Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài.
Như chúng ta đã biết mục tiêu của nền giáo dục Việt Nam là đào tạo ra
những con người phát triển toàn diện về nhiều mặt: Đức, trí, thể, mỹ và bồi dưỡng
cho học sinh năng lực tư duy, sáng tạo. Mục tiêu này lại được cụ thể hoá trong các
mục tiêu của các môn học trong chương trình dạy học ở trường THPT. Để thực
hiện tốt mục tiêu này bên cạnh việc nắm vững hệ thống kiến thức của chương trình,
nội dung kiến thức và mục tiêu của từng môn thì một yếu tố không kém phần quan
trọng đó là phương pháp dạy học.
Trong quá trình dạy học tôi luôn nghiên cứu tìm tòi những phương pháp giảng
dạy sao cho phù hợp với trình độ của từng đối tượng học sinh để giúp các em nắm
vững kiến thức và luôn hứng thú học tập môn Địa Lí của học sinh.
Từ thực tiễn của việc đổi mới chương trình - sách giáo khoa (SGK) Địa Lí và
thực tiễn của việc giảng dạy môn Địa Lí ở trường THPT trong các năm vừa qua,
nhằm góp phần nâng cao khả năng và giúp học sinh (HS) có khả năng nhận thức
kiến thức và tự hoàn thiện kiến thức.
Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã chọn và nghiên cứu đề tài: “Khai thác
kiến thức từ tranh ảnh trong sách giáo khoa vận dụng vào dạy học môn Địa Lí
lớp 11 ở trường THPT Quan Sơn 2 ”.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ và giới hạn của đề tài
2.1. Mục tiêu
Nhằm tận dụng tối đa và sử dụng hiệu quả các kênh hình trong SGK địa lí.
- Giúp HS có khả năng nhận thức kiến thức và nắm vững kiến thức,tự hoàn
thiện kiến thức trong và sau bài học.
- Góp phần thực hiện chủ trương nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập bộ
môn Địa Lí.
2.2. Nhiệm vụ
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
1
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2

Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
- Phương pháp thử nghiệm.
- Phương pháp quan sát qua các tiết dự giờ thao giảng.
- Phương pháp nghiên cứu lý luận.
- Phương pháp khảo sát, thống kê.
5. Đóng góp của sáng kiến kinh nghiệm.
- Sáng kiến kinh nghiệm đã tổng hợp lí luận về các phương pháp dạy hoc trực
quan và khai thác tranh ảnh trong SGK Địa Lí 11.
- Sáng kiến kinh nghiệm hoàn thành sẽ là tài liệu tham khảo quý cho học sinh,
sinh viên và giáo viên chuyên ngành Địa lí trong trường phổ thông có thể học tốt
cũng như dạy tốt môn Địa Lí lớp 11.
6. Cấu trúc của sáng kiến kinh nghiệm.
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, Sáng kiến kinh nghiệm gồm ba
chương:
- Chương 1. Cơ sở lí luận của đề tài.
- Chương 2. Cơ cở thực tiễn
- Chương 3. Khai thác kiến thức từ tranh ảnh trong sách giáo khoa vận dụng vào
dạy học môn Địa Lí lớp 11
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
3
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI.
1.1. Tìm hiểu phương pháp dạy học trực quan.
1.1.1 Khái niệm.
Khi nghiên cứu phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan trong giảng
dạy Địa Lí, chúng ta cần phải xác đinh nội dung khái niệm “Phương tiện trực quan”
(PTTQ). Trong giảng dạy Địa Lí, HS nhận biết các hiện tượng và sự vật không chỉ
bằng tai nghe mà còn bằng mắt nhìn, hoặc cầm nắm.Vậy tất cả những cái gì có thể
lĩnh hội (tri giác) nhờ sự hỗ trợ của các tín hiệu ngoài lời giảng của giáo viên đều

