GIÚP HỌC SINH PHÁT HIỆN VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TÁC PHẨM
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA CỦA NGUYỄN MINH CHÂU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Việc đổi mới chương trình giáo khoa, đổi mới phương pháp dạy học nhằm
phát huy vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh trong học tập ngày
nay đang được áp dụng và triển khai rầm rộ. Trong đó, học sinh đóng vai trò
chủ động, tích cực khám phá và chiếm lĩnh tri thức. Có thể nói đó là vấn đề thiết
thực, tiến bộ, phù hợp với thời đại.
Qua một vài năm nay, cá nhân tôi nhận thấy học sinh đã thực sự trở thành
những chủ thể tích cực và sáng tạo, hiệu quả giáo dục đã được cải thiện và khởi
sắc. Ngành giáo dục đã cho ra đời những con người tài giỏi, năng nổ, thúc đẩy
và đóng góp lớn vào quá trình phát triển của đất nước. Đó là điều đáng mừng.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, dư luận xã hội và các phương tiện thông
tin đại chúng cũng đang báo động về tình trạng xuống cấp đạo đức của con
người : sống vô trách nhiệm, vô cảm, bạo lực học đường, bạo hành gia đình, lối
sống thực dụng, hưởng thụ , …Đó cũng là vấn đề mà những người làm công tác
giáo dục có tâm với nghề cần phải suy nghĩ, trăn trở …
Có thể nói qúa trình giáo dục nhân cách học sinh gồm có nhiều yếu tố. Trong
đó các môn học xã hội đóng vai trò chủ đạo. Tuy nhiên điều đáng nói là trong
những năm gần đây, hiện tượng học lệch ngày nay ở phần lớn học sinh đã dẫn
đến việc các em coi thường, học lệch, học qua loa đối phó, … đối với phần lớn
các môn xã hội, trong đó có môn Ngữ văn. Mặc dù đây là bộ môn khoa học có
những giá trị lớn lao về nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ, góp phần quan trọng
trong việc hình thành và phát triển nhân cách của con người một cách tự nhiên
và hiệu quả nhất.
Là một giáo viên dạy văn, tôi tâm niệm, dạy văn trước hết là dạy làm người,
học văn trước hết là học làm người, tôi rất quan tâm và trăn trở về vấn đề nhân
cách học sinh. Vì vậy trong nhiều năm qua tôi rất chú trọng việc giáo dục nhân
cách học sinh trong quá trình dạy học Ngữ văn bằng cách thức giúp các em tích
cực, chủ động khám phá ra các vấn đề xã hội trong tác phẩm văn chương, từ
đó nhận thấy văn học rất gần gũi, gắn liền với đời sống và nhận thức được giá

