ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA LỊCH SỬ
---------------
BÀI GIỮA KỲ
MÔN: LỊCH SỬ VIỆT NAM CẬN ĐẠI
ĐI TÌM ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT GIỮA DÒNG CANH TÂN
ĐẤT NƯỚC CUỐI THẾ KỶ XIX VÀ XU HƯỚNG DUY TÂN ĐẦU THẾ
KỶ XXBÀI LÀM
Ở những thời điểm lịch sử khác nhau thì xuất hiện những xu hướng tư
tưởng tiêu biểu cho thời điểm xã hội lúc đó. Cuối thế kỉ XIX xuất hiện dòng
canh tân đất nước mà người đặt vấn đề đầu tiên là Nguyễn Trường Tộ. Đến đầu
thế kỷ XX là sự xuất hiện của xu hướng duy tân với người đại diện là Phan Châu
Trinh . Giữa hai xu hướng này chúng có những điểm gì tương đồng và dị biệt,
chúng ta cùng tìm hiểu.
Trong bối cảnh đất nước khi mà thực dân Pháp xâm lược ngày càng trắng
trợn và sự bảo thủ lạc hậu, lún bại của triều đình đương thời, hàng ngũ của giai
cấp phong kiến cũng phân hóa sâu sắc. Triều đình phong kiến đã tỏ ra bất lực
trước vận mệnh của đất nước. Trước tình hình đó đã có một số sĩ phu đứng về
phía nhân dân kiên quyết chống Pháp - bên cạnh xu hướng trên đã có xu hướng
muốn hòa với địch để canh tân đất nước. Xu hướng duy tân ấy được đặt ra từ
1861 tiêu biểu là Nguyễn Trường Tộ (1830 - 1871) - một trí thức công giáo yêu
nước. Những đề nghị cải cách của ông và những người cùng thời như một hiện
tượng đột biến, rất đặc sắc. Còn đối với Phan Châu Trinh (1872 - 1926) - một
nhà nho yêu nước chân chính đã chứng kiến cảnh mục nát hủ bại của quan
trường nên sinh ra chán nản. Nhưng đúng vào thời gian này ông giao du với
những người có tư tưởng cải cách như Thân Trọng Huề, Đào Nguyên Phổ…,
được đọc “Thiên hạ đại thế luận” của Nguyễn Lộ Trạch, “Tân thư” giới thiệu tư

là phương Tây, tư bản nên ông hướng tới mô hình tư bản chủ nghĩa là tất yếu.
Còn Phan Châu Trinh chịu ảnh hưởng của nhiều nhà dân chủ tư sản Pháp,
Ấn Độ nên đánh đổ giai cấp phong kiến, phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa ở
nước ta. Đó là kế ách “ỷ Pháp cầu tiến bộ”, tiến hành song song duy tân, đánh
đổ chế độ phong kiến, quan trường.
Không chỉ như vậy mà cả hai xu hướng này đều muốn đi đến kết quả
cuối cùng đó là thay đổi tương quan lực lượng với quân xâm lược trên cơ sở đó
buộc chúng phải từ bỏ ý đồ đô hộ dân tộc Việt Nam để chúng ta giành được độc
lập.
Bên cạnh những gì mà cả hai xu hướng trên đạt được thì hai chính sách
trên cũng có những hạn chế.

Nguyễn Trường Tộ muốn nước ta nhanh chóng trở thành nước hùng
mạnh. Do đó những đề nghị cải cách của ông không khỏi có những điểm chưa
sát với tình hình thực tế nước ta. Ông không thấy cơ sở xã hội nước ta bấy giờ là
nước nông nghiệp lạc hậu, một nước kinh tế tiểu nông đang suy sụp thảm hại.
Ông còn có những đề nghị gần như không tưởng trong điều kiện nước ta lúc bấy
giờ: “Tất cả nhà cửa trong kinh thành bất luận của quan hay của dân đều phải
làm bằng gạch”. Về biện pháp đôi khi ông còn quá kì vọng vào sự giúp đỡ của
tư bản chủ nghĩa nước ngoài: cùng chia lợi với họ và có thể học hỏi họ được.
Hơn nữa Nguyễn Trường Tộ chưa vượt được ra khỏi tư tưởng trung quân một
cách mù quáng. ÔNg thấy rõ sự tồi tệ của nhà nước phong kiến nhưng không
nhìn thấu bản chất phản động thối nát của chế độ ấy và cả hệ thống quan lại
phong kiến đang suy tàn.
Phan Châu Trinh: theo ông chúng ta phải dựa vào Pháp. Đó là sự ảo
tưởng, chúng ta không thể dựa vào kẻ thù để cải cách trong khi nước ta mất độc
lập, nhân dân ta là nô lệ. Như vậy sẽ không có một kết cục tốt đẹp.
Bên cạnh những nét tương đồng của dòng canh tân đất nước cuối thế kỷ
19 và xu hướng duy tân đầu thế kỷ 20 thì chúng ta vẫn thấy giữa hai xu hướng
đó có những nét dị biệt, đặc trưng của mỗi xu hướng.

cao hơn so với Bắc và Trung kì.
Lực lượng nâng đỡ của hai xu hướng này cũng khác nhau:
Nguyễn Trường Tộ: bắt buộc phải dựa vào chính quyền để sử dụng lực
lượng ấy, đồng thời từng bước phát triển và hình thành nó. Ông đều hướng tới
việc thuyết phục triều đình nhà Nguyễn nghĩa là tập trung tranh thủ sự ủng hộ từ
bên trên. Ông đã đứng ở vị trí bên ngoài không thuộc biên chế cán bộ - quan lại
của triều đình nên gặp khó khăn. Chính vì thiếu một lực lượng xã hội làm hậu
thuẫn chính trị trong đời thường nên khi không thành công trong việc tạo ra
những tiền đề chính trị làm cơ sở xã hội bằng cung đình, tư tưởng của họ chỉ là
ước mơ và lý tưởng của họ chỉ còn là ảo tưởng.
Còn Phan Châu Trinh dựa và Pháp để đánh đổ chế độ phong kiến đương
thời nghĩa là dựa vào sức mạnh của lực lượng bên ngoài.