Hiện nay việc sử dụng PTTQ thường có hai hình thức:
- GV dùng các PTTQ để vừa giảng, hướng dẫn HS tìm ra kiến thức và vừa minh
hoạ những kiến thức địa lí để HS dễ lĩnh hội kiến thức, qua việc tri giác trực tiếp
đối tượng quan sát.
- GV dùng câu hỏi hướng dẫn học sinh quan sát các phương tiện trực quan và
yêu cầu giải thích những kiến thức trong bài hoặc làm sáng tỏ những mối liên hệ
giữa các sự vật và hiện tượng địa lí.
1.1.5. Những yêu cầu khi sử dung phương tiện trực quan
Vì các PTTQ có tác dụng chủ yếu là tạo cho học sinh những biểu tượng sinh
động, gần với thực tế về các sự vật, hiện tượng cũng như quá trình địa lí, cho nên
trong quá trình sử dụng chúng, GV cần phải chú ý đến một số yêu cầu như:
+ Cần lựa chọn PTTQ sao cho phù hợp với mục đích sư phạm, với nội dung bài
dạy.
+ Cần triệt để khai thác tính trực quan của chúng để phục vụ cho hoạt động nhận
thức của học sinh.
+ Cần quan tâm đến các yêu cầu về mỹ thuật, kĩ thuật và kinh tế.
1.2. Phương pháp sử dụng các tranh ảnh trong việc dạy địa lí.
Nhiệm vụ chính của tranh ảnh (Tranh ảnh địa lí treo tường, tranh ảnh địa lí
trong sách giáo khoa, tranh ảnh đial lí khổ nhỏ cắt ra từ hoạ báo, tạp chí v.v ) là
hình ảnh cho HS những biểu tượng cụ thể về địa lí.Trong các loại kể trên, có ý
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
5
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
nghĩa quan trọng hơn cả là các tranh treo tường in sẵn và các tranh ảnh địa lí trong
sách giá khoa, vì nội dung của chúng đều được lựa chọn cẩn thận, phù hợp với nội
dung các bài dạy trong chương trình.
Tranh ảnh minh hoạ có thể sử dụng trong nhiều khâu giảng dạy khác nhau,
nhưng nhiều hơn cả là trong khâu lĩnh hội tri thức mới của HS bằng cách:
- GV có thể cho HS quan sát, đặt một số câu hỏi cho HS phân tích tranh trước,
rồi sau đó mới dùng cách quy nạp trình bày tài liệu, rút ra kết luận. Nhưng cũng có

thích học. Cho nên trong suốt năm học 2011 - 2012 vừa qua chất lượng học sinh
đạt kết quả cao trong các tiết học chưa nhiều, các mức độ biết khai thác và vận
dụng hình ảnh vào trong bài học được chia thành các mức độ sau: tốt, khá, trung
bình, yếu:
Mức độ Tốt Khá Trung bình Yếu TỔNG
Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng
%
10A1 4 13,3 6 20,0 7 23,3 13 43,4 30 100
10A2 3 10,0 4 13,3 5 16,7 18 60,0 30 100
10A3 2 7,1 4 14,3 5 17,9 17 60,7 28 100
10A4 5 17,8 5 17,8 6 21,4 12 43,0 28 100
TỔNG 14 12,0 19 16,4 23 19,8 60 51,8 116 100

2.2. Giải pháp khắc phục:
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
7
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
Trong điều kiện dụng cụ trực quan còn chưa được cung cấp đồng bộ. Trước
mắt người giáo viên phải biết linh hoạt vận dụng mọi biện pháp, mọi khả năng có
thể để xây dựng kế hoạch hoạt động cho mình, tự thiết kế những đồ dùng đơn giản.
Sưu tầm tranh ảnh minh họa, cung cấp thông tin cho học sinh hoặc vẽ những sơ đồ,

