SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI:
“NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG
DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 11 (CHƢƠNG 2: NITƠ- PHOTPHO)
CHƢƠNG TRÌNH CƠ BẢN” CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG ĐỀ TÀI

CLDH: Chất lƣợng dạy học
dd: Dung dịch
GD: Giáo dục
GV: Giáo viên
HS: Học sinh
KT: Kiểm tra
KTĐG: Kiểm tra đánh giá
PPGD: Phƣơng pháp giáo dục
PPDH: Phƣơng pháp dạy học
PP: Phƣơng pháp
pthh: Phƣơng trình hoá học
pƣ : Phản ứng
PTDH: Phƣơng tiện dạy học
SGK: Sách giáo khoa
TN: Thí nghiệm
TNTH: Thí nghiệm thực hành

mong muốn việc học tập và nghiên cứu của mình sẽ góp một phần nhỏ bé vào quá trình
hoàn thiện, xây dựng hệ thống phƣơng pháp áp dụng các thí nghiệm vào giảng dạy. Vì
vậy tôi quyết định chọn đề tài: “ Nâng cao chất lƣợng sử dụng thí nghiệm trong dạy
học hóa học lớp 11 (chƣơng 2: Nitơ- Photpho) chƣơng trình cơ bản– trung học phổ
thông .”

2. Mục đích nghiên cứu
- Sử dụng các thí nghiệm hóa học trong giảng dạy có hiệu quả nhằm nâng cao năng lực
nhận thức cho học sinh.

3. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu và tổng hợp lí thuyết về: đặc trƣng của môn hóa học, đặc điểm của thí
nghiệm hóa học, vai trò của thí nghiệm trong dạy học Hóa học, ƣu điểm, nhƣợc điểm của
việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học
Tìm hiểu mục đích và phƣơng pháp sử dụng thí nghiệm trong dạy học .
Tìm hiểu và đánh giá thực trạng sử dụng thí nghiệm trong giảng dạy nói chung và trong
giảng dạy phần vô cơ lớp 11 chƣơng trình cơ bản nói riêng, từ đó đề xuất cách thức xây dựng
và vận dụng các thí nghiệm trong dạy học hóa học.
Khảo sát tính hiệu quả của việc sử dụng thí nghiệm vào các bài dạy.
Thống kê, xử lí và phân tích kết quả thu đƣợc.

4. Lịch sử nghiên cứu
Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về thí nghiệm hóa học nhƣ luận văn thạc sĩ của tác giả Tô
Quốc Anh: “Một số biện pháp nâng cao chất lƣợng dạy học tiết thực hành”, luận văn thạc
sĩ của tác giả Nguyễn Thị Kim Chi: “Hoàn thiện kĩ thuật và phƣơng pháp tiến hành thí
nghiệm thực hành”, luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Phú Tuấn: “Hoàn thiện phƣơng
pháp sử dụng thí nghiệm hóa học và một số phƣơng tiện dạy học để nâng cao chất lƣợng
dạy học ở phổ thông miền núi” Tuy nhiên, những nghiên cứu về việc sử dụng thí

7.3. Phương pháp thống kê toán học, ứng dụng khoa học sư phạm
Sử dụng các kiến thức và phƣơng pháp của thống kê toán học, các phần mềm tin học để
xử lí, phân tích và đánh giá các kết quả thực nghiệm sƣ phạm.

8. Đóng góp mới của đề tài
- Đề xuất đƣợc 4 biện pháp sử dụng hệ thống thí nghiệm trong giảng dạy.
- Soạn đƣợc các giáo án giảng dạy theo hƣớng nâng cao chất lƣợng sử dụng các thí
nghiệm theo hƣớng dạy học tích cực.
- Xây dựng bộ hình ảnh các dụng cụ thí nghiệm thông thƣờng, cải tiến và thiết kế một số
thí nghiệm.

