Trường THPT Lý Thường Kiệt
PHƯƠNG PHÁP TỔNG QUÁT ĐỂ GIẢI BÀI TOÁN BẰNG MÁY TÍNH
PHẦN I: MỞ ĐẦU
1. Bối cảnh của đề tài :
Tin học là một môn khoa học mới, muốn học giỏi tin học đòi hỏi phải
học giỏi các bộ môn khoa học khác như: toán, lý, hoá, anh văn Tin học sử
dụng kiến thức của các bộ môn khoa học đó làm công cụ để nghiên cứu. Muốn
giải quyết được các bài tập tin học không chỉ có những kiến thức đó mà còn
phải có kiến thức về tin học. Đặc biệt đối với các bài tập khó cần phải có một
phương pháp tổng quát để giải.
Phương pháp tổng quát để giải bài toán tin học là một hệ thống các
bước có tính ổn định nhằm giúp người học có thể tìm ra thuật giải, biễu diễn
được dữ liệu và từ đó viết được chương trình.
2. Lý do chọn đề tài :
Qua thực tế công việc giảng dạy tin học ở trường THPT Lý Thường
Kiệt, tôi thấy học sinh học tin học còn yếu, chưa biết cách học viết chương
trình, thậm chí có em còn tìm cách học thuộc lòng các chương trình mẫu của
giáo viên. Nguyên nhân chính dẫn đến điều đó là do các em đều chưa ý thức
được thứ tự các bước để hình thành nên chương trình.
Từ những thực tế trên, kết hợp với quá trình giảng dạy và nghiên cứu
một số sách tham khảo, bản thân tôi xin trình bày một số kinh nghiệm về
phương pháp giải các bài toán trong tin học ở phổ thông.
3. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu :
Học sinh lớp 10 bắt đầu làm quen với giải thuật, thuật toán, và học cách
tìm ra phương pháp giải bài toán trên máy tính.
4. Mục đích nghiên cứu :
Giúp cho học sinh hiểu và xác định được thứ tự để giải bài toán trên
máy tính và thực hiện qua những bước sau :
Bước 1: Xác định bài toán
Bước 2: Lựa chọn hoặc thiết kế thuật toán.
Bước 3: Viết chương trình

3/Bài toán trên máy tính
Một bài toán trên máy tính cũng mang đầy đủ các tính chất của một bài
toán tổng quát nhưng được diễn đạt theo một cách khác
A: gọi là INPUT (thông tin vào)
B: gọi là OUTPUT (thông tin ra)
: gọi là chương trình được tạo từ các câu lệnh cơ bản của máy cho
phép biến A thành B.
4/Các khó khăn thường gặp
Để xác định một bài toán trên máy tính ta thường gặp hai khó khăn:
+Thông tin về A, B không đầy đủ rõ ràng.
+Thông báo về các điều kiện đặt ra cho cách giải thường không được nêu ra
một cách minh bạch.
5/Ví dụ minh hoạ
a/Bài toán 1: tám quân hậu
Hãy tìm cách đặt 8 quân hậu trên một bàn cờ vua sao cho không có
quân hậu nào có thể ăn quân hậu khác.
GV : Đào Minh Đạt
Trường THPT Lý Thường Kiệt
Xác định thông tin vào:
-Bàn cờ vua là bảng hình vuông gồm 8 hàng 8 cột
-Quân hậu có thể ăn được bất kỳ quân nào nằm trên cùng một hàng, cùng một
cột, hay cùng một đường chéo.
-Có tất cả 8 quân hậu
Xác định thông tin ra:
-Các bảng hình vuông trên đó có đánh dấu vị trí của 8 quân hậu sao cho không
có quân hậu nào có thể ăn quân hậu khác. Nghĩa là trên mỗi hàng, mỗi cột,
mỗi đường chéo chỉ có thể có một quân hậu.
-Chỉ ra tất cả các bảng vuông khác nhau thoả mãn điều kiện của bài ra.
Xác định các thao tác
-Lần lượt xác định vị trí của một trong 8 quân hậu trên bàn cờ.

