SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
" KHAI THÁC KIẾN THỨC ĐỊA LÝ TRÊN BẢN ĐỒ"
1
ĐẶT VẤN ĐỀ
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN.
Địa lý là ngành khoa học có phạm trù rộng lớn và mang tính ứng dụng. Học tập và giảng
dạy và nghiên cứu Địa lí đòi hỏi có những kĩ năng nhất định. Trong số các kĩ năng Địa lí,
có những kĩ năng cơ bản được vận dụng phổ biến trong học tập và nghiên cứu Địa lí.
Những kĩ năng này được trang bị và rèn luyện ngay trong quá trình học tập Địa lí ở nhà
Trường phổ thông nhằm giúp người học dễ dàng tiếp thu kiến thức, hiểu biết sâu sắc,
nâng cao trình độ tư duy, khả năng thực hành Địa lí và phục vụ cho các kỳ thi, đặc biệt là
kỳ thi đối với những lớp cuối cấp.
Tuy nhiên việc rèn luyện kĩ năng Địa lí trong quá trình giảng dạy trong nhà trường không
phải là sự tóm tắt nội dung tri thức của khoa học Địa lí. Ngoài những tri thức Địa lí mà
môn học này còn bao gồm nhiều trí thức khác giúp việc học tập, nâng cao hiểu biết thêm
về những kiến thức tự nhiên, KT - XH và những kĩ năng về bản đồ mà không một môn
học nào đề cập tới.
Rèn luyện kĩ năng học và khai thác bản đồ không những giúp cho học sinh lĩnh hội được
kiến thức Địa lí một cách nhẹ nhàng, nhanh chóng và ghi nhớ lâu bền mà còn là một
phương tiện đặc biệt quan trọng để phát triển năng lực tư duy nói chung và năng lực tư
duy Địa lí nói riêng. Trong khi tập sử dụng bản đồ, học sinh phải luôn luôn quan sát,
tưởng tượng, phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp, khái quát hoá, xác lập các mối liên
hệ Địa lí tư duy của các em luôn luôn hoạt động và phát triển.
Vậy rèn luyện kĩ năng học và khai thác bản đồ cho học sinh không phải ngày một, ngày
hai mà cả một quá trình lâu dài, phức tạp, liên tục từ lớp này qua lớp khác, đòi hỏi nhiều
công sức và sự phố hợp chặt chẽ giữa các lớp nhằm đạt được mục tiêu cuối cùng là biết
sử dụng bản đồ như là một nguồn cung cấp kiến thức mới ở Trường phổ thông.
2
Cương vị là một giáo viên giảng dạy ở TT GDTX bản thân tôi cũng rất băn khoăn về việc
rèn luyện kĩ năng bản đồ cho học sinh đặc biệt phù hợp với đối tượng học sinh cũng như

từ bản đồ một cách dễ dàng. Từ thực tế như vậy tôi xin được rút ra một vài kinh nghiệm
nhỏ.
Do điều kiện, thời gian, nhiệm vụ chuyên môn và khuôn khổ đề tài tôi áp dụng, tổng hợp
thành kinh nghiệm trên cơ sở giảng dạy bộ môn Địa lí ở TT GDTX Tỉnh Vĩnh Phúc. Để
từ đó rèn luyện cho các em những kĩ năng học và khai thác kiến thức trên bản đồ để học
sinh chủ động hơn trong việc lĩnh hội tri thức.
3. Phương pháp tiến hành.
Quá trình giảng dạy các bước như sau:
Bước 1: Phát hiện những hạn chế của học sinh khi học bộ môn Địa lí.
Bước 2: Áp dụng biện pháp cụ thể và sử dụng những hình ảnh minh họa để kích thích
những học sinh nhằm khắc phục những hạn chế của học sinh.
Bước 3: Tổng hợp, đúc rút thành kinh nghiệm, biện pháp cụ thể.
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
4
I. CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN.
Việc rèn luyện kĩ năng học và khai thác kiến thức Địa lí trên bản đồ giúp cho học sinh
lĩnh hội được kiến thức Địa lí một cách nhẹ nhàng, nhanh chóng và ghi nhớ lâu bền.
Chẳng hạn khi học về vị trí Địa lí của một châu lục, nếu chỉ nghe một cách thụ động mà
giáo viên mô tả thì khó mà lĩnh hội và ghi nhớ được, nhưng nếu tự mình được xác định
trên bản đồ các điểm cực Bắc, cực Nam, cực Đông, cực Tây, tìm xem có những đại
dương, những biển những vịnh nào bao quanh, những châu lục nào tiếp cận…thì học sinh
sẽ hiểu được ngay và nhớ được lâu hơn vì đã qua một quá trình suy nghĩ, tìm tòi, đối
chiếu phân tích, so sánh. Cách học tập tích cực chủ động như vậy, năm nay qua năm khác
ở nhà Trường phổ thông, chẳng những phương pháp học tập nghiên cứu Địa lí. Những
kiến thức về Địa lí đại cương lĩnh hội gắn với bản đồ dần dần sẽ hình thành nên trong kí
ức của các em một cái “nền” vững chắc trên đó sẽ được bồi bổ thêm những kiến thức mới
mà các em tiếp thu được trong học tập và trong cả đời sống.
Rèn luyện kĩ năng bản đồ phải qua nhiều bước, từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp lên cao.
Cụ thể là qua 5 bước sau đay:
- Rèn luyện kĩ năng nhận biết, chỉ và đọc trên các đối tượng, Địa lí trên bản đồ.

