BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN


2
LỜI GIỚI THIỆU

Nhằm đáp ứng yêu cầu giảng dạy chương trình đào tạo nghề Bảo tồn, trồng
và làm giàu rừng tự nhiên trình độ sơ cấp đáp ứng nhu cầu đào tạo nghề cho lao
động nông thôn, chúng tôi đã tiến hành biên soạn giáo trình Bảo vệ và làm
giàurừng.



ĐỀ MỤC
TRANG
Lời giới thiệu
02
Mục lục
03
Bài 1: Phòng cháy rừng
5
Bài 2: Chữa cháy rừng
23
Bài 3: Phòng trừ sâu hại
33
Bài 4: Phòng trừ bệnh hại
41
Bài 5: Tuyên truyền nhân nhân bảo vệ rừng
48
Bài 6: Tu bổ rừng
59
Hướng dẫn giảng dạy mô đun
71
Tài liệu tham khảo
81


5
Bài 1: PHÒNG CHÁY RỪNG

Mục tiêu:
Sau khi học xong bài học này, người học có khả năng:
- Trình bày được nguyên nhân, tác hại và các yêu tố ảnh hưởng đến cháy
rừng
- Thực hiện được các biện pháp phòng cháy rừng

A. Nội dung:
1. Nguyên nhân và tác hại của cháy rừng
1.1. Nguyên nhân của cháy rừng
Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến cháy rừng là do các hoạt động thiếu ý thức của
con người gây ra như:
- Đốt nương làm rẫy Hình 5.1 – Đốt nương làm rẫy gây cháy rừng

Tác hại cháy rừng đến động vật rừng:
- Cháy rừng làm thay đổi số lượng và thành phần các loài động vật hoang dã,
chim, các loài côn trùng, tôm cá… Hình 5.3 – Động vật rừng bị chết do cháy rừng

- Hủy diệt các động vật có ích: Giun, kiến, ong
- Cháy rừng làm cho nguồn thức ăn của động vật bị mất đi hoặc bị giảm
xuống, đồng thời môi trường sống của chúng bị thay đổi rất lớn từ đó ảnh
hưởng đến đời sống động vật.
Tác hại của cháy rừng đến đất:
- Làm tăng lượng chất khoáng, độ pH của đất và sự biến đổi các chất hoá học
trong đất.

8
- Làm tăng lượng phốt pho, lượng muối hoà tan và các ion trao đổi như
Ca++, K+, Mg++ sau đó làm tăng độ pH của đất.
- Làm tăng lượng chất dinh dưỡng dễ tiêu ở mặt đất (trừ nitơ) nhưng do mất
lớp thảm mục rừng nên sau cháy rừng một thời gian đất sẽ xấu đi. Do vậy
cần phủ xanh đất bị cháy bằng cách trồng các loài cây thích hợp mọc nhanh. Hình 5.4 – Đất rừng sau cháy bị phơi

- Làm thay đổi thành phần khoáng của đất, đất sẽ có thêm các chất khoáng
mica, canxit, caolinit…
- Khi cháy lớp thảm mục, mùn và thực vật rừng sẽ hình thành một lượng khá
lớn nitơ ở dạng khó tiêu. Để sử dụng được chúng phải biến đổi thành thành
dạng NO

nguyên rừng.
- Do mất rừng làm cho lượng khí CO
2
tăng lên vì mất bộ máy quang hợp là
cây xanh.
Tác hại của cháy rừng đến nƣớc:
- Làm cho đất bị khô, bị thiếu nước; do cháy rừng làm tăng tốc độ gió và
nhiệt độ mặt đất làm cho tốc độ bốc hơi nước từ mặt đất tăng lên nhiều hơn
so với lượng nước được bù lại từ mưa.
- Cháy rừng làm giảm lượng nước thấm xuống đất; gây ra xói mòn rửa trôi do
đó làm tăng lượng bồi lắp lòng sông, lòng hồi,… từ đó ảnh hưởng đến số
lượng và chất lượng nước.
- Cháy rừng làm thay đổi thành phần hóa học của nước.
- Cháy rừng còn làm tăng nhiệt độ nước do thực vật bị mất, vì lòng sông và
lòng hồ bị phơi ra.
- Cháy rừng ảnh hưởng rất lớn đến quá trình thủy văn, đến sự cân bằng nước
và đến tính chất lý hóa học của đất, do đó ảnh hưởng đến số lượng và chất
lượng nước. Cháy rừng còn ảnh hưởng đến thành phần không khí, làm ô
nhiễm bầu khí quyển bởi các khí độc, khói bụi … khi gặp mưa rơi xuống
đất, xuống sông hồ, ao sẽ gây ô nhiễm môi trường nước.