-Quyết định loại bỏ phần tử nào để dãy còn lại là tăng và dài nhất
d/ Bài toán 4: Cho hai số tự nhiên a,b. Tìm USCLN của chúng
Xác định thông tin vào
-Hai số tự nhiên a, b
Xác định thông tin ra
Số tự nhiên d thoả mãn d là ước của a và d là ước của b và d là lớn nhất trong
tập ước chung đó.
Xác định các thao tác chế biến thông tin
-Xây dựng một tập hữu hạn các phép tính cho phép tính được d từ a và b
6/Một số nhận xét quan trọng
-Việc xác định bài toán rất quan trọng, ảnh hưởng đến cách thức và chất lượng
của việc giải quyết bài toán.
-Một bài toán cho dù được diễn đạt bằng thông báo chính xác đến đâu đi
chăng nữa cũng phải giả định là phần lớn thông tin về A, B đều tiềm ẩn trong
đầu người giải. Thông báo về A hoặc B chỉ là biểu tượng gợi nhớ đến các
thông tin tiềm ẩn đó.
-Bước đầu tiên để xác định một bài toán là phải phát biểu lại bài toán một
cách chính xác theo ngôn ngữ riêng mình vì đó là cách ta tiếp cận bài toán,
hiểu bài toán.
-Bước kế tiếp là tìm hiểu các thông tin input và output và mối liên hệ giữa
chúng.
-Nên xét một vài trường hợp cụ thể, từ đó hiểu được bài toán. Qua đó thấy rõ
được các thao tác cần phải tiến hành.
II/TÌM CẤU TRÚC DỮ LIỆU BIỄU DIỄN BÀI TOÁN
1/Khái niệm ban đầu
Máy tính điện tử được phát minh như một thiết bị nhằm làm dễ dàng
và tiến hành nhanh các tính toán phức tạp và lớn. Trong nhiều ứng dụng, khả
năng lưu trữ và truy cập lượng thông tin lớn giữ vai trò quan trọng và được
xem như là đặc trưng chính của nó, và khả năng tính toán trở thành ít quan
trọng trong nhiều trường hợp. Trong thực tế, thông tin cần xữ lý là trừu tượng.

-Kiểu người sử dụng định nghĩa
+SUB RANGE
+ENUMERATED
b/Kiểu có cấu trúc
+ARRAY
+SET
+RECORD
+STRING
+FILE
Trong đó:
-BOOLEAN: Là kiểu logic, là tập hợp có hai giá trị là TRUE hoặc FALSE
-INTEGER: Kiểu số nguyên, là tập hpựo các giá rị nguyên từ -32768 đến
32767
-REAL: Kiểu số thực, là tập hợp các giá trị từ –2.9*10(39) đến 1.7*10(38)
-CHAR: Kiểu ký tự, là tập hợp các ký tự ‘a’-‘z’,’0’-‘9’ và các ký tự đặc biệt
khác
-SUB RANGE: Kiểu miền con của một kiểu sơ cấp.
Ví dụ: TYPE Tuoi=0 120
GV : Đào Minh Đạt
Trường THPT Lý Thường Kiệt
-ENUMERATED: Kiểu liệt kê được định nghiã bằng cách liệt kê tất cả các
phần tử có thể có
Ví dụ: TYPE thu=(Chủ nhật, hai, ba, tư, năm, sáu, bảy)
-ARRAY: Kiểu mảng gồm một tập hợp các phần tử cùng thuộc một kiểu dữ
liệu cơ sở được xác định bởi chỉ số
Ví dụ: TYPE MMC=array[1 100] of integer;
-RECORD: Kiểu bản ghi, gồm một tập hợp các phần tử thuộc các kiểu dữ
liệu khác nhau.
Vídụ: TYPE Hocsinh=record
Hoten:string;

GV : Đào Minh Đạt
Trường THPT Lý Thường Kiệt
có thể chứa một và chỉ một quân hậu. Do đó, để đơn giản ta ký hiệu quân hậu
ở cột i là i. Như vậy tham biến i trở thành chỉ số cột và việc lựa chọn được tiến
hành trên tám giá trị của chỉ số hàng j.
-Để tìm dữ liệu biểu diễn tám quân hậu trên bàn cờ, cách chọn thoạt tiên
là dùng mảng vuông để biểu diễn bàn cờ, nhưng xem kỹ thấy cách biểu diễn
đó dẫn tới thao tác cồng kềnh trong việc thử quyền sử dụng các quân hậu ở
các vị trí. Điều đó hết sức không hay vì thao tác trên lại phải thực hiện nhiều
lần.
Do đó ta sẽ chọn cách biểu diễn sao cho thao tác trên dễ bao nhiêu hay
bấy nhiêu. Cách tốt nhất là biểu diễn các thông tin thực sự nổi bật và được sử
dụng một cách càng trực tiếp càng tốt. Trong trường hợp cả bài toán này thì đó
không phải là vị trí các quân hậu mà là phải chăng đã có một quân hậu trên
mỗi hàng và các đường chéo (Ta đã biết rằng đúng một quân hậu đã được đặt
trên mỗi cột k với 1<=k<=I). Điều đó dẫn tới cách chọn các biến như sau:
Var
X:array[1 8] of integer;
A: array[1 8] of boolean;
B: array[b1 b2] of boolean;
C: array[c1 c2] of boolean;
Trong đó:
X[I] biểu diễn vị trí quân hậu trong cột thứ i.
a[j]=true có nghĩa là không có quân hậu nào nằm trên hàng j.
b[k]=true có nghĩa là không có quân hậu nào nằm trên đường chéo
c[k]=true có nghĩa là không có quân hậu nào nằm trên đường chéo
Các chỉ số của b và c đều tính được, do đó việc chọn các giới hạn chỉ số
b1, b2, c1, c2 cũng được quyết định theo. Ta lưu ý rằng trên một đường chéo
thì mọi ô đều có cùng tổng số các toạ độ i+j và trên một đường chéo thì hiệu
số toạ độ i-j là không đổi.

