SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
"SỬ DỤNG TÀI LIỆU THAM KHẢO ĐỂ NÂNG CAO
HIỆU QUẢ DẠY HỌC Ở BÀI : PHONG TRÀO TÂY
SƠN VÀ SỰ NGHIỆP THỐNG NHẤT ĐẤT NƯỚC,
BẢO VỆ TỔ QUỐC CUỐI THẾ KỈ XVIII"
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong thời gian qua, để hoàn thành nhiệm vụ mà Đảng và nhà nước
giao, các trường Phổ Thông đã có nhiều cố gắng để nâng cao chất
lượng đào tạo, qua việc dạy học tốt các bộ môn văn hóa cơ bản trong
đó có bộ môn lịch sử.
Tuy nhiên, thực tiễn dạy học môn lịch sử ở trường Phổ Thông hiện nay
còn nhiều hạn chế. Yêu cầu đặt ra để năng cao chất lượng dạy học môn
lịch sử.
Tài liệu tham khảo có vị trí quan trọng trong dạy học lịch sử ở
trường Phổ Thông. Đó là cơ sở để tiến hành vận dụng tài liệu tham
khảo trong dạy học lịch sử, giúp học sinh huy động những kiến thức đã
học để hiểu sâu sắc sự kiện, hiện tượng lịch sử, góp phần làm cho bài
giảng phong phú, sinh động, gây hứng thú cho học sinh.
Nghiên cứu lí luận về phương pháp sử dụng tài liệu tham khảo để
rút ra kinh nghiệm và nâng cao trình độ nhận thức của bản thân
Chính vì thế, tôi chọn đề tài sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy
học lịch sử nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh.Làm thay đổi quan
niệm của dư luận xã hội về bộ môn lịch sử, góp phần nâng cao nhận
thức của học sinh về bộ môn. Qua đó thực hiện tốt mục tiêu giáo dục
của nhà nước là đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, xây dựng đất
nước giàu đep.
Việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử còn giúp
học sinh có khả năng nhìn nhận đánh giá xã hội một cách toàn diện,
chính xác hơn, gần gũi hơn.
Xuất phát từ lí luận thực tiễn và xã hội nêu trên, từ quá trình

Hiện nay chúng ta đã có một số sách “ tư liệu lịch sử “, dùng để
tham khảo trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông. Những loại sách
này rất cần thiết cho giáo viên vì nó không chỉ cung cấp thêm những tư
liệu lịch sử phong phú, bổ sung thêm thiếu hụt sách giáo khoa mà còn
làm sáng rõ hơn những kiến thức cơ bản của bài học.
Kết quả bài học phụ thuộc vào việc tổ chức dạy học. Phải xuất
phát từ mục đích, nội dung của bài học, tùy theo yêu cầu hình ảnh cụ
thể của mỗi lớp mà chọn tài liệu và phương pháp sử dụng thích hợp.
Trong điều kiện của chúng ta hiện nay, việc sử dụng tài liệu lịch sử
được tiến hành trong những trường hợp sau.
