Cái đẹp trong các sáng tác của Nguyễn Tuân
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Nhạc sĩ tài danh Trịnh Công Sơn đã từng nói: “Mục đích đầu tiên và sau
cùng của nghệ thuật và Văn học theo tôi là mang đến cái hay, cái đẹp cho đời
người. Tự thân nó không có mầm mống của một sự mưu toan nào cả. Hãy cho
nó thanh thản tự do và mãi mãi là hiện thân của điều thiện của cái đẹp”. Các tác
phẩm văn học chân chính luôn nuôi dưỡng trong nó cái đẹp - phạm trù cơ bản và
trung tâm của Mỹ học. Văn học nghệ thuật tựa như một dòng chảy mát lành nuôi
dưỡng tâm hồn của biết bao cuộc đời, bao thế hệ. Vì vậy mà những “Trà Hoa
nữ” của Vecđi, những “Hồ thiên nga” của Traicopxki, những điệu Valse của
Giôhanstrauss mãi mãi ngân vang những thông điệp thẩm mỹ cho công chúng
hôm qua, hôm nay và mai sau.
Là “cả một định nghĩa về người nghệ sĩ”, cả cuộc đời Nguyễn Tuân luôn
luôn khao khát theo đuổi và kiếm tìm cái đẹp. Ông lúc nào cũng muốn lăn cả cái
vỏ của mình trên trái đất, thêm những cảm giác mạnh thèm được đi nhiều để
thay đổi thực đơn cho giác quan. Có khi ông tự nhận mình là một lữ khách lang
thang đi tìm cái đẹp cho cuộc đời. Cái đẹp tựa như hơi thở, như nguồn sống
trong các sáng tác của Nguyễn Tuân.
II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
“Mỹ học là triết học của sự sáng tạo nghệ thuật” (Hêghen). Mỹ học có thể
coi là phương pháp luận của nghệ thuật là triết luận về nghệ thuật. Nghệ thuật là
hình thái cao nhất của sự đồng hoá thế giới thẩm mỹ theo quy luật của cái đẹp.
“Nói nghệ thuật là nói sự cao cả của tâm hồn. Đẹp tức là một cái gì cao cả, đã
nói đẹp là nói cái cao cả. Có khi nhà văn tả một cái rất xấu, một tội ác, một tên
giết người. Nhưng cái nhìn, cách miêu tả đó phải cao cả” (Nguyễn Đình Thi).
Nói đến nghệ thuật là nói đến phạm trù cái đẹp, trong đó sắc điệu thẩm mỹ chính
là giá trị thẩm mỹ tương ứng giữa chủ đề và cảm hứng của tác phẩm. Một tác
phẩm văn học có thể gợi ra trong lòng ngườ những rung động, cảm xúc thẩm mỹ
vừa cụ thể sinh động, lại vửa có sức khái quát cao. Xét về bình diện cái đẹp,
những rung động mà người đọc có được có khi còn phụ thuộc vào tầm vóc tác
phẩm và tài năng của nhà văn. Người ta có thể khẳng định những tác phẩm văn

trước hết vì văn chương, nghệ thuật trước hết vì nghệ thuật). Nguyễn Tuân chủ
trương cái đẹp của văn chương không có nội dung xã hội. Văn chương nghệ
thuật đứng trên mọi thứ trên đời. Nguyễn Tuân quan niệm “viết văn không
khuynh hướng” khát vọng lớn lao đeo đuổi suốt cuộc đời ông chính là hướng tới
cái đẹp, cái đẹp duy nhất. Chính sự khát khao cái đẹp và tôn thờ cái đẹp thể hiện
rất sâu sắc quan điểm duy mỹ của Nguyễn Tuân.
Quan điểm về cái đẹp, về chất Mỹ học của Nguyễn Tuân có điểm gặp gỡ
với quan điểm Mỹ học của nhà triết học Đức Kantơ “cái đẹp không ở má hồng
người thiếu nữ mà trong con mắt của kẻ si tình”. Quan điểm Mỹ học của
Nguyễn Tuân mang đậm nét màu sắc tôn giáo, có tính chất cứu rỗi.
Nguyễn Tuân rất trân trọng cái đẹp. Ông luôn luôn nhìn con người và
cuộc đời dưới góc độ thẩm mỹ. Qua đó, người đọc thấy được những phát hiện
tinh tế, sắc sảo, tìm ra những nét tương phản giữa cái thẩm mỹ và phản thẩm
mỹ.