có khả năng đem đến cho người đọc những bài học quý giá về lẽ sống để họ tự
rèn luyện bản thân mình ngày một tốt đẹp hơn.Về tư tưởng, văn học hình thành
2
trong người đọc một lí tưởng tiến bộ, giúp cho học có thái độ và quan điểm
đúng đắn về cuộc sống. Về tình cảm, văn học giúp con người trở nên lành
mạnh, trong sáng, cao thượng hơn. Về đạo đức, văn học nâng đỡ cho nhân cách
của con người phát triển, giúp cho học biết phân biệt phải – trái, tốt - xấu, đúng
- sai, có quan hệ tốt đẹp và biết gắn bó cuộc sống của cá nhân mình với cuộc
sống của mọi người. Tóm lại là văn học có giá trị giáo dục lớn lao, nó có thể
thay đổi hoặc nâng cao tư tưởng, tình cảm con người theo chiều hướng tích cực,
tốt đẹp, tiến bộ, đồng thời làm cho con người ngày càng hoàn thiện về đạo đức.
Tuy nhiên đặc trưng giáo dục của văn học hoàn toàn khác với những
nguyên tác áp đặt của pháp luật hay những lời giáo huấn trực tiết trong những
bài giảng về đạo đức.,bởi văn học giáo dục con người bằng con đường đi từ cảm
xúc đến nhận thức, bằng cái thật, cái đúng, cái đẹp của những hình tượng sinh
động, đầy sức thuyết phục. Có lẽ vì thế tác dụng giáo dục của văn học không
phải ngay lập tức mà dần dần thấm sâu nhưng rất lâu bền, nó gợi ra những cảm
nghĩ sâu xa về cuộc đời và con người, nó gián tiếp đưa ra những bài học những
đề nghị về cách sống. Với những khả năng ấy, văn học không những góp phần
hoàn thiện nhân cách con người mà còn hướng họ tới những hành động cụ thể,
thiết thực, vì một cuộc đời ngày càng tốt đẹp hơn. Mặt khác văn học còn có khả
năng giúp con người biết cảm nhận và rung động một cách tinh tế, sâu sắc
trước mọi vẻ đẹp của cuộc đời, hướng họ đến chân, thiện , mĩ.
Dựa vào những cơ sở những giá trị của văn học, đặc biệt là giá trị giáo dục,
chúng tôi đề xuất cách thức giúp học sinh tích cực, chủ động phát hiện vấn đề
xã hội trong tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Nguyễn Minh Châu
nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn, nhất là hiệu quả giáo dục
nhân cách học sinh thông qua tác phẩm văn học cụ thể.
2. Thực trạng của việc dạy học giúp học sinh tích cực, chủ động phát hiện
vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học.

các vấn đề trong thực tế xã hội từ đó nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Ngữ
văn.
3. Giải pháp và tổ chức thực hiện

3.1 Giải pháp
* Đối với giáo viên:
- Hướng dẫn học sinh cách thức làm việc.
- Xác định những vấn đề xã hội trọng tâm được phán ánh trong tác phẩm, hệ
thống câu hỏi, dự kiến nội dung trả lời của học sinh để có thể chủ động xử lí
tình huống.
- Dự kiến thời gian thực hiện.
4
- Cách thức cho điểm, khen ngợi, khích lệ, động viên học sinh tham gia phát
biểu, thảo luận.
* Đối với học sinh:
- Nắm vững cách thức thực hiện.
- Tiếp nhận tác phẩm văn học ( Đọc kĩ văn bản, nắm được về giá trị nội dung
nghệ thuật của tác phẩm,… )
- Phát hiện những vấn đề xã hội trọng tâm được phản ánh trong tác phẩm.
- Bày tỏ ý kiến cá nhân về những vấn đề đó dưới dạng đề cương.
- Chuẩn bị phát biểu tranh luận trước lớp.
3.2. Cách thức tiến hành
Bước một: Gíao viên cho học sinh nêu vấn đề xã hội mà các em đã phát hiện
trong quá trình chuẩn bị bài ở nhà và tìm hiểu tác phẩm trên lớp. Nếu học sinh
chưa nêu được những vấn đề xã hội trọng tâm theo yêu cầu, giáo viên có thể đặt
ra hệ thống câu hỏi định hướng, gợi mở vấn đề.
Bước hai: Sau khi học sinh đã nêu ra được những vấn đề xã hội trọng tâm
được phản ánh trong tác phẩm văn học, giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận
và trình bày ý kiến của bản thân về vấn đề đó trước lớp.
Bước ba: Giaó viên nhận xét, đánh giá, cho điểm phần trình bày của học

- Giáo viên có thể nêu vấn đề theo kiểu trao đổi và tổ chức cho học sinh
đàm thoại với nhau để nhận thức vấn đề sâu sắc hơn. Hình thức nêu vấn đề như
thế này tạo không khí dân chủ, thân thiện trong lớp học, giúp học sinh tư duy
độc lập từ đó thúc đẩy nhanh quá trình nhận thức.
+ Tại sao người đàn ông không dùng cách khác để giải quyết bi kịch của
mình mà trút nỗi bực dọc vào việc đánh vợ rất tàn nhẫn?
+ Tác giả muốn gửi gắm thông điệp gì qua nhân vật này?