10
Ngoài ra cháy rừng còn gây thiệt hại đến tài sản và tình mạng của con
người Hình 5.5 – Ô nhiễm nguồn nước do cháy rừng làm chết cá

2. Các yếu tố ảnh hƣởng đến cháy rừng
Nhiệt độ không khí: khi nhiệt độ không khí tăng thì lượng bốc hơi tăng lên

0
thì cứ mỗi khi độ dốc tăng thêm 10
0
, tốc độ cháy lan
sẽ tăng lên 2 lần.
- Và, nếu độ dốc lớn hơn 35
0
thì tốc độ cháy lan có thể tăng lên gấp 4 đến 10
lần, cứ mỗi khi độ dốc tăng thêm 10
0
.
Ngoài ra các nhân tố như: Mật độ dân cư, các điểm dân cư, mạng lưới đường giao
thông trong khu vực, số lượng người dân đi vào rừng, các hoạt động kinh doanh ở
trong rừng, chiến tranh bom đạn vv… cũng gây ra cháy rừng
3. Các biện pháp phòng cháy rừng
3.1. Biện pháp lâm sinh
3.1.1. Xây dựng đường băng cản lửa
Các lô khoảnh được thiết kế hệ thống các đường băng cản lửa có tác dụng
để ngăn chặn cháy lan mặt đất và cháy tán ở những khu rừng dễ cháy, đồng thời

12
cũng là nơi vận chuyển các phương tiện dập lửa đám cháy, vận chuyển cây con,
phân bón, … phục vụ cho kinh doanh rừng, tuần tra rừng
Hƣớng đƣờng băng cản lửa:
- Đối với địa hình bằng phẳng hoặc dốc dưới 15
0
đường băng phải vuông
góc với hướng gió chính trong mùa cháy.
- Đối với địa hình phức tạp độ dốc trên 15
0


(a) (b) (c) (d) 14 (e) (f)
Hình 5.8 – Một số loài cây có thể dùng trồng băng xanh
a. Cây dứa bà b. Cây dứa c. Cây dừa nước
d. Cây mít e. Cây vối f. Cây đỏ ngọn

Công việc: Làm đƣờng băng cản lửa
Các bƣớc thực
hiện công việc
Tiêu chuẩn thực hiện
Những lỗi
thƣờng gặp
1. Thiết kế
đường băng
cản lửa - Đường băng vuông góc với hướng gió
chính trong mùa khô nếu địa hình có độ
dốc < 15
0


5. Trồng cây
làm băng xanh
- Loài cây trồng làm băng xanh đáp ứng
đúng nguyên tắc chọn
- Cây làm băng xanh được trồng đúng kỹ
thuật Những điểm chú ý khi thiết kế và thi công các đƣờng băng cản lửa:
- Khi thiết kế các đường băng cản lửa cần phải lợi dụng những chướng ngại
tự nhiên như: Sông suối, hồ nước … Những công trình nhân tạo như:
Đường sắt, đường giao thông, đường vận xuất vận chuyển … để làm đường
băng. Trong trường hợp này chỉ cần xây dựng dọc hai bên đường băng một
hoặc hai vành đai cây xanh cản lửa.
- Đối với rừng công viên, danh lam thắng cảnh … không cần thiết kế đường
băng trắng làm như vậy mất tính thẩm mỹ và nên sử dụng hệ thồng đường
mòn, lối đi làm nhiệm vụ đó.
- Đối với rừng có độ dốc > 25
0
thì không được làm đường băng trắng mà
phải trồng ngay cây xanh.
- Nếu rừng có độ dốc nhỏ hơn 25
0
thì chỉ được xây dựng đường băng trắng 1
– 2 năm đầu khi chưa đủ điều kiện trồng ngay cây xanh.
- Khi thi công các đường băng trắng có thể dùng cưa xăng, cưa cầm tay để
cưa cây và cành nhánh và dùng máy cày để cày lật đất. Khi xử lý thực bì
phải phơi khô vun thành dải cách bìa rừng 5 – 8 m. Thời gian đốt tốt nhất là
vào đầu mùa khô lúc gió nhẹ buổi sáng hoặc buổi chiều tối. Khi đốt phải cử

trồng trên băng phải dày hơn mật độ trồng rừng để đai sớm khép tán, nhanh
phát huy tác dụng ngăn chặn lửa lan tràn.
3.2. Một số giải pháp giảm vật liệu cháy