nhớ địa danh.
6
Bước tiếp theo và cũng rất khó khăn là học sinh chỉ xem bản đồ và làm thế nào để nhận
biết và tìm ra đối tượng địa lí cần phải chỉ. Để giúp cho học sinh nhận biết và tìm ra được
dễ dàng các đối tượng địa lý trên bản đồ thì giáo viên cho học sinh nắm được điểm hình
thù hoặc kích thước của đối tượng vằ đặt câu hỏi:
Giống cái ghì? Chẳng hạn, bán đảo Xcăngđinavi có hình thù như một con hổ, bán đảo
Apenin cùng với đảo XiXin giống như một chiếc ủng, bán đảo Camsatka như chiếc đuôi
của con cáo, Grơnlen là đảo lớn nhất thế giới và có băng quanh năm, Việt Nam có hình
chữ S. Liên Bang Nga là lãnh thổ lớn nhất thế giới…
7
Tuy
8
nhiên không phải là tất cả các đối tượng địa lí đều có những đặc điểm dễ nhận thấy như
vậy. Vì thế biện pháp trên cũng rất hạn chế.
Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy khi tách riêng một đối tượng địa lí và vẽ lên bảng hoặc
trên giấy, chẳng hạn một con sông, một hòn đảo, một cái hồ, thì học sinh rất khó nhận ra.
Sở dĩ như vậy là vì khi tri giác một đối tượng địa lí trên bản đồ, người ta luôn luôn gắn nó
với các đối tượng khác ở xung quanh, nó luôn được tri giác trong mối quan hệ với các đối
tượng khác, trong “môi trường riêng” của nó. Tách nó ra và biểu hiện nó một cách riêng
lẻ thì nó sẽ trở nên khó nhận ra.
Ví dụ: Khi quan sát sông Vônga trên bản đồ, hình ảnh của nó luôn luôn gắn với toàn bộ
hệ thống các sông nhánh của nó, với đồng bằng Nga nơi nó chảy qua, với biển Catxpi nơi
của sông v.v. Nếu tách riêng sông Vônga ra và vẽ lên bảng hoặc trên giấy chắc chắn
nhiều người sẽ không nhận ra.
Từ thực tiễn trên đây, có thể đi đến kết luận là để có thể dễ dàng nhận biết và tìm ra một
đối tượng địa lí trên bản đồ thi học sinh không phải chỉ biết dựa vào đặc điểm hình thù,
kích thước của nó mà còn phải dựa vào toàn bộ khung cảnh xung quanh, nhận rõ vị trí
của nó trong khung cảnh đó. Chẳng hạn, muốn nhận biết dải Pirênê trên bản đồ Châu Âu.
Học sinh phải gắn nó với lãnh thổ nước Pháp và bán đảo Ibêrich, với Đại Tây Dương