9. Cấu trúc đề tài
Ngoài phần mục lục, mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục đề tài
đƣợc trình bày trong 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nâng cao chất lƣợng sử dụng thí nghiệm
trong dạy học Chƣơng 2: Sử dụng hệ thống thí nghiệm trong dạy học hoá học lớp 11
(chƣơng 2: Nitơ- Photpho) chƣơng trình cơ bản
Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG SỬ
DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC

1.1.Đổi mới phƣơng pháp dạy học hóa học ở Việt Nam
1.1.1.Nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học
Trong công cuộc xây dựng đất nƣớc quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ của giai

1.1.2. Định hướng cơ bản về đổi mới PPDH
Bản chất của việc đổi mới PPDH là tổ chức cho ngƣời học đƣợc học tập trong hoạt
động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, sáng tạo, trong đó việc xây dựng phong cách
học tập tự chủ, sáng tạo là cốt lõi của đổi mới PPDH nói riêng.
Một số phƣơng hƣớng nhằm hoàn thiện các PPDH Hóa học ở trong nƣớc nhƣ sau:
- Xây dựng cơ sở lý thuyết có tính phƣơng pháp luận để tìm hiểu bản chất của PPDH và
định hƣớng hoàn thiện PPDH
- Hoàn thiện chất lƣợng các PPDH hiện có và sử dụng phối hợp nhiều PPDH. - Sáng tạo
ra các phƣơng pháp mới
1.1.3. Những xu hướng dạy học hoá học hiện nay
- Dạy học hướng vào người học
- Dạy học theo hướng “Hoạt động hoá người học”
- Tiếp cận kiến tạo trong dạy học
1.1.4. Dạy học tích cực
1.1.4.1. Khái niệm phương pháp dạy học tích cực
Phƣơng pháp tích cực là một thuật ngữ rút gọn, đƣợc dùng ở nhiều nƣớc để chỉ những
phƣơng pháp dạy học theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của ngƣời
học.Vì vậy PPDH tích cực thực chất là những PPDH hƣớng tới việc hoạt động hoá, tích
cực hoá hoạt động nhận thức của ngƣời học chống lại thói quen học tập thụ động.
1.1.4.2. Những dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực
- Những PPDH có chú trọng đến việc tổ chức, chỉ đạo để ngƣời học trở thành chủ thể
hoạt động, tự khám phá những kiến thức mà mình chƣa biết.
- Những PPDH có chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng, PP và thói quen tự học từ đó
mà tạo cho HS sự hứng thú, lòng ham muốn, khát khao học tập, khởi động lòng ham
muốn vốn có trong mỗi HS để giúp họ dễ dàng thích ứng với cuộc sống của XH phát
triển, XH tri thức.
- Những PPDH chú trọng đến việc tăng cƣờng học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp
tác theo nhóm, lớp học.
- Những PPDH có sự phối hợp sử dụng rộng rãi các phƣơng tiện trực quan, nhất là các
phƣơng tiện kĩ thuật nghe nhìn nhƣ: máy vi tính, các phần mềm dạy học đáp ứng yêu

nói trên.
Nhƣ vậy, TN hoá học là dạng phƣơng tiện trực quan chủ yếu, có vai trò quyết định trong
quá trình dạy học hoá học.
1.2.2. Phân loại thí nghiệm trong dạy học hoá học
Trong trƣờng phổ thông hiện nay sử dụng các hình thức TN sau đây: - Thí nghiệm biểu diễn của GV
- Thí nghiệm học sinh:
+ Thí nghiệm đồng loạt của HS khi học bài mới ở trên lớp
+ Thí nghiệm thực hành ở phòng TN:
+ Thí nghiệm ngoại khoá
+ Thí nghiệm ở nhà
1.2.3.Những yêu cầu sư phạm của việc sử dụng TN trong dạy học hóa học
1.2.3.1.Những yêu cầu sư phạm thí nghiệm biểu diễn của giáo viên
- Đảm bảo an toàn cho GV và học sinh
- Đảm bảo thành công của TN
- Thí nghiệm phải rõ, học sinh phải đƣợc quan sát đầy đủ
- Thí nghiệm phải đơn giản, dụng cụ TN gọn gàng mĩ thuật, đồng thời phải đảm bảo tính
khoa học
- Số lƣợng TN trong một bài là vừa phải, hợp lí
- Thí nghiệm phải kết hợp chặt chẽ với bài giảng
1.2.3.2- Những yêu cầu sư phạm đối với thí nghiệm thực hành
- Cần chuẩn bị thật tốt cho giờ thực hành
- Phải đảm bảo an toàn
- TN và dụng cụ phải đơn giản nhƣng rõ ràng, chính xác và đảm bảo mĩ thuật
- Khi chọn các TNTH thì GV phải tính đến tác dụng của các TN đó tới việc hình thành kĩ
năng, kĩ xảo cho HS
- Đảm bảo và duy trì đƣợc trật tự của lớp trong quá trình làm TN
- Giáo viên cần theo dõi và hƣớng dẫn kĩ thuật cho HS