Nguyễn Tuân khao khát săn tìm và ngợi ca cái đẹp. Nhưng cái đẹp mà
người ta tìm thấy trong văn chương của ông lại là cái đẹp trong quá khứ. Ông đã
thể hiện sự phủ định hiện thực bằng việc trở về tìm những nét đẹp xưa của một
thời vang bóng. Ông ngợi ca những thú chơi thanh tao: thả thơ, đánh thơ, uống
3
trả, chơi hoa… Nguyễn Tuân đưa a về lối sống của người xưa và bản thân ông
cũng đắm chìm trong những vẻ đẹp ấy trong sự nuối tiếc, ngậm ngùi cho một cái
gì đã mất hút vào xa xưa. Vũ Ngọc Phan đã từng nhận xét: “Đọc vang bóng một
thời giống như việc ngắm một bức tranh cổ”. Bức tranh cổ đó có hình ảnh của
những chiếc ấm đất, những chén trà sương…, mà thấp thoáng đâu đó là những
cụ Sáu, cụ Ấm… hiện thân của một lớp nhà Nho sống thanh bạch nhàn nhã trầm
tĩnh. Người ta có cảm tưởng Nguyễn Tuân đang vẽ lên một bức tranh thuỷ mặc
về những con người đang đi lượm lặt những nhành hoa cuối mùa để chống lại xã
hội Âu hoá, cái xã hội đang huỷ hoại nền văn hoá cổ truyền của dân tộc. Những
nhân vật trong các sáng tác của ông phần lớn là những Nho sĩ tài tử ham xê dịch
và vô cùng tài hoa. “Ném bút chì” thì phải đến mức “vết thương gọn gàng vừa

trứơc cách mạng.
Nhiều lúc người ta thấy nt miêu tả cái đẹp thuần tuý hình thức không cần
lấy một nội dung. Nguyễn Tuân từng quan niệm “Mỹ học vốn không là bà con
với luân lí của thờ đại. Một thằng ăn cắp đã trở nên đẹp đẽ vô cùng khi hắn cắp
túi người ta rất gọn và rất nhanh”. (Tác phẩm “chuyện xe tình”) cái đẹp nghệ
thuật đứng trên mọi thứ thiện ác ở trên đời, cái đẹp hình thức thuần tuý. Tuy
nhiên, quan niệm ấy có sự mâu thuẫn. Chủ nghĩa hình thứ chiếm ưu thế trong ý
thức nghệ thuật của Nguyễn Tuân nhưng không phải là tất cả. Cái đẹp gắn với
cái tài, tài hoa là một mặt của cái đẹp. Đã là tài thì phải được ca ngợi, thán phục
và biểu dương. Hợp lý khi có ý kiến cho rằng có thể coi Nguyễn Tuân là một
người nghệ sĩ suốt một đời săn tìm cái tài hoa. Tài hoa trong việc pha trà, chơi
hoa, thả thơ, đánh thơ, viết chữ, chém treo ngành… cái đẹp được gắn liền với
cái tài, cái đẹp không vụ lợi.
Nhưng mâu thuẫn lại chính là ở chỗ ông phát hiện cái đẹp gắn liền với
thiên lương. Trong “Chữ người tử tù”, Nguyễn Tuân nêu bật mâu thuẫn giữa cái
đẹp với cái xấu, cái ác. Cái đẹp không đi đôi với đồng tiền, cái đẹp đòi hỏi nét
thanh cao. Quan niệm Mỹ học của Nguyễn Tuân chính là ở việc miêu tả cái đẹp
trác tuyệt, cái đẹp thanh cao. Hay là trong “Bữa rượu máu”, Nguyễn Tuân đã
ngầm lên án cuộc bình định của chủ nghĩa thực dân Pháp, nhắc cho người đọc
nhớ đến tội ác của hai tên bán nước là Lê Hoan và Hoàng Cao Khải đã đẻ ra luật
5
chém đầu người. Hình ảnh cơn gió lốc hất cái mũ của tên công sứ lăn lộn giữa
bái cỏ là một chi tiết nghệ thuật đặc sắc khẳng định tội ác dã man của kẻ thù. Nợ
máu phải trả bằng máu. Nhân vật Bát Lê cũng chỉ là một người làm đúng theo
nghề nghiệp, phận sự của chính mình. Lời hát “sống không thù nhau, chết không
oán nhau” thể hiện rõ nét điều ấy.
Nguyễn Tuân tìm về cái đẹp trong quá khứ không chỉ đối lập với hiện tại
“ối a ba phèng” mà còn là một cách để Nguyễn Tuân chơi ngông với thiên hạ.
Về căn bản Nguyễn Tuân muốn lấy cái “tôi” cá nhân chủ nghĩa đối lập với cả xã
hội. Chính Nguyễn Tuân đã từng nhận xét “Lòng kiêu căng của ta đã xui ta chỉ