- Cho học sinh đối chiếu tìm trên bản đồ trông SGK hoặc atlat.
- Giáo viên viết thật rõ ràng địa danh lên bảng đen ở một góc riêng.
10
- Yêu cầu một số học sinh phát âm lại rõ ràng, to tát địa danh, và khi cần, cho phát âm tập
thể.
- Yêu cầu học sinh ghi chép chính xác địa danh vào sổ tay địa lí.
- Hướng dẫn học sinh ghi chép đặc điểm hình thù hoặc kích thước của đối tượng địa lí
được biểu hiện trên bản đồ.
- Hướng dẫn học sinh nhận xét mối quan hệ vị trí của đối tượng với những vật khác ở
xung quanh (dùng làm điểm tựa) để sau này dễ nhận ra và tìm được đối tượng trên bản
đồ.
- Hướng dẫn cách chỉ đối tượng địa lí trên bản đồ
Ví dụ : Xác định một số quốc gia trên bản đồ Châu Âu
2. Rèn luyện kĩ năng mô tả các đối tượng địa lí trên bản đồ
11
a. Rèn luyện kĩ năng mô tả địa hình trên bản đồ
Như chúng ta đã biết địa hình là một tác nhân phi địa đới nó có thể hạn chế, cản trở, vô
hiệu hoá thậm trí phá huỷ quy luật địa đới, tạo ra một kiểu khí hậu riêng, khí hậu địa
phương. Những sơn nguyên giữa núi như ơ Tây Nam Á(Sơn nguyên YRan, Sơn nguyên
Anatôli…) Trên hệ coocđie (sơn nguyên cô oôrađô, côlômbia, bồn địa lớn) hoặc trên hệ
anđet đều là những thảo nguyên khô hoặc hoang mạc, nửa hoang mạc dù chúng ở những
vĩ độ khác nhau; dải Himalaya đồ sộ cũng là một bức trường thành tạo ra hai kiểu khí hậu
khác hẳn nhau ở hai bên sườn phía nam (ẩm ướt) và phía bắc (khô hạn); thậm trí, địa hìng
còn tạo ra quy luật địa đới riêng cho mình; tính địa đới theo chiều cao; chẳng hạn, vùng
núi anđet ở địa phận pêru nằm ở nhiệt đới, nhưng lại có đủ các đới tự nhiên như khi ta đi
từ xích đạo đến địa cực: Từ rừng nhịêt đới đến rừng lá kim, đông cỏ khô, đồng cỏ ôn đới
và cuối cùng là đới băng tuyết vĩnh viễn. Những ví dụ trên đây cho ta thấy rõ ý nghĩ của
kĩ năng mô tả địa hình trên bản đồ, nó giúp cho việc nghiên cứu và cắt nghĩa các đặc
điểm khí hậu, tự nhiên của mỗi địa phương, mỗi vùng.
Dựa trên bản đồ địa lí tự nhiên, học sinh tập phận tích xem có những dạng địa hình nào

con người cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt của khí hậu.
Kĩ năng mô tả khí hậu trên bản đồ cho phép phân tích, phát hiện được đặc điểm khí hậu
của mỗi địa phương và từ đấy tìm ra những nét chung về tự nhiên của nơi đó.
Để mô tả khí hậu của bất kỳ một lãnh thổ nào (một châu lục, một khu vực của một nước),
đều phải đề cập đến 3 yếu tố: nhiệt độ trung bình tháng 7 (tức là tháng nóng nhất ở bán
cầu bắc, và tháng lạnh nhất ở bán cầu Nam), chữ số màu đen chỉ nhiệt độ trung bình
tháng 1 (tháng lạnh nhất ở bán cầu Bắc, tháng nóng nhất ở bán cầu nam). Những nơi có
cùng nhiệt độ được nối với nhau bằng những đường cong gọi là đường thẳng nhiệt.
Thường người ta dùng các đường đẳng nhiệt trung bình tháng 7, màu đỏ và các đường
đẳng nhiệt trung bình tháng 1, màu đen, đôi khi cũng dùng đường đẳng nhiệt trung bình
năm. Để biểu hiện lượng mưa và phân bố mưa trên bản đồ, người ta dùng màu sắc khác
nhau để khoanh vùng, chẳng hạn vùng tô màu vàng nhạt có lượng mưa trung bình năm
dưới 300mm, vùng tô màu vàng thẫm có lượng mưa trung bình năm từ 300 – 500mm…
Các gió thịnh hành trong năm được biểu hiện trên bản đồ bằng những mũi tên, thường
mũi tên màu đỏ chỉ gió thịnh hành tháng 7 (tức là vào mùa hạ ở bán cầu Bắc, mùa hạ ở
bán cầu Nam) bản đồ khí hậu thường có bản đồ kèm theo chỉ diễn biến củae nhiệt độ và
lượng mưa qua các tháng trong năm ở một số địa điểm tiêu biểu, dựa vào đấy có thể phân
tích cụ thể hơn đặc điểm và sự phân hoá khí hậu trên lãnh thổ.
14
Sau khi cung cấp cho học sinh những hiểu biết trên đây, giáo viên giới thiệu cho các em
một giàn ý dựa vào đấy, hướng dẫn các em tập mô tả khí hậu trên bản đồ bắt đầu bằng
một châu lục, chẳng hạn như bản đồ khí hậu châu Âu.
Châu Âu nằm giữa những vĩ độ nào (36
0
B và trên 71
0
B).
Thuộc vành đai khí hậu(gần hòn toàn ở ôn đới). đặc điểm của khí hậu ôn đới là gì?(không
nóng quá không lạnh quá).
Mùa hạ, có những đường đẳng nhiệt nào chạy qua lãnh thổ châu âu? Đường đẳng nhiệt