độ tích cực cao.
- Sử dụng thí nghiệm theo phƣơng pháp nghiên cứu
- Sử dụng thí nghiệm đối chứng
- Sử dụng thí nghiệm nêu vấn đề
- Sử dụng thí nghiệm hoá học tổ chức cho học sinh nghiên cứu tính chất các chất
1.2.6. Ứng dụng công nghệ thông tin trong việc sử dụng TNHH
Với sự phát triển mạnh mẽ và những tiện ích lớn lao mà công nghệ thông tin mang lại
cho mọi mặt của đời sống xã hội thì việc ứng dụng công nghệ thông tin với vấn đề thí
nghiệm hóa học có vai trò rất quan trọng. Có nhiều thí nghiệm để thực hiện đƣợc cần phải mất nhiều thời gian, hoặc có khả năng
nguy hiểm, độc hại cần những điều kiện đặc biệt mà không thể thực hiện trên lớp đƣợc
nhƣ thí nghiệm NH
3
cháy trong khí oxi, điều chế axit nitric trong phòng thí nghiệm… thì
công nghệ thông tin có thể giúp giải quyết đƣợc các vấn đề này thông qua các tƣ liệu điện
tử nhƣ: video thí nghiệm đƣợc thực hiện ở những nơi có đủ điều kiện hoặc các thí nghiệm
ảo đƣợc xây dựng trên cơ sở các phần mềm chuyên dụng nhƣ Crocodile Chemistry
v605…

Kết luận chƣơng 1
Trong chƣơng 1 tôi đã đƣa ra những nội dung lí thuyết và thực tiễn của đề tài. Đó là các
vấn đề:
- Một số xu hƣớng đổi mới PPDH hoá học ở trƣờng phổ thông.
- Các phƣơng pháp dạy học tích cực đang đƣợc áp dụng hiện nay.
- Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học hoá học, những yêu cầu sƣ
phạm đối với thí nghiệm biểu diễn và thí nghiệm thực hành.
- Thực trạng sử dụng thí nghiệm trong dạy học hoá học trong một số trƣờng phổ thông ở
tỉnh Hƣng Yên

Trong chƣơng này trình bày về kiến thức liên quan đến các đơn chất cũng nhƣ các hợp
chất tƣơng ứng của hai nguyên tố phi kim điển hình trong nhóm V
A
là nitơ và photpho,
cụ thể gồm những bài sau:
Bài 7: Nitơ
Bài 8: Amoniac và muối amoni
Bài 9: Axit nitric và muối nitrat
Bài 10: Photpho
Bài 11: Axit photphoric và muối photphat Bài 12: Phân bón hóa học
Bài 13: Luyện tập: Tính chất của nitơ, photpho và các hợp chất của chúng
Bài 14: Bài thực hành số 2: Tính chất của một số hợp chất nitơ, photpho

2.2. Hệ thống thí nghiệm trong chƣơng 2 lớp 11 chƣơng trình cơ bản
Trong giảng dạy hoá học, việc lựa chọn và xây dựng đƣợc một hệ thống các TN cho
mỗi tiết dạy, cho mỗi chƣơng cũng nhƣ cách tiến hành các TN đó để sử dụng chúng theo
hƣớng dạy học tích cực là rất có ích cho mỗi GV. Với mục đích đó, chúng tôi đã tiến
hành lựa chọn các TN dùng để giảng dạy trong từng bài học của chƣơng 2 lớp 11 chƣơng
trình cơ bản và tiến hành làm các TN đó để xác định các yếu tố đảm bảo thành công, an
toàn khi biểu diễn TN.
Cụ thể các TN đó nhƣ sau:
2.2.1. Hệ thống các thí nghiệm
STT
Bài học
Tên thí nghiệm
1
Bài 7: Nitơ