Thứ nhất, dùng để cụ thể hóa các hiện tượng, sự kiện lịch sử đang
học nhằm tạo cho học sinh có biểu tượng rõ ràng, cụ thể có tính hình
ảnh tăng thêm tính chất sinh động, gợi cảm của bài giảng và gây hứng
thú cho việc học tập của các em. Tài liệu được sử dụng là những đoạn
trích ngắn, có nội dung súc tích giàu hình ảnh, học sinh có thể tiếp thu
được dễ dàng, không cần giải thích gì thêm. Ví dụ khi trình bày về chế
độ chiếm nô, không gì sinh động bằng việc trích đọc một số điều trong
bộ luật Hamurabi. Khi giảng về cuộc sống gian khổ của Bác Hồ không
dùng những từ chung chung như “ khó khăn”, “gian lao vất vả ” mà
trích một đoạn tư liệu miêu tả lao động của Nguyễn Ái Quốc trên tàu
thủy” Hàng ngày Thành phải cọ rửa gian bếp lớn trên tàu, sau đó
nhóm lò rồi khuân than, kéo những sọt rau quả, thịt cá, nước đá… từ
dưới hầm tàu lên. Có lần trong lúc trời giông bão, Thành đang kéo một
sọt nặng trên boong thì một đợt sóng lớn chồm tới, cuốn lấy thân thể
mảnh dẻ của anh, và suýt lôi anh xuống biển. Thật may mắn vào
khoảnh khắc cuối cùng thì anh bám được vào dây cáp và nhờ đó mà
thoát chết…”
Đoạn trích trên không chỉ cho các em hình ảnh cụ thể sinh động
và hấp dẫn về những khó khăn mà Bác Hồ đã trải qua trên đường đi tìm
đường cứu nước, mà còn có tác dụng giáo dục sâu sắc về tấm gương

ngôn của Đảng cộng sản” của Mác và Ănghen, giáo viên giúp các em
nắm nội dung cơ bản các đoạn đó từ đó rút ra những vấn đề cốt yếu
nhất, có liên quan đến nội dung các khóa trình lịch sử ở trường phổ
thông.
Khi sử dụng tài liệu ta chú trọng sử dụng tài liệu các tác gia kinh điển
của chủ nghĩa Mac- Lênin và chủ tịch Hồ Chí Minh một cách sáng tạo
có hiệu quả giáo dục, tránh các thiếu sót thường gặp trước đây, như
giáo điều máy móc…mục đích của việc sử dụng nhằm giúp học sinh
nhận thức đúng một số vấn đề cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin và
quan điểm của Đảng ta về lịch sử rồi vận dụng để hiểu một số vấn đề
có liên quan đến học tập.
Khi sử dụng các tài liệu lịch sử trong dạy học, giáo viên cần chọn
những tài liệu phù hợp với nội dung bài học và khả năng nhận thức của
học sinh. Có thể sử dụng toàn bộ tác phẩm hay chỉ một số đoạn nhất
định và hướng dẫn học sinh thực hiện theo các bước sau:
- Giới thiệu hoàn cảnh ra đời của tài liệu, tác phẩm, nhằm giúp học sinh
hiểu giá trị, tác dụng, mối liên hệ của nó với hoàn cảnh lúc bấy giờ.
- Nội dung chủ yếu của tài liệu, giải thích các thuật ngữ khái niệm.
- Những luận điểm được thể hiện trong tác phẩm có liên quan đến kiến
thức của bài, làm sáng tỏ hơn sự kiện của bài.
- Tác dụng và ý nghĩa lịch sử của tài liệu.
II. THỰC TRẠNG DẠY VÀ HỌC BỘ MÔN TRƯỚC KHI ĐƯA
PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU THAM KHẢO TRONG
DẠY HỌC LỊCH SỬ
2.1. Thực trạng chung
Bộ môn lịch sử là một bộ môn khoa học xã hội giúp học sinh hình dung
lại quá khứ một cách chính xác nhất, nhưng không ai sờ được nó và
quan sát được lịch sử. Vì vậy để có thể hình thành cho học sinh những
biểu tượng nhất định về một thời kỳ lịch sử đã qua giáo viên thường sử
dụng sách giáo khoa là nguồn cung cấp kiến thức đầu tiên, chính xác

khảo trong dạy học lịch sử dân tộc không?", 100% giáo viên đều cho là
cần thiết. Bởi vì: Sử dụng tài liệu tham khảo đúng cách, hợp lí không
chỉ góp phần làm cho bài học lịch sử thêm phần hấp dẫn mà còn góp
phần nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của giáo viên. Vì vậy,
nhều giáo viên lâu năm, có kinh nghiệm, tâm huyết với nghề đã đầu tư
thời gian tìm tòi và sử dụng các nguồn tài liệu tham khảo vào trong các
bài dạy lịch sử góp phần tạo hứng thú đối với học sinh và nâng cao hiệu
quả bài học.