sao? Vì các ở phía Đông và Đông Nam, ảnh hưởng của biển và của dòng biển Bắc Đại
Tây Dương càng yếu đi và ảnh hưởng của lục địa càng mạnh lên).
15
Gió thịnh hành trong năm là loại gió nào, có ảnh hưởng gì đến khí hậu? (Gió tây ôn đới
thổi hầu như quanh năm, cả mùa hạ và mùa đông, đem hơi ẩm vào sâu trong đất liền và
gây mưa).
Đại bộ phận lãnh thổ châu Âu có lượng mưa là bao nhiêu (500 – 1000mm) do gió tây
mang lại, những vùng nào có mưa nhiều, vì sao (Vùng bờ biển phía tây của bán đảo
Xcăngđinavi, mặt phía Tây của quần đảo Anh – Ailen có lượng mưa lớn do phía Tây
mang đầy hơi ẩm chút xuống nhất là trên sườn tây của dãy núi Xcăngđinavi. Vùng Núi
Anpơ cũng có lượng mưa khá lớn do các sườn phía Tây hứng gió Tây từ biển vào).
Những vùng nào có mưa ít nhất, vì sao? (vùng Đông Nam châu Âu ven biển Cátxbi chỉ
có lượng mưa tới 300mm vì gió Tây mùa hạ khi đến được đây đã chút hết gần hơi nước ở
dọc đường và lại gặp không khí nóng nên không gây mưa được).
Tóm lại, khí hậu nói chung là ôn hoà, càng đi về phía đông và phía nam, càng xa đại tây
dương và dòng biển nóng bắc đại tây dương tính chất lục địa càng tăng.
Giàn ý mô tả khí hậu trên đây cũng có thể áp dụng để mô tả khí hậu của một khu vực hay
một quốc gia. Chẳng hạn đối với Việt Nam học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên sẽ
nêu được những nét chính như sau:
Ví dụ:
16
17
Qua bản đồ khí hậu VN hướng dẫn cho học sinh nhận xét
- Việt Nam nằm giữa các vĩ độ 23
0
22’B và 8
0
30’B, có nghĩa là nằm hoàn toàn trong vành
đai nhiệt đới.
- Tính chất nhiệt đới cũng thể hiện ở các đường đẳng nhiệt trung bình năm chạy qua lãnh

0
C, Huế 19
0
C, Nha Trang 23
0
C, TP HCM 25
0
C. Như vậy ở miền Bắc, có một mùa
Đông lạnh, càng đi về phía Nam càng đỡ lạnh, ở Miền Nam không có màu đông lạnh.
- Nhìn vào các vùng khí hậu được thể hiện bằng màu sắc trên bản đồ, átlát, chúng ta cũng
thấy rõ sự phân hoá khí hậu trên đây: Từ Bắc vào Nam từ khí hậu nhiệt đới có mùa đông
lạnh sang khi hậu nhiệt đới có mùa đông lạnh vừa, rồi sang khí hậu nhiệt đới có mùa khô
ẩm, cuối cùng là khí hậu nhiệt đới nóng quanh năm.
- Về các loại gió thịnh hành trên lãnh thổ Việt Nam, ta thấy về mùa đông có gió mùa
đông bắc mang không khí lạnh từ phương bắc tới miền bắc, điều đó cắt nghĩa vì sao ở
miền bắc có mùa đông lạnh, ranh giới Frông lạnh được biểu hiện trên bản đồ cho thấy
ranh giới lãnh thổ có gió mùa đông bắc cùng là ranh giới lãnh thổ của mùa đông lạnh,
ngoài ra còn có gió đông bắc thổi vào lãnh thổ miền nam, nhưng đây là tín phong thổi
thường xuyên trong khu vực nội chí tuyến, một thứ gió nhẹ, không mạnh như gió mùa
18
đông bắc. Về mùa hạ, có gió mùa tây nam thổi tới miền nam và gió mùa đông nam thổi
vào miền bắc, đem mưa tới. Ngoài ra, còn gió tây nam thổi qua lãnh thổ lào chút hết hơi
nước ở đây rồi vượt qua các đèo của giải Trường Sơn và núi tây bắc bắc bộ trở thành gió
khô, nóng. Đặc biệt là trên bản đồ còn biểu hiện đường đi chuyển thông thường cuả các
bão nhiệt đới qua các tháng trong năm. Việc phân tích về các loại gió thịnh hành trong
năm cho phép chúng ta bổ sung vào tính chất nhiệt đới của khí hậu Việt Nam một đặc
tính thứ 2 hết sức quan trọng, đó là gió mùa. Như vậy khí hậu nước ta không phải chỉ là
khí hậu nhiệt đới đơn thuần mà là khí hậu nhiệt đới gió mùa.
- Phân tích các biểu đồ chỉ nhiệt độ trung bình tháng và lượng mưa trung bình tháng, ta
thấy lượng mưa trung bình năm ở lạng sơn là 1400mm, ở hà nội1683mm, ở Vinh là