Sắt bị thụ động trong HNO
3
đặc, nguội
12
Axit nitric tác dụng với S
13
Điều chế axit nitric trong phòng thí nghiệm
14
Nhận biết ion nitrat
15
Bài 10: Photpho
Chứng minh khả năng bốc cháy khác nhau
của photpho trắng và photpho đỏ
16
Bài 11: Axit
photphoric và
muối photphat
Axit photphoric tác dụng với dung dịch kiềm
17
Nhận biết ion photphat
18
Bài 14: Bài thực
hành 2
Tính chất của
một số hợp chất
nitơ, photpho
Tính oxi hóa của muối kali nitrat nóng chảy
19
Phân biệt một số loại phân bón hóa học



Hình 2.6. Đĩa thủy tinh Hình 2.5. Cốc thủy tinh Hình 2.8. Đũa thủy tinh
Hình 2.3.Giá để ống nghiệm
Hình 2.10. Kẹp sắt
Hình 2.13. Ống dẫn khí Hình 2.12. Nút cao su Hình 2.14. Miếng kính mỏng
Hình 2.9. Kẹp gỗ Hình 2.11. Panh gắp hóa chất Hình 2.15. Bình cầu
Hình 2.17. Bình cầu 3 cổ đáy
tròn Hình 2.18. Bình tam giác
Hình 2.19. Phễu chiết hóa chất
Hình 2.20. Phễu chiết thủy
tinh có khóa

màu Hình 2.23. Bộ hoàn lƣu sinh
hàn bóng bình cầu
Hình 2.24. Chày và cối sứ
Hình 2.26. Cân hóa chất
Hình 2.25. Ống hút
2.2.3. Kĩ năng cơ bản để sử dụng đúng, hiệu quả các dụng cụ và hóa chất thí nghiệm

hành các thí nghiệm không quá gần với HS. - Quy định thông gió: Sử dụng
hệ thống thông gió thích hợp để di chuyển hoặc làm giảm nồng độ độc hại trong không
khí chẳng hạn nhƣ khói, khí, bụi, mù. Phòng thí nghiệm, phòng kho hoá chất…cần phải
thoáng, có hệ thông hút gió, có nhiều cửa ra vào.
- Quy định về trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân: cho HS nhằm ngăn ngừa việc hoá
chất dây vào ngƣời nhƣ: áo blu, kính bảo vệ mắt, găng tay, khẩu trang, ủng …
b. Một số quy định khi tiếp xúc với một số loại hóa chất cụ thể
* Hóa chất là axit
- Phải làm việc trong tủ hút bất cứ khi nào đun nóng axit hoặc thực hiện phản ứng
với các hơi axit tự do.
- Khi pha loãng, luôn phải cho axit vào nƣớc trừ phi đƣợc dùng trực tiếp.
- Giữ để axit không bắn vào da hoặc mắt bằng cách đeo khẩu trang, găng tay và
kính bảo vệ mắt. Nếu làm văng lên da, lập tức rửa ngay bằng một lƣợng nƣớc lớn.
- Luôn phải đọc kỹ nhãn của chai đựng hóa chất và tính chất của chúng.
* Hóa chất là kiềm
- Kiềm đặc có thể làm cháy da, mắt gây hại nghiêm trọng cho hệ hô hấp nên khi
tiếp xúc với dung dịch kiềm đặc cần mang găng tay cao su, khẩu trang.
- Amoniac: là một chất lỏng và khí rất ăn da, mang găng tay cao su, khẩu trang,
thiết bị bảo vệ hệ thống hô hấp. Hơi amoniac dễ cháy, phản ứng mạnh với chất oxy hoá,
halogen, axit mạnh.
- Kim loại Na, K, Li, Ca: phản ứng cực mạnh với nƣớc, halogen, axit mạnh, tạo hơi
ăn mòn khi cháy. Cần mang dụng cụ bảo vệ da, mắt.
- Oxit canxi rất ăn da, phản ứng cực mạnh với nƣớc, cần bảo vệ da mắt, đƣờng hô
hấp do dễ nhiểm bụi oxit.
* Hóa chất dễ cháy nổ
Trong phòng thí nghiệm có hóa chất dễ cháy nổ phải quy định chặt chẽ chế độ
dùng lửa, khu vực dùng lửa, có bảng chỉ dẫn bằng chữ và ký hiệu cấm lửa để ở nơi dễ
nhận thấy. Khi cần thiết phải sửa chữa cơ khí, hàn điện hay hàn hơi phải có biện pháp
làm việc an toàn.