một nội dung rất quan trọng được thể hiện trong hình 5.2. Trong phần kênh hình đã
lột tả hết những đặc trưng cơ bản cho cảnh quan và khí hậu của Châu Phi, chỉ bằng
một câu hỏi: Dựa vào hình 5.1 kết hợp với sự hiểu biết của bản thân, em hãy cho
biết đặc điểm khí hậu và cảnh quan của Châu Phi?
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
9
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
- HS có thể quan sát hình 5.1 kết hợp với hình 5.2 nêu một số đặc điểm khí hậu và
cảnh quan của Châu Phi như sau:
+ Châu Phi có khí hậu khô nóng với cảnh quan hoang mạc, bán hoang mạc và xa
van là chủ yếu.
- Trên cở sở đó giáo viên có thể đưa thêm câu hỏi nâng cao: Hãy nêu những hiểu
biết của mình về hoang mạc Xahara?
- HS trả lời dựa trên phần kết thức lĩnh hội được như:
+ Vị trí, diện tích, phạm vi.
+ Đặc điểm cơ bản của hoang mạc.
+ Tác động của hoang mạc đến sự phát triển kinh tế xã hội của Châu Phi.
Như vậy việc sử dụng hình 5.2 vừa giúp HS khai thác kiến thức đồng thời
giúp học sinh lĩnh hội được tri thưc mới.
3.2.2. Bài 5. Tiết 3: Một số vấn đề của của khu vực Tây Nam Á và khu vực
Trung Á.
Dạy phần I, mục 1: Tây Nam Á.

Hình 5.6. Vườn treo Ba – bi – lon.
- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi: Lấy ví dụ để chứng minh cho nền văn minh rực
rỡ của Tây Nam Á?
- HS quan sát vào hình 5.6 để trả lời: Vườn treo Babilon và cho biết thêm đây là
một trong bảy kì quan của thế giới cổ đại.
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
10

chúng ta.
3.2.4. Bài 7: Liên minh Châu Âu ( EU )
Tiết 1: EU – Liên minh khu vực lớn trên thế giới
Dạy phần I, mục 2: Mục đích và thể chế.

Hình 7.3. Những trụ ccột của ngôi nhà chung EU
- GV hướng dẫn học sinh quan sát ba trụ cột của EU là Cộng đồng Châu Âu ,
Chính sách đối ngoại và an ninh chung, Hợp tác về tư pháp và nội vụ. Yêu cầu HS
trả lời câu hỏi giữa bài: Trình bày những liên minh hợp tác chính của EU?
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
12
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
- HS quan sát hình vẽ và trả lời được:
+ Liên minh: thuế quan, thị trường nội địa, kinh tế và tiền tệ.
+ Hợp tác: Hợp tác trong chính sách đối ngoại, phối hợp hành động để giữ gìn hoà
bình, chính sách an ninh, chính sách nhập cư, đấu tranh chống tội phạm, hợp tác về
cảnh sát và tư pháp.
- GV: yêu cầu HS chỉ ra được mục đích của EU: Là tạo ra một khu vực liên thông
về hàng hoá, dịch vụ, con người và tiền vốn trong các nước thành viên trên cơ sở
tăng cường sự liên kết kinh tế, pháp luật, nội vụ , an ninh, đối ngoại.
3.2.5. Bài 7: Liên minh Châu Âu ( EU )
Tiết 1: EU – Liên minh khu vực lớn trên thế giới
Dạy phần I, mục 2: Mục đích và thể chế

Hình 7.4. Các cơ quan đầu não của EU.
- GV: Yêu cầu HS quan sát hinh 7.4 kể tên các trung tâm đầu não của EU?
- HS: Quan sát hình trả lời:
+ Hội đồng Châu Âu
+ Nghị viện Châu Âu
+ Hội đồng bộ trưởng Châu Âu.