17
3.2.1. Đốt trước vật liệu cháy
Hàng năm vào mùa cháy tùy theo tình hình thời tiết mà quyết định đột trước
một số vật liệu cháy để làm giảm số lượng của chúng xuống đến mức khó xảy
ra cháy rừng và nếu có xảy ra thì quy mô và tốc độ cháy không nguy hiểm lắm,
con người có thể cứu chữa được. Hình 5.10 – Vật liệu cháy được đốt trước mùa khô

Một số điểm cần chú ý khi đốt:
- Tổng diện tích cần đốt trước chiếm khoảng 10 – 15% diện tích rừng cần bảo
vệ.
- Trên diện tích rừng cần đốt chỉ đốt từ 50 – 70% tổng vật liệu cháy là đạt yêu
cầu.
- Số cây cháy cho phép trong khi đốt trước là từ 5 – 10% tổng số cây trong
diện tích đốt.
- Thời gian đốt vào buổi sáng, đốt các cành cây trên khô trước đốt các vật
liệu cháy dưới đất sau.
- Dụng cụ đốt có thể dùng đuốc làm từ tre nứa ngâm hoặc quần áo rách tẩm
dầu buộc vào một đầu gậy dài.

18
- Nhưng trước khi tiến hành biện pháp này phải đốt thử vài chục mét vuông
vào buổi sáng. Sau đó căn cứ vào kết quả, độ ẩm vật liệu cháy, địa hình,
hướng gió xây dựng kế hoạch cụ thể

- Phải nhìn rõ được 2 – 3 chòi phụ.
- Một điểm bất kỳ trong khu vực phải được ít nhất 2 chòi nhìn thấy còn tốt
hơn là 3 chòi để quan trắc liên hợp.
- Phải có thang lên xuống thuận lợi.
- Xung quanh chân chòi phải dọn sạch cây trong phạm vi bán kính từ 20 –
30 m để đề phòng cháy rừng, lửa lan đến chòi.
- Trên chòi là một gian nhà có 4 cửa để quan sát mọi phía.
- Có trang bị dụng cụ chống sét, mái che mưa nắng.
- Có bản đồ khu vực, dụng cụ đo góc.

20
- Có ống nhòm, có kẻng báo động, có máy điện thoại và một số tín hiệu
như cờ màu, phái hiệu.
- Ở dưới chân chòi chính cần làm một gian nhà có giường bàn làm việc,
nghỉ ngơi cho nhóm công tác 2 – 3 người.
- Vào thời kỳ cao điểm của mùa khô chòi phải có người làm việc 24/24
giờ. Hình 5.12 – Chòi canh phát hiện cháy rừng

Báo động khi xảy ra cháy rừng:
Khi phát hiện có đám cháy người quan sát phải định rõ tọa độ đám cháy ở
lô khoảnh nào, mức độ cháy rồi báo về trung tâm chỉ huy.
Trung tâm chỉ huy xác định tọa độ cháy trên bản đồ rồi nhanh chóng ra lệnh
điều động lực lượng phương tiện đi chữa cháy tùy theo cấp độ báo động.
Ngoài ra để công tác phòng cháy được hiệu quả người ta còn phải tổ chức
theo dõi phát hiện lửa rừng như: Tổ chức lực lượng phòng cháy, tổ chức lực
lượng kiểm lâm, lập các tổ quần chúng làm nhiệm vụ phòng và chữa cháy
rừng, tuyên truyền nhân dân về việc phòng và chữa cháy rừng. 23
Bài 2: CHỮA CHÁY RỪNG

Mục tiêu:
Sau khi học xong bài học này, người học có khả năng:
 Trình bày được khái niệm và các hình thức cháy rừng
 Thực hiện được các biện pháp chữa cháy rừng bằng dụng cụ thủ công

A. Nội dung:
1. Khái niệm cháy rừng
Cháy rừng là sự lan truyền không định hướng của ngọn lửa trong rừng gây
tổn thất cho rừng và môi trường.
2. Các hình thức cháy rừng
2.1. Cháy dƣới tán
Ngọn lửa cháy lan trên lớp thảm mục, mùn, cỏ khô thảm tươi, cây bụi, cây
tái sinh. Cháy xém vỏ và một phần dưới gốc cây, các rễ cây ở sát mặt đất. Cháy
dưới tán thường xảy ra nhiều hơn nhất. Khi gặp điều kiện thuận lợi về gió
cháy dưới tán sẽ chuyển thành cháy tán

Hình 5.2.1 – Cháy dưới tán rừng

2.2. Cháy tán

24
Cháy tán được phát triển từ dưới tán lên và thường xảy ra vào mùa có thời
tiết khô hạn, tốc độ gió ở tán rừng từ trung bình đến mạnh. Ngọn lửa sẽ lan từ