c: Nhân vật Bé Phác
- Giáo viên cho học sinh nêu cảm nghĩ về hành vi của Phác đối với bố?
- Cho học sinh hóa thân vào nhân vật để nêu cảm xúc và suy nghĩ của Phác
khi thấy mẹ bị bố hành hạ, sau hành động đánh lại bố và lúc lau nước mắt cho
mẹ?
- Cho học sinh tưởng tượng cách ứng xử khác của Phác?
- Suy nghĩ về nạn bạo hành gia đình?
- Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh đóng vai để nói lên tiếng nói tự bên
6
trong của nhân vật?
- Nỗi lo âu đầy trách nhiệm của nhà văn qua nhân vật bé Phác là gì?

d: Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng
- Giáo viên cho học sinh hóa thân vào nhân vật Phùng để nói lên cảm xúc
khi chứng kiến cảnh bạo hành của gia đình hàng chài
- Qua nhân vật Phùng tác muốn người đọc nhận thức gì về cách nhìn cuộc
sống và mối quan hệ giữa nghệ thuật với cuộc đời?

e: Chánh án Đẩu
- Giáo viên nêu vấn đề kiểu phỏng đoán, kết quả phỏng đoán được kiểm
nghiệm theo hệ thống hỏi- đáp
+ Anh (chị) hãy phỏng đoán chánh án Đẩu đang suy nghĩ gì và đã “vỡ ra’

lưng áo bạc phếch và rách dưới, nửa thân dưới ướt sũng của người đàn bà”.
Hành vi: “Lão đàn ông lập tức trở nên hùng hổ, mặt đỏ gay, lão rút trong
người ra một chiếc thắt lưng của lính ngụy ngày xưa, có vẻ như những điều
phải nói với nhau họ đã nói hết,chẳng nói chẳng rằng lão trút cơn giận như lửa
cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà , lão
vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiến ken két, cứ mỗi nhát quất
xuống lão lại nguyền rủa bằng cái giọng đau đớn…”
Có lẽ cuộc sống đói nghèo, vất vả, quanh quẩn bao nhiêu lo toan đã biến
“anh con trai cục tính nhưng hiền lành” xưa trở thành một người chồng vũ phu,
một lão đàn ông độc ác. Cứ khi nào thấy khổ là lão đánh vợ, đánh như để giải
tỏa uất ức, để trút sạch nỗi tức tối, buồn phiền. Trong đời vẫn có những kẻ như
thế, nói như Nam Cao chỉ để thỏa mãn lòng ích kỉ, chúng tự cho mình cái quyền
được hành hạ người khác để giải tỏa những bực dọc trong lòng. Người đàn ông
này vừa đáng bị lên án bởi sự độc ác, thói vũ phu, tính ích kỉ nhưng ở anh ta có
chỗ để cảm thông, chia sẻ bởi xét đến cùng anh ta cũng chỉ là một nạn nhân của
cuộc sống khắc nghiệt. Trong sự bủa vây của nghèo đói, muốn đưa gia đình
thoát khỏi bi kịch nhưng điều kiện làm ăn sinh sống không thuận lợi, bản thân
không đủ năng lực người đàn ông đã không trộm cắp, cờ bạc…mà chỉ chọn
cách hành hạ vợ. Phải chăng đó là dấu hiệu của trách nhiệm với cuộc đời? Và,
phải chăng khuất lấp bên trong vẻ độc dữ của người đàn ông là một đốm sáng
cưa nhân cách? Từ đó tác giả gửi đến một thông điệp: không thể nhìn người,
nhìn đời một phía, phải tìm hiểu những nguyên nhân sâu xa dẫn đến hành vi
con người trước khi kết luận về tính cách hay phán xét họ; phải làm sao để
nâng cao phần thiện- cái phần người trong những kẻ thô bạo ấy.
Nhân vật người đàn ông hàng chài gợi liên tưởng tới các nhân vất của
Nam Cao như chí Phèo( Chí Phèo), Hộ( Đời thừa)…Các nhân vật này đều có
điểm chung: vốn là những con người hiền lành, lương thiện nhưng do những xô
8
đẩy dữ dội của hoàn cảnh mà thay đổi tính cách, trở nên dữ dằn, tàn nhẫn. Từ sự
tha hóa của người đàn ông hàng chài qua điểm nhìn của một người lính đã từng