Tuy nhiên thực tiễn phần lớn giáo viên đã có ý thức sưu tầm và sử dụng
tài liệu tham khảo vào dạy học lịch sử nhưng không thường xuyên và
chỉ mang tính chất minh họa. Một số ít giáo viên chưa biết cách khai
thác và sử dụng nguồn tài liệu này trong dạy học lịch sử.
Ở các trường phổ thông hiện nay tài liệu tham khảo thường được sử
dụng theo các hình thức sau đây: sử dụng trong các bài giảng lịch sử,
trong hoạt động ngoại khóa, trong kiểm tra Phương pháp được sử
dụng đối với tài liệu tham khảo khi đưa vào các bài giảng lịch sử rất đa
dạng như: Thông báo, tường thuật, miêu tả, giải thích, đàm thoại, phất
vấn. Điều đó tạo nên sự phù hợp với nội dung từng bài giảng, từng sự
kiện, hiện tượng lịch sử cụ thể . Đồng thời, sử dụng các phương pháp
như vậy còn có tác dụng phát huy sức tính độc lập, sáng tạo trong tưu
duy của học sinh, tạo điều kiện cho các em tích cực, chủ động lĩnh hội
kiến thức.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều giáo viên chỉ sử dụng SGK là tài liệu để
truyền đạt làm cho bài học trở nên khô khan, nhàm chán. Điều này một
phần do giáo viên chưa có khả năng, thiếu tích cực trong việc thu thập,
sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử. Một số ít giáo viên
không biết cách tích hợp các tài liệu tham khảo và sử dụng chúng cho
phù hợp với nội dung bài học. Một số giáo viên lại chỉ có thể sử dụng
tài liệu tham khảo trong việc minh họa bài giảng trên lớp mà chưa biết
cách khai thác các nội dung lịch sử được đề cập đến trong các tác phẩm

2009-2010 với câu hỏi:"Em thấy như thế nào với những tiết giảng
lịch sử mà các thầy cô giáo sử dụng tài liệu tham khảo trong bài
học ? .93% học sinh cho là "hứng thú", 4% chọn "rất hứng thú" 3% cho
là "bình thường" và không có học sinh nào là không hứng thú.
Khi kiểm tra câu hỏi nhận thức sau tiết dạy về mức độ tiếp thu bài tại
lớp 10 a1 năm học 2011- 2012 thì có 93 % đạt khá giỏi và 7% trung
bình, không có yếu kém. Điều này chứng tỏ việc sử dụng tài liệu tham
khảo làm cho học sinh tiếp thu bài một cách mau chóng, nhớ lâu và
khắc sâu kiến thức.
Bên cạnh mặt tích cực thì vẫn có những hạn chế về nhận thức của học
sinh về việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử. Khi được
hỏi :'các em có hay đọc những tác phẩm có liên quan đến lịch sử
không ?" . Có tới 94% học trả lời là không hoặc ít khi đọc và nguyên
nhân của điều này là do các em ít có điều kiện đọc hoặc đến thư viện
để tìm hiểu những nguồn tài liệu này và thời gian học trên lớp và làm
bài tập đã chiếm quá nhiều thời gian của các em.
Đồng thời xu hướng chung hiện nay của học sinh là yêu thích các môn
học tự nhiên hơn khoa học xã hội. Học tập môn lịch sử chỉ là môn phụ
nếu lựa chọn môn lịch sử thì tương lai thi vào các trường đại học rất
hạn hẹp.
Từ thực tế giảng dạy cũng như qua trao đổi với đồng nghiệp về tình
hình sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử hiện nay cho thấy
việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử là cần thiết. Phần
lớn giáo viên đã ý thức được việc sưu tầm và sử dụng tài liệu tham
khảo để làm phong phú thêm bài học . Một số thầy cô đã sử dụng ở một
mức độ nhất định và đạt được hiệu quả bước đầu. Học sinh cũng rất
hứng thú và say mê với những tiết học có sử dụng tài liệu tham khảo.
Tuy nhiên việc sử dụng tài liệu tham khảo cũng còn nhiều hạn chế.
