RBA của một số NGOs
Phát hiện và thấy lợi thế của RBA, một số NGOs không chần chừ đưa RBA
thành tôn chỉ hành động của mình. Người ta thấy rõ hướng đi này ở các NGOs các
nước Bắc Âu, có thể kể tên ra như Save the Children, Plan International, and World
Vision . Những tổ chức chuyên sâu về phát triển cũng đã lựa chọn RBA cho nhiều
chương trình hành động của mình như Oxfam GB, CARE, và ActionAid. Nhiều dự