- Hiện tƣợng, giải thích và phƣơng trình hóa học.
- Những lƣu ý gồm: Điều kiện để TN thành công, an toàn, tiết kiệm hoá chất, những đề
xuất cải tiến dụng cụ TN, cách tiến hành một số TN phù hợp với điều kiện thực tế phổ
thông về cơ sở vật chất.
 Với những TN đơn giản có thể cho HS tự tiến hành chúng tôi trình bày theo cách tiến
hành với lƣợng nhỏ hoá chất. Với những TN GV biểu diễn đƣợc tiến hành với dụng cụ, hoá chất đủ để HS cả lớp có thể quan sát rõ hiện tƣợng xảy ra.
 Khi giảng dạy các thí nghiệm có thể kết hợp với việc sử dụng các phiếu học tập.
Dƣới đây là một số TN cụ thể:
Thí nghiệm 1: Điều chế nitơ trong phòng thí nghiệm

* Dụng cụ và hóa chất
- Dụng cụ: Ống nghiệm, nút cao su thƣờng, nút cao su có ống dẫn khí xuyên qua, ống
nghiệm, giá đỡ, chậu thủy tinh, ống hút nhỏ giọt, đèn cồn, diêm.
- Hóa chất: Dung dịch NH
4
Cl bão hòa, dung dịch NaNO
2
bão hoà, nƣớc cất.
*Cách tiến hànhTN
- Kẹp ống nghiệm cố định vào lên giá đỡ rồi dùng ống hút lấy 10 ml dung dịch NH
4
Cl và
lấy 10ml dung dịch NaNO
2
cho vào ông nghiệm sau đó nắp kín miệng ống nghiệm bằng
nút cao su có ống dẫn khí.
- Cho nƣớc cất vào chậu thủy tinh, múc đầy nƣớc vào ống nghiệm rồi úp ngƣợc xuống

2
tan ít
trong nƣớc nên đã dần chiếm chỗ của nƣớc trong ống nghiệm, đẩy nƣớc ra ngoài chậu
thủy tinh.
* Lưu ý:
- Có thể thay thế bình cầu 2 cổ bằng bình Wurzt.
- Có thể thực hiện thí nghiệm điều chế một lƣợng nhỏ N
2
bằng cách đun nóng nhẹ dung
dịch bão hòa NH
4
NO
2
Thí nghiệm 2: Tính tan của amoniac trong nƣớc *Dụng cụ và hóa chất
- Dụng cụ: Chậu thủy tinh, bình thủy tinh trong suốt, nút cao su có ống thủy tinh vuốt
nhọn xuyên qua, giá đỡ.
- Hóa chất: Khí amoniac, nƣớc, dung dịch phenolphtalein.
* Cách tiến hànhTN
- Nạp đầy khí amoniac vào bình thủy tinh trong suốt, đậy bình bằng nút cao su có ống
vuốt nhọn xuyên qua.
- Nhúng đầu ống thủy tinh vào chậu nƣớc có pha sẵn dung dịch phenolphtalein.

*Cách tiến hànhTN
- Để 2 lọ hóa chất ở cạnh nhau đồng thời mở lắp đậy của 2 lọ

*Hiện tượng và giải thích
- Có “khói” trắng bay lên ở phía trên của 2 lọ hóa chất, do khí HCl và NH
3
dễ bay hơi và
phản ứng với nhau tạo thành các tinh thể nhỏ của NH
4
Cl có màu trắng.
PTHH: NH
3 (K)
+ HCl
(k)
→ NH
4
Cl
* Lưu ý:
- Nên đƣa lọ đựng NH
3
và HCl vào trong buồng kính rồi mới mở lắp đậy để tránh gây