Các hệ thống sông chính:
Ví dụ:
20
Sông chính lớn hay nhỏ, chảy theo hướng nào, đỗ vào đâu, sông dai hay ngắn có nhiều
hay ít các sông nhánh, các sông chảy từ đâu đến, nguồn tiếp nước của sông chính và các
sông phụ, chế độ nước của các sông, ý nghĩa kinh tế. Lấy ví dụ về sông ngòi việt nam.
Học sinh dễ dàng nhận thấy mạng lưới sông ngòi nước ta khá dày đặc phân bố khắp trên
lãnh thổ. Đại bộ phận là những sông nhỏ, chỉ có hai sông tương đối lớn là sông hồng và
sông cửu long.
Trên bản đồ khí hậu các em thấy từ bắc tới nam, lượng mưa trung bình năm đều khá lớn:
Lạng sơn 1400mm, Hà nội1683mm, Vinh1869mm, Huế 2890mm, Đà lạt 1820mm ,
TPHCM 1917mm, Cà mau 2241mm, Điều đó cắt nghĩa vì sao mạng lưới sông dày đặc và
phân bố đều trên khắp lãnh thổ. Nhìn trên bản đồ tự nhiên, học sinh thấy rõ việt nam có
hình dạng chữ s. Kéo dài theo hướng kinh tuýên, hẹp chiều ngang, phía đông giáp biển
phía tây phần lớn là núi, nơi bắt nguồn từ nhiều sông. Riêng bắc bộ và nam bộ có chiều
ngang mở rộng hơn cả nên có một số sông rất lớn.
Nhìn vào biểu đồ chỉ nhiệt độ và lượng mưa trung bình trong năm và do lượng mưa khá
lớn nên tổng lượng nước của các sông cũng lớn. ở bắc bộ và nam bộ mưa tập trung vào
21
các tháng 5,6,7,8,9 nên các sông có lũ và nước lên to về mùa hạ, cạn về mùa đông, Riêng
ở trung bộ mưa tập trung vào các tháng 9-12 nên sông ngòi có nước lũ và nước lũ lên to
vào mùa đông.
Dựa vào bản đồ địa lý việt nam học sinh rể nhận thấy rằng sông hồng bắt nguồn từ cao
nguyên vân quý, trung quốc, một phần trung lưu và toàn bộ hạ lưu trải trên lãnh thổ nước
ta theo hướng núi tây bắc - đông nam và đổ vào vịnh bắc bộ. Căn cứ vào màu sắc trên
bản đồ, các em có thể thấy đoạn trung lưu của sông chảy ở miền núi thấp, độ dốc nhỏ, khi
chảy vào miền đồng bằng, sông chỉ còn ở độ cao 50m, độ dốc yếu nên sông uốn khúc
nhiều và cùng với hệ thống sông Thái bình tạo lập một tam giác châu mà đỉnh là Việt Trì.
Chảy tới Việt trì sông hồng nhận được 2 phụ lưu chính: Sông đà ở bên phải và sông lô ở
bên trái, sông đà là phụ lưu lớn nhất. Bắt nguồn từ trung quốc, chảy ở vùng núi đá vôi, có

hiện đại trong toàn bộ chương trình để nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí.
II - ĐỀ XUẤT.
Trong phạm vi bài viết này tôi chỉ xin đựơc đóng góp ý kiến của mình về kĩ năng bản đồ
trong dạy học Địa lí. Để dạy học đạt hiệu quả cao thì giáo viên cần soạn giáo án điện tử,
sử dụng bản đồ treo tường, Atlát địa lý và khai thác kênh hình trong phần mềm vi tính.
Với đề xuất của cá nhân tôi và giáo viên trong trung tâm đề nghị Bộ GD&ĐT cho nhiều
phần mềm có hình ảnh để bài dạy trở nên sinh động.
Mong các đồng chí đóng góp cho đề tài này được đầy đủ hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

24