Làm thế nào để sử dụng tài liệu tham khảo vào trong giảng dạy có hiệu
qủa trên tất cả các mặt là không đơn giản. Nó đòi hỏi sự cố gắng, nổ

học sinh nắm vững. Trong tiết học 45 phút giáo viên không thể nói hết
tất cả những gì sách giáo khoa đã viết mà cần phải lựa chọn kiến thức
cơ bản nhất, cần thiết nhất truyền thụ cho học sinh. Ngoài ra cần phải
luôn mở rộng lượng thông tin bằng những kiến thức bổ sung tức là phải
nghiên cứu, đọc thêm tài liệu tham khảo để làm cho bài giảng phong
phú, sinh động khắc sâu được kiến thức cơ bản.
Tài liệu tham khảo rất nhiều nhưng kết quả việc sử dụng tài liệu
tham khảo vào dạy học phụ thuộc nhiều vào việc tổ chức dạy học của
giáo viên. Nó phải xuất phát từ mục đích,yêu cầu của bài học, tuỳ thuộc
vào tình hình cụ thể mỗi lớp mà đưa nguồn tài liệu nào cho phù hợp và
đảm bảo hiệu quả giáo dục cao nhất.
Qua thực tiến giảng dạy ở trường phổ thông trong những năm
vừa qua, tôi đã sử dụng những phương pháp sau đây dể sử dụng tài liệu
tham khảo vào bài giảng góp phần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử.
3.2. 1. Sử dụng tài liệu tham khảo để cụ thể hoá các sự kiện.
Thứ nhất khi dạy mục I: " Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất
đất nước cuối thế kỉ XVIII " Khi nói về tình hình nước ở thế kỉ XVIII
giáo viên có thể sử dụng đoạn tư liệu tham khảo sau đây: Theo một
giáo sĩ phương Tây, bấy giờ “ Gạo đắt như vàng, tình trạng đói khổ
bày ra lắm cảnh thương tâm khó tả, xác chết chồng chất lên
nhau.”đồng thời với phát vấn :”Vậy điểm nổi bật về tình hình nước ta ở
thế kỉ XVIII là gì”?
Qua nhận xét khách quan đó cho ta thấy dưới sự thống trị của chính
quyền phong kiến ở Đàng Trong, đời sống nhân dân cực khổ dẫn tới
mâu thuẫn giữa đại đa số nông dân với địa chủ và là nguyên nhân bùng
nổ các cuộc khởi nghĩa nông dân mà trong đó tiêu biểu là phong trào
Tây Sơn.
Thứ hai khi dạy phần kháng chiến chống Xiêm (1785), giáo viên sử
dụng đoạn văn miêu tả đoạn sông Rạch Gầm- Xoài Mút và nêu câu hỏi
“ Tại sao Nguyễn Huệ lại chọn Rạch Gầm- Xoài Mút làm trận địa

Bị chặn đầu khóa đuôi và bị hỏa lực quân Tây Sơn áp đảo từ đầu, quân
địch hết sức hốt hoảng và đội hình bị rối loạn. Ngay sau đó, những đội
thuyền chiến của Tây Sơn từ các vị trí mai phục xông thẳng vào đội
hình dang rối loạn của địch, chia nhỏ đoàn thuyền của chúng ra từng
mảng mà tiêu diệt. Quân Tây Sơn thủy bộ phối hợp với nhau, khép chặt
đánh kết thúc nhanh, gọn và đạt kết quả hết sức to lớn và oanh liệt.
Toàn bộ chiến thuyền của địch trên 300 chiếc đều bị đánh đắm và phá
hủy.”