dưới biển này thì mẹ tôi không bị đánh… Tôi không hiểu nổi tại sao bố độc ác
còn mẹ lại chịu đựng như thê. Tôi rất đau khổ khi sống trong gia đình không có
9
tình thương.
Sau cuộc phỏng vấn, học sinh nhận thức được:
Phác đáng trách ở hành vi đối với bố, đáng mến ở tình thương mẹ dào
dạt, đáng thương xót bởi phải chịu cảnh bạo hành gia đình.
Đề cập tình trạng bạo lực trong gia đình cậu bé Phác, nhà văn đã dấy lên
trong lòng người đọc nỗi lo âu đầy trách nhiệm về tình trạng phụ nữ và trẻ em
bị ngược đãi, về nguy cỏ trẻ em sớm nhiễm thói vũ phu, thô bạo do bị tổn
thương tâm hồn, đánh mất niềm tin vào cuộc sống đồng thời kêu gọi mọi người
hãy bảo vệ trẻ em, chống nạn bạo hành gia đình và trách nhiệm của cha mẹ đối
với con cái. Cha mẹ sinh ra con cái phải có trách nhiệm đối với chúng – cho
chúng một không khí gia đình hòa thuận hạnh phúc, nuôi dạy chúng nên người,
không vì hạnh phúc, sự ích kỉ cá nhân mà làm gia đình tan vỡ, làm tổn hại tâm
hồn và tương lai của con trẻ. Nhà văn cũng chỉ ra một nguy cơ đáng sợ: Nếu
không giải phóng con người khỏi đói nghèo, tăm tối thì không thể tiêu diệt được
các ác.
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng
Qua nhân vật Phùng, tác giả muốn người đọc nhận thức rằng: cuộc đời
không đơn giản, xuôi chiều mà chứa đựng nhiều nghịch lí. Cuộc sống luôn tồn
tại những mặt đối lập, những mâu thuẫn: xấu- đẹp, thiện- ác…khi nhìn nhận,
đánh giá con người và sự vật, hiện tượng trong cuộc sống không nên nhầm lẫn
hiện tượng với bản chất, hình thức bên ngoài với nội dung bên trong; đừng vội
đánh giá con người, sự vật, hiện tượng khi chưa thấu thị.
Mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống: Nghệ thuật không thể chỉ dừng
lại ở vẻ đẹp bề ngoài mà còn phải thấu thị tới bề sâu, bề sâu của cuộc đời
không hề đơn giản mà tâm điểm chính là con người với số phận đa đoan, với
,mọi nhọc nhằn và cả khổ đau, không hiếm những ngang trái bi kịch. Hành trình
của gia đình kì lạ kia đã phá vỡ những quan niệm giản đơn về tình yêu và hạnh

- Căn cứ vào không khí giờ học ( sôi nổi chủ động hay im lặng thụ động)
- Căn cứ vào phản ứng của học sinh trước tình huống có vấn đề ( học sinh tỏ
ra phấn khởi hào hứng hay thờ ơ)
- Căn cứ vào dung lượng kiến thức được chuyển tải trong tiết học
- Căn cứ vào mức độ tư duy của hoc sinh ( hăng hái tham gia trao đổi thảo
luận hay chậm chạp, không linh hoạt)
e. kết quả thực nghiệm
11
Bảng đánh giá tổng hợp kết quả bài kiểm tra của học sinh lớp đối chứng
(ĐC) và lớp thực nghiệm (TN)
Đối
tượng
Điểm bài kiểm tra
Điểm 1-2 Điểm 3-4 Điểm 5-6 Điểm 7-8 Điểm 9-10
SL % SL % SL % SL % SL %
TN
92 HS
00 00 10 12.3 42 47.4 32 35.1 8 5.2
ĐC
92 HS
5 5.3 21 22.8 51 54.8 13 14.5 2 2.6
* Bảng điểm cho thấy:
- Ở lớp thực nghiệm:
+ Tỉ lệ bài đạt điểm khá, giỏi cao hơn so với lớp đối chứng ( TN: 40.3% >
ĐC: 17.1%).
+ Số học sinh trung bình và yếu giảm xuống, đặc biệt tỉ lệ học sinh yếu giảm
đáng kể ( TN: 12,3% < ĐC: 22.8%).
+ Đa phần đạt bài trung bình trở lên. Không có điểm 0,1,2
* Tóm lại: Qua giờ dạy thực nghiệm tôi nhận thấy rằng việc vận dụng cách
thức giúp học sinh tích cực chủ động phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm

Ngoài ra, việc tiếp nhận văn học của học sinh bao giờ cũng vừa mang tính cá
nhân gắn liền với cảm xúc, vốn sống, thị hiếu, trình độ, tâm lí riêng của từng cá
thể lại vừa mang tính tập thể xã hội, thể hiện sự gặp gỡ, quan điểm chung, tiếng
nói hòa đồng của tập thể lớp. Cho nên giáo viên cần phải tác động và xử lí
thông qua các định hướng sư phạm thích hợp, tinh tế nhằm cân bằng ở chừng
mực nhất định, tạo ra được sự nhất trí thỏa đáng trên tinh thần chung của lớp
học, đồng thời nhấn mạnh và phát huy tính tích cực sáng tạo, năng động chủ
quan của học sinh. Muốn vậy, giáo viên cần có những định hướng cho từng đối
tượng học sinh, phải nhạy bén nắm bắt, kích thích và phát huy tính sáng tạo của
các em, khơi gợi các hoạt động bên trong của mỗi học sinh để các em tiếp nhận
tác phẩm, tự tin và hào hứng phát biểu ý kiến, bộc lộ cái riêng của mình.
Trong quá trình dạy học, gíao viên cần vận dụng nhiều phương pháp, nhất là
phương pháp đối thoại, thảo luận nhóm, … tạo không khí học tập nhẹ nhàng,
linh hoạt, thân thiện nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả sư phạm, phát huy được tối đa
tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập. Mặt khác, việc giáo viên
nhận xét, đánh giá ý kiến phát biểu của học sinh cũng hết sức quan trọng. Nó là
một trong những yếu tố tạo hứng thú học tập cho học sinh, tác động trực tiếp
13
đến hiệu quả giáo dục. Vì vậy giáo viên cần nắm vững kĩ năng sư phạm, nhạy
bén, xử lí tình huống hợp lí, có sự định hướng, nhận xét và đánh giá thỏa đáng,
điều chỉnh, uốn nắn những quan niệm, cách nghĩ, cách hiểu lệch lạc, sai quỹ
đạo chung, đồng thời, động viên khen ngợi, thưởng điểm cho những học sinh
đúng lúc sẽ giúp các em hứng thú, chủ động, tích cực hơn trong việc học văn.

2. Qua viêc thực hiện đề tài, tôi mạnh dạn đề xuất một vài ý kiến sau:
Thống nhất quan điểm giáo dục tích cực là dạy học phát huy tính chủ động,
sáng tạo của chủ thể học tập nhưng không nên tuyệt đối hóa vai trò của học sinh
mà coi nhẹ văn bản văn học và vai trò của giáo viên. Mô hình dạy học tối ưu là
mô hình tương tác nhiều chiều với ba điểm nhìn: Nhà văn, giáo viên và học sinh
Không thể biệt lập hóa, chuyên biệt hóa phương pháp của các bộ môn vốn

chủ động phát hiện vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học Trang 03…
15
3. Giải pháp và tổ chức thực hiện ……………………………Trang 04
4. Kiểm nghiệm …………………………………………… Trang 11
III. Kết luận và đề xuất Trang 13
16