4.1. Đối với giáo viên: Qua nghiên cứu đề tài tôi nhận thấy
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
14
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
Khi Khai thác kiến thức từ tranh ảnh Địa lí GV cần chú ý:
- Giáo viên phải chuẩn bị các câu hỏi phát hiện để gợi ý cho học sinh nhìn và quan
sát trên tranh ảnh có sẵn trong SGK để trả lời.
- Có thể phân tích tranh, ảnh trước rối quy nạp lại kiến thức hoặc nêu và phát hiện
kiến thức, tranh ảnh có tính chất dẫn kiến thức.
- Trong quá trình sử dụng tranh ảnh giáo viên nên dùng phương pháp đàm thoại để
hướng dẫn học sinh quan sát, tập trung chú ý những chi tiết quan trọng.
- Khi tranh ảnh không nêu rõ được đặc điểm, chi tiết của đối tượng thì giáo viên
phải kết hợp với việc bổ sung các hình vẽ trên bảng hoặc các vật mẫu.
-Tranh ảnh nên sử dụng đúng lúc, đúng chỗ thì mới phát huy được hết tác dụng
không làm cho học sinh giảm hứng thú hoặc phân tán tư tưởng.
- Giáo viên nên cho học sinh sưu tầm những tranh ảnh từ các tạp chí, báo trong các
trang WEB theo các chủ đề khác nhau.
- Giáo viên tích cực đầu tư nghiên cứu và sử dụng PTTQ để hình thành những kĩ
năng, hướng dẫn HS khai thác kiến thức bằng PTTQ nói chung và bằng tranh ảnh
nói riêng, phù hợp với nội dung chương trình của từng mục, từng bài, nhằm nâng
cao chất lượng dạy và học.
4.2. Đối với học sinh:
Về kiến thức: Thông qua quan sát các phương tiện trực quan (sơ đồ, bảng số liệu
thống kê, hình vẽ, biều đồ và bản đồ…, ) nói chung và tranh ảnh nói riêng, học sinh
lĩnh hội kiến thức nhanh hơn, tiếp nhận thông tin địa lý nhẹ nhàng hơn, kiến thức
nắm được vững vàng hơn và bước đầu học sinh yêu thích học tập bộ môn hơn, giờ
học sôi nổi hơn.
Về mặt kĩ năng học sinh đã sử dụng tương đối thành thạo các kĩ năng địa lý
như: Quan sát, mô tả, phân tích, nhận xét và trình bày các đối tượng địa lý, biết vận
dụng kiến thức đã học để tìm hiểu thiên nhiên môi trường xung quanh, bổ sung

thuận lợi ở một mức độ nhất định để tôi có thể rút ra những kết luận có cơ sở và đáng
tin cậy về đề tài của mình.
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
16
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
Năm học 2011 - 2012 tôi bắt đầu nghiên cứu. Cụ thể năm 2011 - 2012 chưa
áp dụng đổi mới phương pháp gồm lớp 10A1, 10A2, 10A3, 10A4. Năm học 2012 -
2013 áp dụng đổi mới phương pháp gồm lớp 11A1, 11A2, 11A3, 11A4. Kết quả
đạt được thể hiện rõ ở cuối kì học là số lượng học sinh yếu kém không còn đáng kể
mà số lượng học sinh khá, giỏi tăng lên rất cao so với năm học 2011 - 2012:
Mức độ Tốt Khá Trung bình Yếu TỔNG
Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng
% Số
lượng
%
11A1
6 20 8 26,7 9 30,0 7 23,3 30 100
11A2
5 16,7 7 23,3 11 36,7 7 23,3 30 100
11A3
6 21,4 8 28,5 9 32,1 7 25,0 28 100
11A4
8 28,5 6 24,1 10 35,7 4 14,2 28 100

Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
2.Nguyễn Trọng Phúc.
Một số vấn đề trong dạy học địa lí ở trường phổ thông.2004
2. Đặng Văn Đức- Nguyễn Thu Hằng.
Phương pháp dạy học địa lý theo hướng tích cực
NXB Đại học Sư phạm 2003.
3. Tô Xuân Giáp.
Phương tiện dạy học. NXB Giáo dục 1977.
4. Nguyễn Trọng Phúc.
Phương tiện kỹ thuật trong dạy học địa lý.
NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội 2001.
5.Nguyễn Hải Châu-Vương Thị Phương Hạnh-Phạm Thị Thu Phương
Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng. NXBGD2009
6. Phạm Thị Sen, Nguyễn Hải Châu, Nguyễn Đức Vũ.
Chuẩn kiến thức, kỹ năng địa lí 10. NXBGD2010
7.Lê Thông,Trần Trọng Hà, Nguyễn Minh Tuệ.
SGV, SGK Địa lí lớp 10 . NXB GD 2009
8.Phạm Thị Sen, Nguyễn Hải Châu, Nguyễn Đức Vũ.
Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục trung học phổ thông.
NXBGD 2007. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
PTTQ Phương tiện trực quan
GV Giáo viên
HS Học sinh
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học 2012 – 2013
19
Trịnh Thị Huyền THPT Quan Sơn 2
THPT Trung học phổ thông