Thứ tư, khi nhấn mạnh ý nghĩa của cuộc kháng chiến chống quân
Xiêm, giáo viên có thể nêu câu hỏi “ý nghĩa của chiến thắng chống
quân Xiêm là gì? ” và sử dụng nhận xét của các sử thần triều Nguyễn :
“ Người Xiêm từ sau cuộc bại trận năm Giáp Thìn, miệng tuy nói khoác
mà lòng thì sợ Tây Sơn như sợ cọp” Như vậy bằng chiến thắng vang
dội trong trận Rạch Gầm- Xoài Mút đã quét sạch quân xâm lược ra
khỏi đất Gia Định và làm tiêu tan tham vọng của vua Xiêm đối với
phần lãnh thổ cực Nam của nước ta.
Thứ năm, giáo viên có thể sử dụng tài liệu tham khảo để minh họa cho
sự tàn bạo của quân Thanh khi tiến hành xâm lược nước ta và đồng
thời là sự tiếp sức, sự ươn hèn, đốn mạt của vua Lê Chiêu Thống:
“ Bọn chúng kiếm mọi cách vu hãm những người lương thiện, áp bức,
cướp bóc những nhà giàu có, thậm chí giữa chợ, giữa đường cũng
cướp giật của cải, hãm hiếp đàn bà, không còn khiêng sợ gì cả ”.
“Nước Nam từ khi có đế, có vương đến nay, chua thấy bao giờ có ông
vua luồn cúi đê hèn như thế.”
Thứ sáu khi nói về kết quả của trận Ngọc Hồi- Đống Đa, giáo viên sử
dụng tài liệu tham khảo để minh họa: đồn Ngọc Hồi, cứ điểm phòng
ngự kiên cố nhất của quân Thanh bị phá vỡ. Một bộ phận quan trọng
quân địch bị tiêu diệt tại trận. Mô tả trận đánh này Hoàng Lê nhất thống
chí chép: “Quân Thanh chống không nổi, bỏ chạy toán loạn, giày xéo
lên nhau mà chết Quân Tây Sơn thừa thắng chém giết lung tung, thây

Sau đó giáo viên sử dụng tài liêu tham khảo để giúp các em hiểu thêm
về những vấn đề này. Tổ tiên của anh em Tây Sơn vốn ở làng Thái Lão
(huyện Hưng Nguyên- Nghệ An), hiện nay ở địa phương còn lưu
truyền truyền thuyết về anh em Tây Sơn. Trong bài về làng Thái Lão
có hai câu đầu:
“ Xã Thái Lão phát vương
Trai anh hùng tráng kiệt”
Giữa thế kỉ XVII, quân Nguyễn vượt sông Gianh bắt nhiều nông dân ở
Nghệ An, cưỡng bức vào khai hoang ở Đàng Trong.Tổ 4 đời của Tây
Sơn là 1 trong những nạn nhân đó.
Mọi tài liệu đều thừa nhận tổ tiên anh em Tây Sơn là họ Hồ. Nguyễn
Huệ lúc còn nhỏ gọi là chú ba Thơm (Hồ Thơm). Thầy giáo Hiếu ở
làng cho Thơm là hoa Huệ, Thơm nên đổi là Huệ, vì Huệ vẫn là Thơm
nhưng hay hơn.
Thứ hai, giáo viên dùng tài liệu tham khảo kết hợp với kênh hình để
phân tích vai trò của phòng tuyến Tam Điệp- Biện Sơn trong cuộc
kháng chiến chống Thanh. Theo kế sách của Ngô Thì Nhậm trước sức
mạnh ồ ạt của 29 vạn quân Thanh liền cho quân rút về Tam Điệp (Ninh
Bình) , Biện Sơn (Thanh Hóa). Quân ta lợ dụng địa hình lợi hại ở vùng
này, xây dựng thành một chiến tuyến vững chắc vừa có thể chặn đứng
cuộc tiến công quân địch vào phía Nam, vừa chuẩn bị địa bàn tập kết
cho đại quân và căn cứ xuất phát cho cuộc phản công sau này. Quang
Trung đã rất khen kế đó “Nén nhịn để tránh mũi nhọn của chúng, ta
chia quân ra trấn giữ các nơi hiểm yếu, bên trong thì kích thích lòng
quân, bên ngoài thì làm cho giặc kiêu căng, kế ấy rất đúng.”