chính xác và rõ ràng.
-Có nhiều bài toán không có cách giải đúng, hoặc không thể chấp nhận được
do hạn chế về thời gian. Nhưng nếu chấp nhận kết quả gần đúng thì có thể tồn
tại nhiều cách giải hiệu quả hơn.
IV/ LẬP TRÌNH
1/Khái niệm: Lập trình là dùng một ngôn ngữ cụ thể nào đó để diễn tả
thuật toán, cấu trúc dữ liệu thành các câu lệnh để máy tính có thể thực hiện
được và giải quyết đúng bài toán mà người lập trình mong muốn.
2/Kỷ năng lập trình: Là kỷ năng cài đặt thành công các thuật toán
bằng một ngôn ngữ lập trình. Kỷ năng này chỉ có thể có được thông qua rèn
luyện tích cực. Kinh nghiệm cho thấy, một thuật toán hay nhưng cài đặt vụng
về khi chạy máy có thể cho kết quả rất tồi tệ.
3/Phát triển chương trình bằng cách tinh chế từng bước: Tinh chế
từng bước là phương pháp khoa học có hệ thống giúp ta phân tích các thuật
toán, cấu trúc dữ liệu từ đó viết thành chương trình.
-Bước 1: Chương trình được viết bằng lời tự nhiên.
-ở các bước sau: Mỗi câu được phân tích chi tiết hơn.
-Ta nói ở mỗi bước ta đã tinh chế những ý đó. Sự tinh chế luôn hướng về ngôn
ngữ lập trình.
-Mỗi câu lời tự nhiên nếu đơn giản thì thay bằng một vài câu lệnh, nếu phức
tạp thì coi là một chương trình con.
-Trong quá trình tinh chế, ta phải đưa ra biễu diễn dữ liệu. Như vậy cùng với
tinh chế cộng việc, dữ liệu cũng được tinh chế
GV : Đào Minh Đạt
Trường THPT Lý Thường Kiệt
-Hiểu được tinh chế từng bước sẽ giúp người lập trình có được định hướng,
tránh được sự mò mẫm.
V/CHẠY THỬ, THAY ĐỔI KIỂM TRA CHƯƠNG TRÌNH .
1/Chạy thử: Một chương trình đã viết chưa chắc đã chạy được trên
máy để cho kết quả mong muốn vì vậy đòi hỏi phải chạy thử chương trình. Kỷ

khả năng sử dụng máy tính, ứng dụng được công cụ máy tính vào thực tế, các
em không còn cảm thấy e ngại khi sử dụng máy tính mà xem máy tính như
GV : Đào Minh Đạt
Trường THPT Lý Thường Kiệt
một công cụ hỗ trợ học tập. Từ đó kết quả ở học kỳ II có tiến bộ rất nhiều so
với học kỳ I
Cụ thể
* Lớp 10C1 :
• Học kỳ I : có 20 hs có điểm bình quân dưới 6
• Học kỳ II : chỉ còn 10 hs có điểm bình quân dưới 6,
• Cả năm : còn 5 hs có điểm bình quân dưới 6
* Lớp 10C4 :
• Học kỳ I : có 16 hs có điểm bình quân dưới 7
• Học kỳ II : chỉ còn 5 hs có điểm bình quân dưới 7
• Cả năm : còn 2 hs có điểm bình quân dưới 5
Ngày Tháng Năm

Họ tên và chữ ký
Đào Minh Đạt
GV : Đào Minh Đạt