Thứ ba, giáo viên kết hợp cả tài liêu tham khảo và câu hỏi “ Phân tích ý
nghĩa đoạn trích trong bài hiểu dụ của vua Quang Trung ”. Tại Thọ
Hạc (thị xã Thanh Hóa), Quang Trung làm lễ “thệ sư” và ra lệnh “ Bớ
chư quân, Phàm ai bằng lòng chiến đấu thì hãy vì ta giết sạch quân
giặc. Nếu ai không muốn thì hãy xem ta giết vài vạn ngươì trong một

Những kẻ thù đương thời cũng phải thừa nhận đúng tầm vóc và
thiên tài của Nguyễn Huệ: Quân Nguyễn cho Nguyễn Huệ “Ứng biến
như thần” giặc Xiêm thua trận đầu năm 1785 coi Nguyễn Huệ là “
Tướng nhà trời” còn Tôn Sĩ Nghị nghe thấy ông đưa quân ra Thăng
Long thì “Sợ mất mật, bủn rủn chân tay ” và báo với Càn Long là do
bọn Lê Chiêu Thống “ Nghe tin Nguyễn Huệ thân hành đem binh đến
mất cả hồn vía, bỏ chạy, làm cả đội quân thiên triều cũng chạy theo”.
Trong nghệ thuật quân sự của người anh hùng áo vải thì yếu tố
thần tốc là nghệ thuật tiêu biểu, độc đáo. Năm 1788, Quang Trung hai
lần ra Thăng Long, lần đầu vào tháng 4 để phán xét tên phản bội Vũ
Văn Nhậm, đội quân có 150 voi với 100 võng thế mà đoạn đường từ
Phú Xuân ra Thăng Long chỉ chưa đầy 10 ngày.
Lần thứ hai – là cuộc phản công tiêu diệt quân xâm lược Thanh,
ra đi từ Phú Xuân vào ngày 22 tháng 12 năm 1788 đến 30 tháng 1789
đã vào Thăng Long chỉ mất 40 ngày. Bằng phương tiện vận chuyển thô
sơ, điều kiện đi lại hiểm trở khó khăn của nước ta vào thế kỷ XVIII,
trên hành quân lại vừa tuyển quân, bồi dưỡng sức chiến đấu, vừa đánh
địch trên hệ thống phòng thủ Thăng Long ở tuyến phía Nam, dày đặc
gần 100km.
Ví dụ tiêu biêu, vừa đến Tam Điệp, Quang Trung đã tuyên bố với
quân lính ở Bắc Hà: “ Lần này ta ra, thân hành cầm quân, phương
lược tiến đánh đã tính sãn. Chẳng qua 10 ngày có thể đuổi được người
Thanh”
.
3. 2. 3. Sử dụng tài liệu tham khảo để làm kết luận, chứng minh cho
một luận điểm khoa học.
Ví dụ khi chứng minh luận điểm đánh giá về công lao bước đầu
hoàn thành sự nghiệp thống nhất đất nước giáo viên có thể sử dụng
đoạn trích sau:
“Tuy còn dang dở, nhưng thực tế là phong trào Tây Sơn và vương triều

13
30,3%
0
và các lớp 10a1; 10a2; 10a3; 10a4 đưa tài liệu tham khảo và trong bài
dạy
đạt kết quả sau:
Lớp Sĩ số Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém
10a1 40 13 23 4 0 0
32,5% 57,5% 10%
10a2 44 12
27,3%
22
50%
10
22,7%
0 o
10a3 45 9
20%
17
37,8%
19
42,2%
0 0
10a4 44 8
18,1%
20
45,4%
16
36,5%
0 0

dạy đối với đội ngũ giáo viên.
Kinh nghiệm nhỏ này của tôi hy vọng có thể được chia sẻ với
đồng nghiệp. Tuy nhiên nó cũng còn có những hạn chế nhất định mong
được sự đóng góp của đồng nghiệp để sáng kiến này có thể áp dụng
rộng rãi trong dạy học hiện nay.